Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng trọng tài trong nền kinh tế số

Ảnh minh họa

Tóm tắt: Giao dịch trên môi trường số làm thay đổi cách xác lập thỏa thuận trọng tài, tổ chức phiên họp và cung cấp chứng cứ. Bài viết phân tích khả năng đáp ứng của pháp luật Việt Nam đối với giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng trọng tài trong nền kinh tế số. Bằng phương pháp phân tích quy phạm, tổng hợp nghiên cứu và đối chiếu hướng dẫn quốc tế, bài viết tập trung vào thẩm quyền, địa điểm giải quyết và chứng cứ điện tử. Kết quả cho thấy pháp luật đã thừa nhận thỏa thuận điện tử, thông báo bằng thư điện tử và giá trị chứng cứ của thông điệp dữ liệu. Vì vậy, cần phân biệt quy định hiện có với nội dung cần cụ thể hóa. Bài viết kiến nghị làm rõ phạm vi tranh chấp thuộc trọng tài, phân biệt địa điểm pháp lý với hình thức phiên họp, đồng thời hoàn thiện việc tiếp nhận, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử để bảo đảm quyền tham gia tố tụng và an toàn thông tin.

Từ khóa: Trọng tài thương mại; kinh tế số; thẩm quyền trọng tài; phiên họp trực tuyến; chứng cứ điện tử.

Commercial Arbitration in the Digital Economy

Abstract: Digital transactions change how arbitration agreements are concluded, hearings are conducted and evidence is submitted. This article examines whether Vietnamese law supports commercial arbitration in the digital economy. Using doctrinal analysis, a review of relevant scholarship and comparison with international guidance, it focuses on arbitrability, the place of arbitration and electronic evidence. Existing legislation already recognises electronically concluded arbitration agreements, email notifications and the evidential value of data messages. Reform should therefore distinguish existing legal foundations from matters requiring detailed guidance. The article recommends clarifying which disputes may be referred to arbitration, distinguishing the legal place of arbitration from the format and physical location of hearings, and improving procedures for receiving, preserving and assessing electronic evidence. Current institutional rules illustrate procedural adaptation but do not constitute generally applicable legislation. These recommendations seek to safeguard effective participation and information security while supporting the effective and orderly digitalisation of commercial arbitration in Vietnam.

Keywords: Commercial arbitration; digital economy; arbitrability; online hearings; electronic evidence.

1. Đặt vấn đề

Trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp dựa trên thỏa thuận, cho phép các bên lựa chọn người giải quyết và tham gia xây dựng thủ tục phù hợp trong giới hạn pháp luật. Đối với giao dịch được xác lập, thực hiện trên môi trường số, ưu thế này có ý nghĩa vì các bên, dữ liệu và tài sản liên quan có thể ở nhiều địa điểm. Tuy nhiên, khả năng trao đổi hồ sơ hoặc tổ chức phiên họp qua mạng chưa tự bảo đảm hiệu quả pháp lý của quá trình giải quyết. Vấn đề cần xem xét là thẩm quyền có được xác lập hợp lệ, các bên có thực hiện được quyền tố tụng và tài liệu điện tử có đủ độ tin cậy để làm căn cứ cho phán quyết hay không.^[1]

Số liệu VIAC cho thấy trong năm 2024 có 475 vụ tranh chấp được thụ lý, tăng 12,03% so với năm 2023. Số liệu của một trung tâm minh họa nhu cầu sử dụng trọng tài nhưng không đủ để kết luận phương thức này đã phổ biến trong toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp hoặc luôn ưu việt hơn Tòa án. Việc lựa chọn còn phụ thuộc vào loại tranh chấp, thỏa thuận của các bên, chi phí và khả năng tổ chức tố tụng. Trong nền kinh tế số, những điều kiện đó cần được đánh giá cùng với khả năng sử dụng dữ liệu và phương tiện điện tử.^[2]

Các nghiên cứu về pháp luật trọng tài đã chú trọng tính tự nguyện và yêu cầu tiếp cận chuẩn mực quốc tế. Trong nghiên cứu về công nghệ, Karolina Mania phân tích giải quyết tranh chấp trực tuyến, bao gồm hòa giải và trọng tài điện tử; Nguyễn Tấn Hoàng Hải, Trần Bảo Khanh và Trần Thị Hạnh Nhân xem xét việc ứng dụng AI và ODR trong trọng tài. Trần Việt Dũng đi sâu vào bằng chứng điện tử trong trọng tài quốc tế, còn Dương Quỳnh Hoa nghiên cứu lưu giữ chứng cứ bằng blockchain từ kinh nghiệm Trung Quốc. Các hướng nghiên cứu này giúp nhận diện vấn đề, nhưng khi đề xuất sửa đổi pháp luật cần tiếp tục đối chiếu từng kiến nghị với quy định đang có.^[3]

Bài viết đặt câu hỏi: pháp luật hiện hành đã đáp ứng đến đâu và cần hoàn thiện những nội dung nào để trọng tài giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại trên môi trường số? Phạm vi phân tích gồm ba nhóm vấn đề trong bản chất và quá trình vận hành trọng tài: thẩm quyền, địa điểm giải quyết và chứng cứ điện tử. Bài viết sử dụng phương pháp phân tích quy phạm để xác định nền tảng pháp lý; tổng hợp nghiên cứu để nhận diện khó khăn; đối chiếu ghi chú kỹ thuật của UNCITRAL và quy tắc VIAC để làm rõ khả năng cụ thể hóa thủ tục. Đây là nghiên cứu pháp lý, không thực hiện khảo sát doanh nghiệp hoặc thống kê kết quả xét xử. Việc đối chiếu văn bản được thực hiện đến tháng 11/2026.

2. Kinh tế số và yêu cầu đối với giải quyết tranh chấp

2.1. Đặc điểm của giao dịch trong nền kinh tế số

Kinh tế số có thể được tiếp cận theo phạm vi hẹp là hoạt động của nền tảng và dịch vụ số, hoặc theo phạm vi rộng là việc sử dụng công nghệ, dữ liệu số trong các ngành kinh tế. Trong bài viết, khái niệm này được dùng để xác định bối cảnh giao dịch và yêu cầu tố tụng, không tạo ra một loại tranh chấp có thẩm quyền giải quyết riêng. Quyết định số 411/QĐ-TTg năm 2022 xác định định hướng phát triển kinh tế số và xã hội số; Chương trình giai đoạn 2026–2030 tiếp tục nhấn mạnh vai trò của nền tảng số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo. Những định hướng này đặt ra yêu cầu thích ứng cho cơ chế giải quyết tranh chấp, nhưng không thay thế các điều kiện về thẩm quyền trọng tài.^[4]

Trước hết, dữ liệu là nguồn lực quan trọng trong hoạt động kinh doanh. Thông tin về giao kết, thanh toán, cung cấp dịch vụ và phản hồi của khách hàng có thể được ghi nhận trên nhiều hệ thống. Khi tranh chấp phát sinh, các dữ liệu đó vừa phản ánh việc thực hiện nghĩa vụ vừa có thể giúp xác định chủ thể giao dịch. Tuy nhiên, việc một thông tin được số hóa không đồng nghĩa mọi bên đều được tự do truy cập, sao chép hoặc sử dụng. Từ góc độ giải quyết tranh chấp, cần phân biệt khả năng tồn tại của dữ liệu với khả năng tiếp cận hợp pháp và giá trị chứng minh của dữ liệu đó.

Tiếp đó, công nghệ làm thay đổi cách tổ chức sản xuất, phân phối và tiếp xúc với khách hàng. Một giao dịch có thể được xác lập qua nền tảng, thực hiện bằng phần mềm và thanh toán qua một hệ thống khác. Điều này giúp giảm một số chi phí giao dịch nhưng cũng làm hồ sơ phân tán giữa nhiều chủ thể. Việc xác định ai nắm giữ thông tin, bản ghi nào phản ánh giao dịch và bên kia có thể kiểm tra thông tin hay không trở nên quan trọng. Các chủ thể giải quyết tranh chấp vì vậy cần hiểu cách hình thành, truyền và lưu trữ dữ liệu thay vì chỉ đọc bản in được xuất từ hệ thống.

Mô hình kinh doanh số còn tạo điều kiện cho giao dịch xuyên biên giới. Khoảng cách địa lý giữa các bên có thể không cản trở việc giao kết nhưng lại ảnh hưởng đến việc tham dự phiên họp và cung cấp tài liệu khi tranh chấp xảy ra. Nhu cầu tiết kiệm thời gian, chi phí là cơ sở thực tiễn cho tổ chức thủ tục trực tuyến. Dù vậy, nơi đặt máy chủ, vị trí của người dùng hay tên miền nền tảng không tự xác định thẩm quyền trọng tài. Điều kiện sử dụng phương thức giải quyết này vẫn phải được xem xét từ quan hệ tranh chấp và thỏa thuận của các bên.

2.2. Phân biệt giải quyết tranh chấp trực tuyến với trọng tài trực tuyến

Giải quyết tranh chấp trực tuyến (ODR) là phạm vi rộng, có thể gồm thương lượng, hòa giải và trọng tài với sự hỗ trợ của công nghệ. Do đó, không phải mọi kết quả được tạo ra trên một nền tảng ODR đều là phán quyết trọng tài. Bản chất pháp lý phụ thuộc vào phương thức được lựa chọn, thẩm quyền của người giải quyết và quy trình áp dụng. Phân biệt này giúp tránh việc gắn tính chung thẩm hoặc khả năng thi hành của phán quyết cho kết quả thương lượng, hòa giải chỉ vì toàn bộ quá trình được thực hiện trực tuyến.^[5]

Bản ghi chú kỹ thuật về giải quyết tranh chấp trực tuyến của UNCITRAL được thông qua năm 2016 là tài liệu mô tả, không có tính ràng buộc. Tài liệu hướng đến hỗ trợ xây dựng hệ thống ODR, đặc biệt đối với tranh chấp từ hợp đồng mua bán hoặc dịch vụ xuyên biên giới có giá trị thấp được giao kết bằng phương tiện điện tử. Giá trị tham khảo nằm ở yêu cầu công bằng, độc lập, minh bạch và bảo đảm thủ tục; không thể coi tài liệu này là bộ quy tắc trọng tài bắt buộc áp dụng tại Việt Nam. Việc viện dẫn cần phù hợp với mục đích và giới hạn của tài liệu.^[6]

Đối với trọng tài trực tuyến, công nghệ hỗ trợ việc nộp hồ sơ, trao đổi thông báo, kiểm tra chứng cứ và tổ chức phiên họp. Nhà cung cấp nền tảng có vai trò kỹ thuật, nhưng không đương nhiên có quyền quyết định tranh chấp như Hội đồng trọng tài. Sự tham gia của nền tảng còn làm tăng nhu cầu xác định trách nhiệm quản lý tài khoản, lưu trữ và bảo mật. Hiệu quả của thủ tục vì vậy không chỉ được đo bằng tốc độ xử lý mà còn bằng khả năng để mỗi bên biết, tiếp cận và phản hồi những tài liệu được sử dụng đối với mình.

3. Quy định pháp luật và những nội dung cần hoàn thiện

3.1. Phạm vi thẩm quyền và thỏa thuận trọng tài

Điều 317 Luật Thương mại năm 2005 ghi nhận trọng tài là một phương thức giải quyết tranh chấp thương mại. Điều 2 Luật Trọng tài thương mại xác định ba nhóm tranh chấp: giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; giữa các bên mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại; và tranh chấp khác được pháp luật cho phép giải quyết bằng trọng tài. Vì thế, không thể kết luận một tổ chức không kinh doanh luôn bị loại khỏi trọng tài. Cần xác định hoạt động và quan hệ cụ thể, nhất là khả năng áp dụng khoản 2 Điều 2 khi bên còn lại có hoạt động thương mại.^[7]

Những tranh luận về hợp đồng có sự tham gia của ban quản lý dự án, đơn vị sự nghiệp hoặc chủ thể công cần được đặt trong giới hạn đó. Tư cách tổ chức không tự quyết định khả năng giải quyết bằng trọng tài; đồng thời, việc ký hợp đồng cũng không biến mọi quan hệ thực hiện quyền lực công thành quan hệ có thể giao cho trọng tài. Kiến nghị mở rộng thẩm quyền nên xác định rõ nhóm tranh chấp còn bị loại trừ và lý do cần thay đổi. Không nên dùng một nhận định khái quát về chủ thể để chứng minh khoảng trống mà khoản 2 Điều 2 đã có thể điều chỉnh.

Pháp luật chuyên ngành đã ghi nhận một số trường hợp liên quan. Khoản 5 Điều 236 Luật Đất đai năm 2024 cho phép Trọng tài thương mại Việt Nam giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại liên quan đến đất đai theo pháp luật trọng tài. Khoản 2 và khoản 4 Điều 194 Luật Nhà ở năm 2023 đề cập thẩm quyền trọng tài đối với các tranh chấp về nhà ở và kinh phí quản lý vận hành, bảo trì. Những quy định này cần được đọc cùng điều kiện về thỏa thuận và thẩm quyền trong Luật Trọng tài thương mại; không đồng nghĩa mọi tranh chấp đất đai hoặc mọi hoạt động quản lý nhà ở đều thuộc trọng tài.^[8]

Đối với giao dịch số, vấn đề tiếp theo là tồn tại và hiệu lực của thỏa thuận. Điều 16 Luật Trọng tài thương mại đã thừa nhận thỏa thuận bằng thư điện tử và những hình thức tương đương văn bản theo luật định. Việc sử dụng phương tiện điện tử do đó không phải rào cản tự thân. Khi điều khoản được dẫn chiếu qua hợp đồng hoặc tài liệu khác, cần kiểm tra nội dung dẫn chiếu và căn cứ xác định thỏa thuận ràng buộc các bên. Một tài khoản giao dịch hay một lần truy cập nền tảng chưa tự chứng minh người sử dụng đã chấp thuận mọi điều khoản trọng tài.^[9]

Đặc biệt, giao dịch với người tiêu dùng không thể được xử lý giống hoàn toàn giao dịch giữa các doanh nghiệp. Điều 17 Luật Trọng tài thương mại bảo lưu quyền lựa chọn Trọng tài hoặc Tòa án của người tiêu dùng khi điều khoản trọng tài nằm trong điều kiện chung do nhà cung cấp soạn sẵn; nhà cung cấp chỉ được khởi kiện tại trọng tài nếu được người tiêu dùng chấp thuận. Vì vậy, số hóa điều khoản hoặc quy trình xác nhận không thể được sử dụng để loại bỏ quyền lựa chọn mà luật bảo vệ.^[10]

Từ đó, hướng hoàn thiện trước mắt là làm rõ cách áp dụng Điều 2 và mối quan hệ với luật chuyên ngành, đồng thời hỗ trợ chứng minh thỏa thuận trên môi trường điện tử. Việc nghiên cứu mở rộng phạm vi trọng tài vẫn có thể tiếp tục, nhưng phải dựa vào loại quan hệ chưa được bao quát và đánh giá sự phù hợp của cơ chế thỏa thuận. Đối với các tranh chấp đã nằm trong phạm vi hiện hành, hướng dẫn áp dụng nhất quán có ý nghĩa trực tiếp hơn một kiến nghị mở rộng thẩm quyền không xác định đối tượng.

3.2. Địa điểm pháp lý và phiên họp trực tuyến

Khoản 8 Điều 3 Luật Trọng tài thương mại xác định địa điểm giải quyết theo thỏa thuận hoặc quyết định của Hội đồng trọng tài, đồng thời liên hệ địa điểm với nơi phán quyết được coi là tuyên. Điều 11 tiếp tục phân biệt địa điểm giải quyết với nơi Hội đồng trọng tài có thể tiến hành một số hoạt động tố tụng thích hợp. Vì vậy, việc tham gia qua mạng không làm địa điểm pháp lý trở nên không cần thiết. Địa điểm vẫn có ý nghĩa xác định khuôn khổ tố tụng và sự hỗ trợ, kiểm soát của Tòa án; còn hình thức trực tuyến là cách tổ chức hoạt động.^[11]

Cần tránh đồng nhất địa điểm giải quyết với nơi tất cả người tham gia phải có mặt. Một phiên họp có thể được kết nối từ nhiều địa điểm, trong khi địa điểm trọng tài vẫn được xác định rõ. Theo đó, không nên kiến nghị thay địa điểm pháp lý bằng một “địa điểm trực tuyến” không gắn với hệ thống pháp luật. Hướng sửa đổi phù hợp là làm rõ quyền lựa chọn và tổ chức phiên họp trực tuyến hoặc kết hợp, đồng thời bảo đảm lựa chọn này không làm mất sự xác định về địa điểm pháp lý của vụ tranh chấp.

Ở cấp độ quy tắc của tổ chức trọng tài, đã có sự thích ứng cụ thể. Quy tắc VIAC 2026, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 theo phạm vi áp dụng được công bố, cho phép tổ chức phiên họp trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp tại khoản 1 Điều 30. Quy tắc cũng ghi nhận trao đổi trên nền tảng VIAC.eCase. Những quy định này cho thấy không thể nhận định Việt Nam hoàn toàn chưa có quy tắc về tố tụng trọng tài trực tuyến. Tuy nhiên, đây là quy tắc của một tổ chức, áp dụng theo điều kiện tương ứng, không phải quy phạm chung bắt buộc cho mọi vụ trọng tài.^[12]

Thông báo điện tử cũng đã có cơ sở trong Điều 12 Luật Trọng tài thương mại. Điều này cho phép gửi thư điện tử và phương thức khác có ghi nhận việc gửi, trong khuôn khổ thỏa thuận hoặc quy tắc tố tụng áp dụng. Vấn đề cần cụ thể hóa là địa chỉ được dùng, cách ghi nhận gửi nhận, thời điểm tính thời hạn và xử lý trường hợp thay đổi tài khoản. Việc một tài liệu đã được tải lên hệ thống cần được đánh giá theo cơ chế thông báo áp dụng, thay vì mặc nhiên coi mọi thao tác kỹ thuật là đã tống đạt hợp lệ.^[13]

Khi tổ chức phiên họp trực tuyến, các bên cần được biết cách truy cập, cách cung cấp tài liệu và phương thức trình bày ý kiến. Lỗi kết nối có thể ảnh hưởng khác nhau tùy thời điểm, thời lượng và nội dung bị gián đoạn. Do đó, quy trình nên xác định cách ghi nhận sự cố và quyết định tiếp tục, tạm dừng hoặc tổ chức lại phần bị ảnh hưởng. Yêu cầu này nhằm cụ thể hóa nguyên tắc bình đẳng và cơ hội thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng, không phải biến mọi lỗi kỹ thuật thành căn cứ hủy phán quyết.^[14]

Tác giả kiến nghị hướng dẫn thống nhất sự phân biệt giữa địa điểm và hình thức phiên họp, đồng thời để các trung tâm cụ thể hóa phương thức vận hành phù hợp với hạ tầng của mình. Quy định nên tập trung vào kết quả cần bảo đảm như nhận diện người tham gia, khả năng tiếp cận và phản hồi, cùng việc ghi nhận diễn biến tố tụng. Cách tiếp cận này cho phép thích ứng công nghệ mà vẫn duy trì trách nhiệm của Hội đồng trọng tài đối với thủ tục và quyền của các bên.

3.3. Tiếp nhận và quản lý chứng cứ điện tử

Chứng cứ điện tử có thể phản ánh quá trình giao kết, thực hiện nghĩa vụ và danh tính chủ thể giao dịch. Điểm cần lưu ý là bản in thường chỉ thể hiện một phần thông tin, trong khi tệp dữ liệu còn có thể chứa siêu dữ liệu giúp nhận diện quá trình tạo lập hoặc chỉnh sửa. Nghiên cứu của Trần Việt Dũng nhấn mạnh những thách thức về độ tin cậy và cách cung cấp bằng chứng kỹ thuật số trong trọng tài. Bởi vậy, số hóa hồ sơ có thể làm thuận tiện việc tra cứu nhưng chưa tự bảo đảm tính toàn vẹn của tài liệu được nộp.^[15]

Về cơ sở pháp lý, Điều 46 Luật Trọng tài thương mại quy định quyền, nghĩa vụ cung cấp chứng cứ của các bên và thẩm quyền thu thập của Hội đồng trọng tài. Điều 8–11 Luật Giao dịch điện tử quy định về giá trị pháp lý, giá trị như văn bản, bản gốc và chứng cứ của thông điệp dữ liệu. Khi đánh giá chứng cứ, độ tin cậy của cách khởi tạo, gửi, nhận, lưu trữ, duy trì tính toàn vẹn và xác định chủ thể là những yếu tố đã được luật ghi nhận. Vì vậy, kiến nghị cần hướng vào quy trình áp dụng trong trọng tài, không đặt vấn đề như thể thông điệp dữ liệu chưa được công nhận.^[16]

Việc tiếp nhận nên giúp xác định tài liệu nào được nộp, nguồn hình thành và khả năng truy xuất. Đối với nội dung cần kiểm tra, Hội đồng trọng tài có thể yêu cầu giải thích về tệp, hệ thống hoặc cách trích xuất, phù hợp với thẩm quyền và thủ tục áp dụng. Bên còn lại cần có cơ hội xem xét, phản hồi độ tin cậy và ý nghĩa của tài liệu. Nếu chỉ yêu cầu nộp bản in mà không quan tâm dữ liệu nền, việc kiểm tra có thể không giải quyết được phản đối về chỉnh sửa; ngược lại, yêu cầu toàn bộ dữ liệu không liên quan có thể làm tăng chi phí và rủi ro lộ thông tin.

Trong lưu trữ và bảo quản, trọng tâm là duy trì khả năng kiểm tra tài liệu qua các giai đoạn tố tụng. Cần xác định bản được lưu, người có quyền truy cập, cách ghi nhận thay đổi và phương thức sao lưu. Nghiên cứu về blockchain của Dương Quỳnh Hoa cho thấy công nghệ có thể hỗ trợ lưu giữ chứng cứ; tuy nhiên, lựa chọn công cụ không thay thế việc đánh giá nguồn gốc và ý nghĩa pháp lý của dữ liệu. Do đó, không nên coi việc lưu trên một nền tảng công nghệ nhất định là bằng chứng tự động về tính đúng đắn của mọi nội dung.^[17]

Bảo mật cần được xử lý cùng với quyền tiếp cận chứng cứ. Khoản 1 Điều 55 Luật Trọng tài thương mại quy định phiên họp không công khai, trừ thỏa thuận khác; quy định này không đồng nghĩa mọi chủ thể và mọi thông tin trong toàn bộ quá trình đều chịu một chế độ bảo mật tuyệt đối giống nhau. Trung tâm, Hội đồng trọng tài và các bên cần xác định phạm vi truy cập, việc cung cấp tài liệu cho người hỗ trợ và trách nhiệm của đơn vị vận hành nền tảng theo quy định, quy tắc và thỏa thuận áp dụng. Đồng thời, bảo mật không thể được dùng để tước cơ hội kiểm tra tài liệu của bên chịu tác động.^[18]

Từ đó, cần cụ thể hóa quy trình quản lý hồ sơ điện tử trong tố tụng trọng tài, bao gồm tiếp nhận, bảo quản, trao đổi và kiểm tra tài liệu. Các yêu cầu kỹ thuật nên gắn với tính toàn vẹn, khả năng truy xuất, kiểm soát truy cập và xử lý sự cố. Việc quy định tiêu chuẩn cần phù hợp với quy mô hoạt động, tránh áp đặt một công nghệ duy nhất hoặc tạo thêm điều kiện kinh doanh khi chưa có căn cứ. Các trung tâm có thể cụ thể hóa biện pháp vận hành, nhưng phải bảo đảm người tham gia hiểu và có khả năng thực hiện quy trình đó.

Ba nhóm kiến nghị có quan hệ với nhau. Thỏa thuận hợp lệ là cơ sở để Hội đồng trọng tài thực hiện quyền giải quyết; địa điểm và hình thức phiên họp xác định cách vận hành tố tụng; quản lý chứng cứ giúp bảo đảm việc ra phán quyết dựa trên tài liệu có thể kiểm tra. Chỉ chú trọng nền tảng trực tuyến mà bỏ qua một trong những điều kiện này sẽ không giải quyết được yêu cầu pháp lý của chuyển đổi số. Vì vậy, hoàn thiện pháp luật cần đi cùng quy tắc vận hành và năng lực sử dụng công nghệ của trọng tài viên, người đại diện và các bên.

4. Kết luận

Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại trong nền kinh tế số đòi hỏi trọng tài thích ứng về thủ tục và quản lý thông tin, đồng thời giữ vững nền tảng thỏa thuận. Pháp luật hiện hành đã ghi nhận nhiều điều kiện cho sử dụng phương tiện điện tử; một số quy tắc tổ chức trọng tài đã cụ thể hóa phiên họp trực tuyến. Những cơ sở này cần được nhận diện đầy đủ trước khi xác định nội dung sửa đổi.

Trọng tâm hoàn thiện là làm rõ phạm vi tranh chấp thuộc trọng tài, bảo đảm việc xác lập thỏa thuận trên môi trường số, phân biệt địa điểm pháp lý với hình thức phiên họp và cụ thể hóa quản lý chứng cứ điện tử. Kiến nghị mở rộng thẩm quyền cần chỉ rõ đối tượng còn bị loại trừ; kiến nghị về kỹ thuật cần gắn với quyền tham gia và khả năng kiểm tra tài liệu. Khi các yêu cầu đó được bảo đảm, số hóa mới góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp mà không làm suy giảm sự công bằng của thủ tục.