Hệ thống pháp luật về trọng tài thương mại ở Việt Nam: Quá trình phát triển, giới hạn kiểm soát tư pháp và những vấn đề đặt ra

Tóm tắt: Pháp luật trọng tài thương mại Việt Nam đã chuyển từ cơ chế trọng tài kinh tế nhà nước sang phương thức giải quyết tranh chấp dựa trên thỏa thuận. Bài viết phân tích sự chuyển đổi này và giới hạn kiểm soát của Tòa án đối với thẩm quyền trọng tài, yêu cầu hủy phán quyết và công nhận phán quyết của trọng tài nước ngoài. Bằng phương pháp phân tích quy phạm, lịch sử và nghiên cứu vụ việc, bài viết đề xuất khung ba bước: phân loại phản đối, xác định điều kiện áp dụng của căn cứ pháp lý và kiểm tra việc Tòa án có thay thế đánh giá thuộc thẩm quyền Hội đồng trọng tài hay không. Khung này được vận dụng để phân biệt kiểm tra quyền tố tụng với đánh giá lại chứng cứ, đồng thời xem xét thỏa thuận trọng tài điện tử và cơ chế từ bỏ quyền yêu cầu hủy tại Trung tâm tài chính quốc tế. Kết quả phân tích cho thấy trọng tâm hoàn thiện cần đặt vào tính minh bạch, nhất quán của lập luận tư pháp, trên cơ sở các căn cứ kiểm soát hiện hành.

Từ khóa: Trọng tài thương mại; kiểm soát tư pháp; hủy phán quyết; công nhận và thi hành; thẩm quyền; nguyên tắc cơ bản.

The Legal Framework For Commercial Arbitration In Vietnam: Historical Development, The Limits Of Judicial Review And Emerging Challenges

Abstract: This article examines the legal framework for commercial arbitration in Vietnam from the perspective of judicial review. It outlines the shift from state economic arbitration to arbitration based on the agreement of the parties and identifies the stages at which Vietnamese courts intervene, namely decisions on jurisdiction, applications to set aside domestic awards and applications for the recognition and enforcement of foreign awards. The article contends that the principal difficulty now lies in defining how far a court may go when it reviews an award. It proposes a three-step test for distinguishing permissible review of legality from review of the merits: classification of the objection, identification of the legal threshold of the ground relied upon, and an inquiry into whether the court has substituted its own assessment for that of the tribunal. The test is applied to recent Vietnamese decisions and to questions concerning the fundamental principles of Vietnamese law, due process, electronic arbitration agreements and the waiver of setting-aside proceedings at the Vietnam International Financial Centre. The article concludes that further reform should concentrate on the quality, transparency and consistency of judicial reasoning rather than on additional statutory grounds.

Keywords: Commercial arbitration; judicial review; setting aside; recognition and enforcement; jurisdiction; fundamental principles.

1. Đặt vấn đề

Pháp luật trọng tài thương mại Việt Nam đã chuyển từ trọng tài kinh tế gắn với quản lý nhà nước sang phương thức giải quyết tranh chấp dựa trên thỏa thuận. Sự chuyển đổi này làm thay đổi quan hệ giữa Tòa án và trọng tài: sự tham gia của Tòa án phải dựa trên những chức năng hỗ trợ, kiểm soát và bảo đảm thi hành do luật quy định.

Luật Trọng tài thương mại năm 2010 ghi nhận thỏa thuận là cơ sở thẩm quyền, quyền của Hội đồng trọng tài xem xét thẩm quyền của mình và tính chung thẩm của phán quyết. Vấn đề đặt ra là Tòa án được đi đến đâu khi kiểm tra thẩm quyền, thủ tục hoặc căn cứ “trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam”. Cùng một hồ sơ có thể phục vụ việc kiểm tra căn cứ luật định nhưng cũng có thể bị sử dụng để xét lại trách nhiệm hợp đồng. Câu hỏi nghiên cứu là làm thế nào phân biệt hai hoạt động này trong lập luận tư pháp.^[1]

Bình luận thực tiễn của Chau Huy Quang, Cao Dang Duy và Le Hong Phuc đã nêu nguy cơ kiểm tra tính hợp pháp chuyển thành xem xét lại nội dung, nhất là khi phản đối liên quan đến trật tự công và quyền tố tụng. Bài viết tiếp cận vấn đề theo sự phân bổ thẩm quyền giữa các bên, Hội đồng trọng tài và Tòa án; trọng tâm là tổ chức các yêu cầu pháp lý hiện hành thành một trình tự phân tích có thể kiểm chứng, thay vì khẳng định pháp luật chưa có giới hạn kiểm soát.^[2]

Tác giả đề xuất khung ba bước: phân loại phản đối và đối tượng được kiểm tra; xác định điều kiện áp dụng của căn cứ tương ứng; kiểm tra xem Tòa án có thay thế đánh giá thuộc thẩm quyền Hội đồng trọng tài hay không. Các căn cứ về thẩm quyền, thủ tục và nguyên tắc cơ bản có điều kiện khác nhau. Vì vậy, khung này chỉ đề xuất trình tự áp dụng, không tạo thêm căn cứ hủy hoặc không công nhận phán quyết.

Bài viết sử dụng phương pháp phân tích quy phạm, lịch sử và nghiên cứu vụ việc. Phần lịch sử tập trung vào nguồn gốc thẩm quyền; phần thực tiễn phân tích hai quyết định công nhận phán quyết nước ngoài có toàn văn. Các ví dụ về hủy phán quyết được trình bày ở cấp độ phân tích quy phạm, không suy rộng thành xu hướng xét xử hay tỷ lệ hủy. Cơ sở pháp lý được đối chiếu đến tháng 11/2026, chủ yếu gồm Luật Trọng tài thương mại, Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP, Bộ luật Tố tụng dân sự và Công ước New York.

2. Nền tảng pháp lý của kiểm soát tư pháp đối với trọng tài

2.1. Sự chuyển đổi về nguồn gốc thẩm quyền

Trong thời kỳ kinh tế kế hoạch hóa, trọng tài kinh tế là cơ quan nhà nước gắn với bảo đảm kỷ luật hợp đồng kinh tế. Sau Đổi mới, trọng tài từng bước trở thành phương thức do các chủ thể kinh doanh lựa chọn. Việc thành lập VIAC năm 1993 và tổ chức trọng tài kinh tế phi nhà nước theo Nghị định số 116-CP năm 1994 là những dấu mốc của quá trình chuyển đổi.^[3]

Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003 và Luật Trọng tài thương mại năm 2010 tiếp tục xác lập mô hình dựa trên thỏa thuận. Khi quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài không còn bắt nguồn từ quản lý hành chính, giới hạn hỗ trợ và kiểm soát của Tòa án trở thành điều kiện bảo đảm mô hình này vận hành đúng bản chất.^[4]

2.2. Các trường hợp Tòa án tham gia vào hoạt động trọng tài

Bài viết phân biệt ba cơ chế: xem xét thỏa thuận và thẩm quyền trước hoặc trong tố tụng trọng tài; giải quyết yêu cầu hủy phán quyết theo Luật Trọng tài thương mại; công nhận và cho thi hành phán quyết nước ngoài theo Bộ luật Tố tụng dân sự và Công ước New York. Các chức năng hỗ trợ như chỉ định trọng tài viên, thu thập chứng cứ và áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời nằm ngoài phạm vi phân tích. Ba cơ chế kiểm soát có căn cứ và hệ quả khác nhau, nên không thể chuyển nguyên vẹn tiêu chuẩn của cơ chế này sang cơ chế khác.

Từ ngày 01/7/2025, thẩm quyền giải quyết yêu cầu hủy phán quyết trọng tài được tập trung tại Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội, thành phố Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh. Điều này tạo điều kiện chuyên môn hóa nhưng chưa tự bảo đảm sự thống nhất. Kết quả còn phụ thuộc vào cách phân loại phản đối, áp dụng điều kiện pháp lý và giải thích giới hạn xem xét.^[5]

3. Ranh giới pháp lý của kiểm soát tư pháp

3.1. Thẩm quyền, khả năng giải quyết bằng trọng tài và phạm vi thỏa thuận

Điều 2 Luật Trọng tài thương mại quy định những tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài, còn Điều 5 quy định điều kiện về thỏa thuận trọng tài. Hai vấn đề này có liên quan với nhau nhưng cần được xem xét riêng. Một tranh chấp thuộc phạm vi Điều 2 vẫn không thể được giải quyết bằng trọng tài nếu giữa các bên không có thỏa thuận trọng tài hợp lệ bao quát tranh chấp đó; ngược lại, thỏa thuận của các bên không thể tạo ra thẩm quyền của trọng tài đối với loại tranh chấp mà pháp luật không cho phép giải quyết bằng trọng tài.^[6]

Nguyên tắc độc lập của thỏa thuận trọng tài (separability) và nguyên tắc Hội đồng trọng tài có quyền xem xét thẩm quyền của mình (competence-competence) xác định trình tự giải quyết vấn đề thẩm quyền giữa Hội đồng trọng tài và Tòa án. Theo Điều 19 và Điều 43 Luật Trọng tài thương mại, thỏa thuận trọng tài hoàn toàn độc lập với hợp đồng và Hội đồng trọng tài có quyền xem xét trước về thẩm quyền của mình. Quyết định của Hội đồng trọng tài về thẩm quyền chưa phải là quyết định cuối cùng, bởi Điều 44 cho phép Tòa án xem xét lại quyết định đó; tuy nhiên, việc xem xét của Tòa án chỉ giới hạn ở vấn đề thẩm quyền.^[7]

Như vậy, việc Tòa án nghiên cứu hợp đồng, phụ lục hợp đồng, thư từ giao dịch hay dữ liệu điện tử không đương nhiên dẫn đến việc xem xét lại nội dung tranh chấp. Cùng một tài liệu có thể được sử dụng để xác định phạm vi của điều khoản trọng tài, nhưng cũng có thể được sử dụng để xác định bên vi phạm hợp đồng. Vì vậy, để đánh giá Tòa án có vượt quá giới hạn hay không, cần xác định Tòa án sử dụng tài liệu đó để giải quyết vấn đề gì.

3.2. Hủy phán quyết trọng tài và căn cứ “trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam”

Điều 68 Luật Trọng tài thương mại quy định các căn cứ hủy liên quan đến thỏa thuận trọng tài, thành phần và thủ tục, thẩm quyền, chứng cứ giả mạo hoặc lợi ích vật chất làm ảnh hưởng tính khách quan, công bằng của trọng tài viên, và các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Khoản 4 Điều 71 cấm xét xử lại nội dung vụ tranh chấp. Tuy nhiên, không thể từ đó suy ra Tòa án không được kiểm tra chứng cứ trong mọi trường hợp: điểm d khoản 2 Điều 68 đã cho phép kiểm tra chứng cứ giả mạo mà Hội đồng trọng tài dựa vào để ra phán quyết. Cần phân biệt kiểm tra căn cứ này với việc đánh giá lại sức thuyết phục của chứng cứ về trách nhiệm hợp đồng.^[8]

Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP đã giải thích nguyên tắc cơ bản theo tính bao trùm đối với việc xây dựng và thực hiện pháp luật. Nghị quyết yêu cầu xác định nguyên tắc bị vi phạm, sự liên quan với tranh chấp, việc Hội đồng trọng tài không thực hiện nguyên tắc và sự xâm phạm nghiêm trọng lợi ích được bảo vệ. Do đó, kiến nghị hoàn thiện phải xây dựng trên yêu cầu đã có. Vấn đề cần cụ thể hóa là cách thể hiện mối liên hệ giữa các yếu tố ấy trong quyết định, tránh đồng nhất mọi sai sót áp dụng pháp luật với vi phạm nguyên tắc cơ bản.^[9]

Theo tác giả, quyết định áp dụng điểm đ khoản 2 Điều 68 cần thể hiện nguyên tắc cụ thể, lý do nguyên tắc có tính nền tảng và sự xâm phạm nghiêm trọng gắn với phán quyết. Viện dẫn một điều luật bị cho là áp dụng sai chưa thay thế được những nội dung này. Đây là yêu cầu làm rõ lập luận trên cơ sở Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP, không phải một căn cứ hủy mới.

3.3. Công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài

Trong thủ tục công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài, Tòa án Việt Nam quyết định hiệu lực thi hành tại Việt Nam, không hủy phán quyết. Điều V Công ước New York và Điều 459 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định các căn cứ không công nhận. Cần phân biệt hệ quả này với hủy phán quyết, dù cả hai đều đặt ra giới hạn xem xét tư pháp.^[10]

Khoản 4 Điều 458 Bộ luật Tố tụng dân sự cấm xét xử lại tranh chấp. Tòa án vẫn có thể kiểm tra thẩm quyền, tống đạt, cơ hội trình bày hoặc hiệu lực thỏa thuận trọng tài theo căn cứ cụ thể. Việc kiểm tra không được biến thành xác định lại bên vi phạm, mức thiệt hại hoặc cách giải thích hợp đồng chỉ vì Tòa án có quan điểm khác với Hội đồng trọng tài.^[11]

4. Phân biệt căn cứ kiểm soát qua vấn đề pháp lý và vụ việc

Các vấn đề dưới đây được phân tích theo đối tượng kiểm tra và điều kiện pháp lý tương ứng. Hai quyết định tư pháp được đọc trực tiếp để phân biệt nhận định của Tòa án với bình luận của tác giả; việc lựa chọn này không đại diện cho toàn bộ thực tiễn xét xử.

4.1. Thẩm quyền và khả năng giải quyết bằng trọng tài

Khi phản đối liên quan đến Điều 2 Luật Trọng tài thương mại, Tòa án có thể phải xác định bản chất quan hệ tranh chấp. Tuy nhiên, tên gọi “dân sự” chưa đủ để loại trừ thẩm quyền: khoản 2 Điều 2 còn bao quát tranh chấp giữa các bên mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại. Cần giải thích vì sao quan hệ thuộc hoặc không thuộc từng trường hợp luật định. Việc xác định bản chất quan hệ để kiểm tra thẩm quyền khác với quyết định ai được hưởng khoản thanh toán đang tranh chấp.

4.2. Chứng cứ và thủ tục tố tụng trọng tài

Khi có phản đối về thủ tục, đối tượng kiểm tra là thông báo, khả năng tiếp cận tài liệu và cơ hội trình bày theo quy định áp dụng. Việc lựa chọn chứng cứ đáng tin hơn để xác định trách nhiệm hợp đồng thuộc nội dung tranh chấp. Riêng phản đối chứng cứ giả mạo phải được kiểm tra theo điểm d khoản 2 Điều 68; việc mất quyền phản đối theo Điều 13 cũng phải đáp ứng điều kiện luật định. Không thể chỉ gọi một bất đồng về đánh giá chứng cứ là vi phạm thủ tục để yêu cầu xét xử lại.^[12]

4.3. Áp dụng pháp luật nội dung

Bất đồng về căn cứ tính hoặc mức phạt vi phạm trước hết thuộc pháp luật nội dung. Nếu viện dẫn điểm đ khoản 2 Điều 68, phải xác định nguyên tắc cơ bản và sự xâm phạm nghiêm trọng theo Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP. Khoản 3 Điều 68 giao Tòa án chủ động xác minh, thu thập chứng cứ đối với căn cứ này; không thể chuyển toàn bộ trách nhiệm cho bên yêu cầu. Hủy phán quyết chỉ vì Tòa án lựa chọn cách tính khác sẽ có nguy cơ trở thành xét xử lại.^[13]

4.4. Công nhận phán quyết của trọng tài nước ngoài

Tại Quyết định số 95/2023/KDTM-PT ngày 24/8/2023 trong vụ S C v R Joint Stock Company, Tòa án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh sửa quyết định sơ thẩm và công nhận phán quyết SIAC. Tòa án xác định việc đánh giá yêu cầu khấu trừ theo các điều khoản hợp đồng thuộc nội dung phán quyết, ngoài phạm vi xem xét khi công nhận. Tòa án cũng phân biệt quy tắc tố tụng trọng tài với Bộ luật Tố tụng dân sự áp dụng cho thủ tục công nhận tại Việt Nam. Quyết định minh họa việc xác định đúng đối tượng kiểm tra trước khi đánh giá lập luận phản đối.^[14]

Trong Quyết định số 39/2021/QĐ-PT ngày 27/5/2021, vụ W v Nhat H Food Technology Company Limited, Tòa án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh sửa quyết định sơ thẩm và không công nhận phán quyết SHIAC. Tòa án nêu các vấn đề về chứng minh tống đạt tài liệu bổ sung, thời điểm nhận thông báo so với phiên điều trần và thông báo gia hạn thời hạn ra phán quyết. Vì vậy, không thể mô tả vụ việc chỉ là chậm dịch tài liệu. Theo tác giả, các tình tiết về gửi, nhận thuộc phạm vi kiểm tra quyền tố tụng; nhưng từng thiếu sót vẫn phải được liên hệ với căn cứ không công nhận và khả năng thực hiện quyền tố tụng, thay vì mặc nhiên coi mọi thiếu sót thông báo đều có cùng hệ quả. Phân tích ở đây giới hạn ở quyết định phúc thẩm đã tiếp cận được toàn văn.^[15]

Từ hai quyết định trên, có thể nhận thấy mức độ chi tiết của việc xem xét hồ sơ không phải là tiêu chí để đánh giá Tòa án có vượt quá giới hạn hay không. Tòa án có thể xem xét kỹ các tình tiết mà vẫn trong phạm vi luật định nếu các tình tiết đó cần thiết để xác định một căn cứ cụ thể; ngược lại, một lập luận ngắn gọn vẫn có thể là xem xét lại nội dung tranh chấp nếu Tòa án đã tự giải quyết lại quyền và nghĩa vụ mà các bên giao cho Hội đồng trọng tài.

5. Khung phân tích ba bước về giới hạn kiểm soát tư pháp

5.1. Bước 1: Phân loại phản đối theo đối tượng kiểm tra

Ở bước thứ nhất, phản đối của bên yêu cầu được phân loại theo đối tượng mà Tòa án được kiểm tra, gồm bốn nhóm: thẩm quyền và khả năng giải quyết bằng trọng tài; thủ tục và quyền trình bày của các bên; các nguyên tắc cơ bản; và bất đồng thuần túy về nội dung tranh chấp. Một vụ việc có thể liên quan đến nhiều nhóm. Việc phân loại nhằm yêu cầu Tòa án xác định rõ mình đang thực hiện thẩm quyền nào trước khi xem xét hồ sơ.

Bước này đặc biệt cần thiết khi bên yêu cầu trình bày bất đồng về nội dung tranh chấp dưới hình thức phản đối về thẩm quyền hoặc về nguyên tắc cơ bản. Lập luận rằng Hội đồng trọng tài “hiểu sai hợp đồng” hay “đánh giá chứng cứ sai” không trở thành căn cứ hủy chỉ vì được gọi là “vượt quá thẩm quyền” hay “trái nguyên tắc cơ bản”; Tòa án chỉ được xem xét khi có một vấn đề pháp lý độc lập thuộc căn cứ do luật quy định.

5.2. Bước 2: Xác định ngưỡng pháp lý cụ thể

Ở bước thứ hai, Tòa án xác định điều kiện riêng của căn cứ được viện dẫn. Với thẩm quyền, cần kiểm tra sự tồn tại, hiệu lực, phạm vi thỏa thuận và khả năng giải quyết bằng trọng tài. Với thủ tục, phải đối chiếu quyền bị ảnh hưởng và mức độ vi phạm theo quy định tương ứng, đồng thời xem xét mất quyền phản đối hoặc khả năng khắc phục khi có căn cứ áp dụng. Với nguyên tắc cơ bản, cần đáp ứng các yêu cầu tại Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP. Không thể đặt một yêu cầu chung về mức độ thiệt hại cho mọi căn cứ.

Cách tiếp cận này cũng được áp dụng đối với Công ước New York. Mỗi căn cứ không công nhận tại Điều V có đối tượng, điều kiện và nghĩa vụ chứng minh riêng. Căn cứ trái với trật tự công (public policy) tại điểm b khoản 2 Điều V không thể được sử dụng cho mọi bất đồng về kết quả giải quyết tranh chấp của trọng tài. Trước khi xem xét chi tiết hồ sơ, Tòa án cần xác định căn cứ nào được viện dẫn và vấn đề pháp lý nào phải giải quyết theo căn cứ đó.^[16]

5.3. Bước 3: Kiểm tra chống thay thế

Ở bước thứ ba, Tòa án kiểm tra xem lập luận của mình mới dừng lại ở việc xác định căn cứ hủy hoặc không công nhận, hay đã quyết định lại quyền và nghĩa vụ mà Hội đồng trọng tài có thẩm quyền giải quyết. Các biểu hiện thường gặp là Tòa án xác định lại các tình tiết liên quan đến trách nhiệm, đánh giá lại giá trị chứng minh của chứng cứ, giải thích lại hợp đồng để xác định bên vi phạm, hoặc thay thế kết luận của Hội đồng trọng tài về pháp luật nội dung, thiệt hại hay biện pháp khắc phục. Tuy nhiên, Tòa án vẫn có thể xem xét các tình tiết tương tự nếu đó là những tình tiết quyết định thẩm quyền (jurisdictional facts) hoặc tình tiết tố tụng cần thiết để xác định căn cứ.

Một thư điện tử có thể chứng minh việc nhận thông báo phiên họp hoặc việc thực hiện nghĩa vụ hợp đồng. Trường hợp thứ nhất liên quan đến quyền trình bày; trường hợp thứ hai có thể thuộc nội dung tranh chấp. Vì vậy, giới hạn kiểm soát phụ thuộc vào mục đích sử dụng tài liệu trong lập luận và căn cứ luật định, không phụ thuộc riêng vào loại tài liệu.

Bảng 1. Đối tượng và giới hạn kiểm tra theo nhóm phản đối

Nguồn: Tổng hợp khung phân tích của tác giả trên cơ sở các quy định được dẫn trong bài

Khung phân tích này không xuất phát từ giả định trọng tài luôn được ưu tiên so với Tòa án. Khi không có thỏa thuận trọng tài, khi Hội đồng trọng tài giải quyết vượt quá phạm vi được giao hoặc khi một bên thực sự bị tước quyền trình bày, sự can thiệp của Tòa án là cần thiết. Điều mà khung phân tích hướng tới là ngăn chặn việc sử dụng một căn cứ kiểm soát hợp pháp để thay đổi kết quả giải quyết nội dung chỉ vì Tòa án có cách đánh giá khác.

5.4. Thỏa thuận trọng tài điện tử và việc xác định tình tiết quyết định thẩm quyền

Khoản 2 Điều 16 Luật Trọng tài thương mại thừa nhận các hình thức thỏa thuận qua thư điện tử và phương tiện khác theo luật định. Luật Giao dịch điện tử năm 2023 quy định giá trị pháp lý, chứng cứ và việc gửi, nhận thông điệp dữ liệu. Các yếu tố thông báo điều khoản, chấp thuận và quy thuộc thông điệp cho chủ thể là cách tổ chức vấn đề cần chứng minh trên cơ sở những quy định này, không phải các vấn đề hoàn toàn chưa được điều chỉnh. Tòa án có thể kiểm tra dữ liệu hiển thị điều khoản, xác thực tài khoản hoặc hành vi chấp nhận để xác định thỏa thuận ràng buộc. Việc kiểm tra đó không tự trao quyền giải quyết lại trách nhiệm hợp đồng.^[17]

6. Hàm ý cho pháp luật và thực tiễn tư pháp Việt Nam

6.1. Hướng dẫn áp dụng Điều 68 Luật Trọng tài thương mại

Theo tác giả, trọng tâm của việc hoàn thiện pháp luật là nâng cao yêu cầu về lập luận của Tòa án khi áp dụng các căn cứ hủy hiện có, thay vì bổ sung căn cứ mới. Hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao trong thời gian tới nên yêu cầu quyết định hủy phán quyết trọng tài thể hiện rõ phản đối thuộc nhóm căn cứ nào, điều kiện áp dụng của căn cứ đó và lý do cho thấy Tòa án không giải quyết lại nội dung tranh chấp. Yêu cầu này giúp tăng khả năng dự đoán của quyết định mà không mở rộng quyền kiểm soát của Tòa án.

Đối với điểm đ khoản 2 Điều 68, yêu cầu về lập luận cần chặt chẽ hơn và có thể được xây dựng trên cơ sở các điều kiện đã có tại Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP. Tòa án cần xác định nguyên tắc cụ thể bị vi phạm, giải thích vị trí nền tảng của nguyên tắc đó và chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa phán quyết với vi phạm. Một quy phạm mệnh lệnh không đương nhiên là nguyên tắc cơ bản; tương tự, việc Hội đồng trọng tài áp dụng một quy định theo cách khác với quan điểm của Tòa án tự nó chưa phải là căn cứ hủy phán quyết.

6.2. Chuyên môn hóa Tòa án, công bố quyết định và thống nhất thuật ngữ

Việc tập trung thẩm quyền tại Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh tạo điều kiện để Tòa án tích lũy kinh nghiệm giải quyết các yêu cầu liên quan đến trọng tài. Tuy nhiên, hiệu quả của chuyên môn hóa phụ thuộc vào việc công bố đầy đủ các quyết định và sử dụng thống nhất thuật ngữ pháp lý. Nếu các khái niệm thẩm quyền, khả năng giải quyết bằng trọng tài, “các nguyên tắc cơ bản” và xem xét lại nội dung tranh chấp tiếp tục được hiểu và sử dụng khác nhau, việc thu hẹp số lượng Tòa án có thẩm quyền chưa đủ để bảo đảm khả năng dự đoán của hệ thống.

Cơ chế tại Trung tâm tài chính quốc tế đặt ra yêu cầu phân biệt phạm vi áp dụng. Khoản 5 và khoản 6 Điều 4 Nghị định số 328/2025/NĐ-CP cho phép thỏa thuận bằng văn bản từ bỏ quyền yêu cầu hủy đối với phán quyết, quyết định công nhận thỏa thuận do Trung tâm Trọng tài quốc tế thuộc Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam ban hành. Tòa án vẫn thụ lý khi thỏa thuận từ bỏ vô hiệu theo Điều 18 Luật Trọng tài thương mại hoặc được xác lập sau khi một bên đã yêu cầu hủy. Ngoại lệ này nói đến hiệu lực của thỏa thuận từ bỏ. Cơ chế đặc thù không được khái quát cho mọi trung tâm trọng tài tại Việt Nam.^[18]

6.3. Nghiên cứu thực tiễn xét xử cần chú trọng chất lượng lập luận

Tỷ lệ hủy phán quyết trọng tài là một chỉ số tham khảo nhưng không phản ánh đầy đủ chất lượng của cơ chế kiểm soát tư pháp. Quyết định hủy phán quyết vì một bên không được thông báo hoặc bị tước quyền trình bày có thể góp phần củng cố tính chính danh của trọng tài; ngược lại, tỷ lệ hủy thấp chưa chứng minh được sự thận trọng của Tòa án nếu các quyết định thiếu tiêu chí rõ ràng hoặc không giải thích được ranh giới giữa căn cứ kiểm soát và nội dung tranh chấp.

Vì vậy, các nghiên cứu thực tiễn xét xử nên chuyển trọng tâm từ kết quả giải quyết sang cấu trúc lập luận. Đối với mỗi quyết định, cần thống kê Tòa án giải quyết, ngày ban hành, loại phán quyết, căn cứ được viện dẫn, nghĩa vụ chứng minh, đối tượng được xem xét, mức độ Tòa án xem xét các tình tiết và nội dung tranh chấp, cùng lý do dẫn đến kết quả. Dữ liệu được hệ thống hóa theo các tiêu chí này cho phép đánh giá tính thống nhất của thực tiễn xét xử chính xác hơn so với việc chỉ thống kê số phán quyết bị hủy hoặc được công nhận.

6.4. Tiếp thu chuẩn mực quốc tế

Luật Mẫu UNCITRAL và Công ước New York là những chuẩn mực tham chiếu quan trọng về quyền của Hội đồng trọng tài xem xét thẩm quyền, quyền trình bày của các bên và giới hạn kiểm soát tư pháp. Tuy nhiên, việc so sánh chỉ có ý nghĩa khi giúp làm rõ cấu trúc của pháp luật Việt Nam. Chẳng hạn, khái niệm “các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam” có điểm tương đồng với khái niệm trật tự công về chức năng kiểm soát, nhưng hai khái niệm này khác nhau về nội hàm và cơ sở pháp lý.^[19]

7. Kết luận

Sự chuyển đổi sang mô hình dựa trên thỏa thuận đặt trọng tâm vào giới hạn kiểm soát tư pháp. Tòa án bảo vệ thẩm quyền, quyền tố tụng và các nguyên tắc nền tảng thông qua những căn cứ luật định. Tính chung thẩm chỉ được bảo đảm khi quá trình này không trở thành việc giải quyết lại trách nhiệm mà các bên đã giao cho Hội đồng trọng tài.

Khung ba bước được đề xuất gồm phân loại phản đối, xác định điều kiện áp dụng và kiểm tra việc thay thế đánh giá thuộc thẩm quyền trọng tài. Khung không tạo căn cứ hủy hoặc không công nhận mới, cũng không mặc nhiên dẫn đến kết quả có lợi cho trọng tài. Hai quyết định được phân tích cho thấy cần phân biệt đối tượng xem xét với độ chi tiết của việc kiểm tra hồ sơ. Trọng tâm hoàn thiện là làm rõ lập luận, công bố quyết định và chuyên môn hóa trên cơ sở quy định hiện hành.