Tội rửa tiền theo pháp luật hình sự Việt Nam và yêu cầu tăng cường hợp tác quốc tế

Ảnh minh họa

Tóm tắt: Rửa tiền xuyên biên giới đặt ra yêu cầu phối hợp giữa hình sự hóa hành vi, chứng minh nguồn gốc tài sản và thu hồi tài sản ở nước ngoài. Bằng phương pháp phân tích quy phạm, đối chiếu chuẩn mực quốc tế và tổng hợp tài liệu thực tiễn, bài viết xem xét Điều 324 Bộ luật Hình sự và cơ chế hợp tác quốc tế của Việt Nam. Kết quả cho thấy khó khăn không chỉ nằm ở phạm vi điều luật mà còn ở việc chứng minh nhận thức của người tham gia, chuyển hóa thông tin tài chính thành chứng cứ và bảo toàn tài sản kịp thời. Bài viết kiến nghị làm rõ hướng dẫn áp dụng, triển khai điều tra tài chính song song, nâng cao năng lực trao đổi thông tin và cụ thể hóa hợp tác với Trung Quốc. Các giải pháp cần gắn với thẩm quyền, điều kiện tố tụng và quyền của người liên quan, đồng thời phân biệt quy định đang áp dụng với sửa đổi chưa có hiệu lực.

Từ khóa: tội rửa tiền; Bộ luật Hình sự Việt Nam; tội phạm xuyên quốc gia; tương trợ tư pháp hình sự; thu hồi tài sản.

Money Laundering under Vietnamese Criminal Law and the Need to Strengthen International Cooperation

Abstract: Cross-border money laundering requires coordination between criminalisation, proof of the criminal origin of assets and international asset recovery. Using doctrinal analysis, comparison with international standards and a review of publicly available practice materials, this article examines Article 324 of the Vietnamese Criminal Code and Vietnam’s framework for international cooperation. It finds that difficulties concern not only the scope of the offence but also proof of participants’ knowledge, the conversion of financial intelligence into admissible evidence and timely asset preservation. The article recommends clarifying judicial guidance, conducting parallel financial investigations, strengthening information exchange and specifying operational arrangements for cooperation with China. These proposals connect domestic enforcement needs with procedures for obtaining evidence and preserving assets abroad. Their implementation must respect statutory powers, procedural safeguards and the rights of affected persons. The analysis also distinguishes legislation currently applicable from amendments adopted but not yet in force, avoiding the use of future reporting obligations as present grounds for criminal liability.

Keywords: Money laundering; Vietnamese criminal law; international cooperation; mutual legal assistance; asset recovery.

1. Đặt vấn đề

Rửa tiền gắn hoạt động tạo ra lợi ích bất hợp pháp với quá trình che giấu, chuyển đổi và sử dụng tài sản. Khi tài khoản, người điều hành, dữ liệu giao dịch và tài sản nằm tại nhiều quốc gia, cơ quan trong nước có thể nhận diện được một phần dòng tiền nhưng chưa đủ thông tin để xác định toàn bộ hành vi. Vì vậy, hoàn thiện pháp luật hình sự cần được xem xét cùng khả năng yêu cầu nước ngoài cung cấp chứng cứ, bảo toàn và thu hồi tài sản.

Trong tuyên bố ngày 30/10/2026, FATF tiếp tục đặt Việt Nam trong diện giám sát tăng cường và lưu ý tiến độ thực hiện kế hoạch hành động. Các lĩnh vực cần cải thiện bao gồm hợp tác quốc tế, phân tích thông tin tài chính, điều tra rửa tiền và quản lý tài sản ảo. Đây là bối cảnh đánh giá hiệu quả thực thi, không phải căn cứ để mặc nhiên coi mọi giao dịch xuyên biên giới là đáng ngờ hoặc vi phạm.^[1]

Các tài liệu trong nước về rủi ro rửa tiền và thực tiễn tố tụng đã đề cập việc khai thác thông tin tài chính, chứng minh nguồn tiền và truy tìm tài sản. Bài viết tập trung vào mối liên hệ giữa dấu hiệu cấu thành tội rửa tiền và điều kiện hợp tác quốc tế. Câu hỏi đặt ra là pháp luật Việt Nam đã tạo cơ sở xử lý rửa tiền xuyên biên giới như thế nào và cần hoàn thiện điều kiện gì để thực hiện hiệu quả? Phương pháp sử dụng là phân tích quy phạm, đối chiếu Công ước Palermo, UNCAC và chuẩn mực FATF, kết hợp tài liệu công bố. Phạm vi đối chiếu pháp luật đến ngày 11/11/2026; sửa đổi có hiệu lực sau thời điểm này được trình bày riêng. Hợp tác với Trung Quốc được xem xét như trọng tâm song phương, không thay thế đánh giá toàn bộ mạng lưới hợp tác của Việt Nam.

2. Cơ sở lý luận và chuẩn mực quốc tế về hình sự hóa hành vi rửa tiền

Điều 6 Công ước Palermo năm 2000 yêu cầu hình sự hóa các hành vi chuyển đổi, chuyển giao, che giấu tài sản có nguồn gốc tội phạm, cùng những hành vi liên quan theo các điều kiện của Công ước. Điều 23 UNCAC năm 2003 tiếp cận tương tự. Các văn kiện này đặt ra nghĩa vụ quốc gia về lập pháp và hợp tác; việc định tội trong từng vụ án vẫn phải dựa trên pháp luật hình sự áp dụng. Đối với hành vi nguồn thực hiện ở nước ngoài, phải chú ý điều kiện đối chiếu hành vi với pháp luật của các quốc gia liên quan.^[2]

Khoản 1 Điều 3 Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022 xác định rửa tiền là hành vi của tổ chức, cá nhân nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc tài sản do phạm tội mà có. Khái niệm này định hướng cơ chế phòng ngừa và giám sát. Trong xử lý hình sự, phải chứng minh hành vi cụ thể theo Điều 324 Bộ luật Hình sự; không thể dùng định nghĩa khái quát của luật chuyên ngành thay thế các dấu hiệu cấu thành tội phạm. Quá trình sắp đặt, phân tán và hội nhập thường được sử dụng để phân tích dòng tiền, nhưng không phải ba giai đoạn bắt buộc phải xuất hiện đầy đủ để xác định tội rửa tiền.^[3]

Yếu tố xuyên biên giới làm phát sinh nhu cầu hợp tác nhưng không phải dấu hiệu bắt buộc của mọi hành vi rửa tiền. Nguyên tắc tội phạm kép cũng cần được xem xét theo từng cơ chế. Xác định tội phạm nguồn ở nước ngoài, thực hiện tương trợ và dẫn độ không đồng nhất về điều kiện. Việc hai nước cùng quy định tội rửa tiền không tự động bảo đảm mọi yêu cầu được chấp nhận; còn phải đối chiếu hành vi, thẩm quyền, nội dung yêu cầu và căn cứ từ chối. Tốc độ trao đổi thông tin vì vậy cần đi cùng khả năng sử dụng hợp pháp kết quả được cung cấp.^[4]

3. Quy định về tội rửa tiền trong Bộ luật Hình sự Việt Nam

3.1. Quá trình hình thành và phát triển

Khung pháp luật Việt Nam phát triển từ tội hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có tại Điều 251 Bộ luật Hình sự năm 1999 đến tội rửa tiền tại Điều 324 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung. Nghị quyết số 03/2019/NQ-HĐTP hướng dẫn các thuật ngữ, tội phạm nguồn và tình tiết định tội, định khung. Trọng tâm phát triển là nhận diện hành vi tự rửa tiền, mở rộng chủ thể đến pháp nhân thương mại và quy định trường hợp biết hoặc có cơ sở để biết tài sản do người khác phạm tội mà có.^[5]

Bên cạnh pháp luật hình sự, Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022 và các văn bản hướng dẫn điều chỉnh nhận biết khách hàng, đánh giá rủi ro, báo cáo, lưu giữ và cung cấp thông tin. Luật số 23/2026/QH16 đã bổ sung dịch vụ tài sản mã hóa vào nhóm đối tượng báo cáo và Điều 33a về dấu hiệu đáng ngờ trong lĩnh vực này, nhưng có hiệu lực từ ngày 01/12/2026. Tại thời điểm nghiên cứu, đây là thay đổi đã được ban hành cần chuẩn bị triển khai, không phải nghĩa vụ mới đã có hiệu lực để suy ngược trách nhiệm đối với giao dịch trước đó.^[6]

Hai cơ chế phòng ngừa và xử lý hình sự có liên hệ nhưng khác chức năng. Nghĩa vụ phòng ngừa được thực hiện từ khi xuất hiện điều kiện luật định, còn kết luận trách nhiệm hình sự đòi hỏi chứng cứ về cấu thành tội phạm. Một vi phạm nghĩa vụ nhận biết khách hàng không đương nhiên là hành vi rửa tiền; ngược lại, việc thực hiện nghĩa vụ báo cáo không thay thế yêu cầu xác minh của cơ quan có thẩm quyền.

3.2. Các dấu hiệu pháp lý của tội rửa tiền

Về chủ thể, cá nhân và pháp nhân thương mại có thể chịu trách nhiệm theo điều kiện của Bộ luật Hình sự. Trách nhiệm của pháp nhân không được suy ra chỉ vì tài khoản đứng tên doanh nghiệp hoặc nhân viên có hành vi vi phạm. Cần đối chiếu Điều 75 về điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, đồng thời xác định trách nhiệm của cá nhân có liên quan. Giới hạn chủ thể này cũng khác với phạm vi tổ chức phải thực hiện nghĩa vụ phòng, chống rửa tiền.^[7]

Về hành vi khách quan, Điều 324 quy định bốn nhóm hành vi: (a) tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào giao dịch tài chính, ngân hàng hoặc giao dịch khác nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản; (b) sử dụng tiền, tài sản do phạm tội mà có vào việc tiến hành các hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động khác; (c) che giấu thông tin về nguồn gốc, bản chất thực sự, vị trí, quá trình di chuyển hoặc quyền sở hữu đối với tiền, tài sản hoặc cản trở việc xác minh các thông tin đó; và (d) thực hiện một trong các hành vi trên đối với tiền, tài sản biết là có được từ việc chuyển dịch, chuyển nhượng, chuyển đổi tiền, tài sản do người khác phạm tội mà có. Quy định này cho phép xử lý cả người trực tiếp thực hiện giao dịch lẫn những người tham gia gián tiếp vào chuỗi hợp thức hóa tài sản.^[8]

Đối tượng của hành vi không chỉ là tiền mặt mà có thể là tiền trong tài khoản hoặc quyền tài sản. Việc tài sản được chuyển đổi sang vàng, bất động sản hoặc tài sản số không tự làm mất liên hệ với nguồn gốc tội phạm. Tuy nhiên, việc nhận diện một loại tài sản chưa đủ để kết luận có rửa tiền; vẫn phải chứng minh nguồn gốc, hành vi và các dấu hiệu khác của điều luật. Với tài sản có nhiều lần chuyển đổi, cần xác định rõ mối liên hệ giữa tài sản đang được xem xét và phần giá trị hình thành từ tội phạm.^[9]

Về mặt chủ quan, không nên khái quát mục đích che giấu thành một công thức thay thế cho tất cả các điểm khoản 1 Điều 324. Điểm a quy định trực tiếp mục đích này, trong khi các điểm còn lại có cách mô tả riêng. Phải làm rõ yêu cầu của từng dạng hành vi, nhận thức của người thực hiện và hướng dẫn tương ứng. Việc nhận, chuyển hoặc sử dụng tài sản không thể bị hình sự hóa chỉ dựa vào quan hệ gia đình, giá trị lớn hay hình thức thanh toán bất thường. Không cần có bản án kết tội về tội phạm nguồn trước đó cũng không có nghĩa được miễn chứng minh nguồn gốc phạm tội của tài sản.^[10]

3.3. Hình phạt đối với tội rửa tiền

Đối với cá nhân, Điều 324 quy định khung cơ bản từ 01 đến 05 năm tù, khung tăng nặng từ 05 đến 10 năm và khung cao nhất từ 10 đến 15 năm. Người chuẩn bị phạm tội bị phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Các mức định lượng phải được áp dụng cùng tình tiết cụ thể. Hình phạt bổ sung có thể gồm phạt tiền từ 20 đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 đến 05 năm, hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.^[11]

Đối với pháp nhân thương mại, các khung phạt tiền là 01–05 tỷ đồng, 05–10 tỷ đồng và 10–20 tỷ đồng theo trường hợp luật định; ở khung cao nhất còn có khả năng đình chỉ hoạt động từ 01 đến 03 năm. Đình chỉ vĩnh viễn áp dụng theo Điều 79. Hình phạt bổ sung gồm phạt tiền, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực hoặc cấm huy động vốn. Cần tách hình phạt đối với chủ thể khỏi việc xử lý tài sản và bảo đảm bồi thường, hoàn trả; tăng chế tài không tự bảo đảm thu hồi tài sản ở nước ngoài.^[12]

Điều 324 tạo cơ sở xử lý hành vi tự rửa tiền và quy định trách nhiệm của pháp nhân thương mại, nhưng sự hiện diện của điều luật chưa đủ để kết luận đã đáp ứng đầy đủ mọi chuẩn mực quốc tế. Đánh giá phải tách quy định về hành vi, chủ thể, chế tài khỏi khả năng phát hiện, chứng minh và thi hành quyết định xử lý tài sản. Đối với yêu cầu quốc tế, còn phải kiểm tra hành vi thực tế và điều kiện hợp tác; tên tội danh giống nhau không tự giải quyết toàn bộ vấn đề tội phạm kép.

4. Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự về tội rửa tiền tại Việt Nam

4.1. Tình hình phát hiện, xử lý tội phạm rửa tiền tại Việt Nam

Báo cáo đánh giá rủi ro quốc gia giai đoạn 2018–2022 ghi nhận đã tiếp nhận 10.370 báo cáo giao dịch đáng ngờ, xử lý 7.131 báo cáo và chuyển giao 583 vụ việc liên quan đến 4.262 báo cáo. Báo cáo cũng nêu thông tin chuyển giao tập trung vào tội phạm nguồn. Các số liệu này phản ánh hoạt động tiếp nhận và phân tích thông tin, không phải số giao dịch đã được kết luận là rửa tiền.^[13]

Theo tài liệu của Viện kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội công bố ngày 08/8/2026, từ năm 2021 đến thời điểm thống kê, cơ quan này thụ lý, kiểm sát điều tra 10 vụ/45 bị can khởi tố mới, truy tố 06 vụ/45 bị can và xét xử 04 vụ/24 bị cáo về tội rửa tiền. Đây là dữ liệu một địa phương theo từng giai đoạn tố tụng; không thể cộng các nhóm thành tổng số vụ độc lập hoặc suy rộng thành số liệu quốc gia.^[14]

Không thể lấy số vụ án tại Hà Nội chia cho số báo cáo giao dịch đáng ngờ toàn quốc để kết luận tỷ lệ chuyển hóa thông tin thành vụ án. Hai nguồn khác địa bàn, thời kỳ, đơn vị thống kê và phạm vi hành vi. Báo cáo có thể liên quan nhiều giao dịch, nhiều báo cáo có thể hợp thành một vụ việc, còn kết quả xử lý có thể thuộc tội phạm nguồn. Muốn đánh giá hiệu quả cần dữ liệu theo dõi cùng nhóm vụ việc từ lúc chuyển giao đến kết quả tố tụng và xử lý tài sản.

Nếu người có quyền phê duyệt giao dịch hoặc quản lý tài khoản giúp che giấu thông tin, cơ chế kiểm soát nội bộ có thể không phát huy đầy đủ tác dụng. Cần xem xét trách nhiệm từng người, điều kiện chịu trách nhiệm của pháp nhân và khả năng phát hiện qua kiểm toán, thanh tra, giám sát. Không thể từ nguy cơ bị lợi dụng bên trong mà kết luận toàn bộ cơ chế phòng ngừa mất hiệu lực.

Trong vụ án Phó Đức Nam và đồng phạm, tài liệu của cơ quan kiểm sát nêu việc truy tố 07 bị can về tội rửa tiền với số tiền hơn 1.003,9 tỷ đồng. Số liệu cần được ghi đúng giai đoạn truy tố, không chuyển thành khẳng định kết tội. Ý nghĩa đối với bài viết là yêu cầu phân hóa trách nhiệm giữa người tạo ra nguồn tiền và người thực hiện giao dịch tiếp theo.^[15]

Thông tin Bộ Công an công bố ngày 22/8/2025 về vụ việc tại Đà Nẵng cho biết cơ quan điều tra xác định việc dùng giấy tờ giả để thành lập 187 doanh nghiệp, mở hơn 600 tài khoản doanh nghiệp và bán lại cho các đối tượng khác. Nguồn tin cũng nêu việc khởi tố thêm 20 bị can, trong đó có 03 nhân viên ngân hàng, và một trường hợp dùng USDT nhận tiền bất hợp pháp từ Campuchia. Đây là thông tin ở giai đoạn điều tra, không thay thế kết luận của bản án có hiệu lực.^[16]

Những tình huống này đặt ra nhu cầu phân biệt doanh nghiệp đứng tên tài khoản, người quản lý thực tế và người hưởng lợi. Không nên đồng nhất tổng doanh số luân chuyển qua tài khoản với giá trị tài sản được chứng minh là đã rửa: một khoản tiền có thể đi qua nhiều tài khoản hoặc được chuyển nhiều lần. Việc xác định vai trò của nhân viên tổ chức tài chính phải dựa trên hành vi, nhận thức và chứng cứ riêng, thay vì mặc nhiên quy trách nhiệm cho cả tổ chức.

Đối với tài sản mã hóa, khó khăn không chỉ nằm ở điểm đổi sang tiền pháp định. Việc xác định địa chỉ ví, người kiểm soát khóa, tài khoản tại nhà cung cấp dịch vụ và dữ liệu nhận biết khách hàng có thể liên quan nhiều quốc gia. Không thể coi mọi giao dịch tài sản mã hóa là ẩn danh hoàn toàn hoặc chỉ có thể kiểm soát tại một điểm quy đổi. Năng lực truy vết cần kết hợp dữ liệu chuỗi giao dịch với chứng cứ về chủ thể kiểm soát, không suy đoán người phạm tội chỉ từ một địa chỉ ví.

4.2. Những hạn chế, vướng mắc trong quy định và áp dụng

Thứ nhất, rửa tiền độc lập vẫn đòi hỏi chứng minh nguồn gốc tội phạm. Khoản 3 Điều 2 Nghị quyết số 03/2019/NQ-HĐTP cho phép căn cứ vào bản án, quyết định, tài liệu của cơ quan tiến hành tố tụng và chứng cứ khác để xác định hành vi phạm tội. Chưa có bản án về tội phạm nguồn không tự ngăn cản truy cứu, nhưng cũng không cho phép dùng nghi ngờ hoặc thông tin chưa kiểm chứng thay cho chứng cứ. Khi dữ liệu ở nước ngoài, yêu cầu hợp tác phải đủ cụ thể để xác định hành vi tạo ra tài sản và mối liên hệ với phần tài sản tại Việt Nam.^[17]

Thứ hai, khoản 4 Điều 2 Nghị quyết số 03/2019/NQ-HĐTP đã hướng dẫn trường hợp biết hoặc có cơ sở để biết. Vì vậy, vấn đề không phải hoàn toàn thiếu hướng dẫn mà là cách vận dụng vào giao dịch nhiều tầng và người trung gian. Mức phí bất thường, tài khoản thuê mượn, tần suất chuyển tiền hoặc việc xóa dữ liệu là thông tin cần xác minh, không phải mỗi dấu hiệu riêng lẻ đều đủ xác định có tội. Hướng dẫn áp dụng cần hỗ trợ đánh giá tổng thể chứng cứ và giải thích hợp pháp của người liên quan, tránh tạo cơ chế suy đoán trách nhiệm tự động.^[18]

Thứ ba, khoản 1 Điều 3 Nghị quyết số 03/2019/NQ-HĐTP đã đề cập tội phạm nguồn thực hiện ngoài lãnh thổ Việt Nam, kể cả trường hợp do công dân, pháp nhân thương mại nước ngoài thực hiện theo điều kiện được quy định. Không chính xác nếu cho rằng pháp luật hoàn toàn bỏ trống vấn đề này. Vướng mắc cần tập trung vào đối chiếu hành vi với pháp luật liên quan, xác minh nguồn tài sản và thu thập tài liệu nước ngoài; việc luật hóa có thể được nghiên cứu để tăng tính rõ ràng của căn cứ áp dụng.^[19]

Thứ tư, cần phân biệt định nghĩa rửa tiền trong luật phòng ngừa với cấu thành tội phạm. Sự khác nhau về cách diễn đạt chưa tự chứng minh có xung đột pháp luật. Đối với mua bán tài khoản hoặc nhận giữ tài sản, muốn xử lý về rửa tiền phải chứng minh đủ dấu hiệu của Điều 324, bên cạnh xem xét các quy định liên quan. Các hình thức giao dịch thương mại, ủy thác, bất động sản hoặc hàng hóa giá trị cao cần được đánh giá về nguồn tiền, người kiểm soát và lý do kinh tế; giá bất thường là căn cứ kiểm tra, không tự chứng minh nguồn gốc phạm tội.

Thứ năm, tài sản mã hóa và dữ liệu điện tử đặt ra yêu cầu về bảo toàn, định giá và xác minh người kiểm soát. Khi dữ liệu ở nước ngoài, cần xác định đúng chủ thể lưu giữ và thủ tục yêu cầu. Nghĩa vụ đối với dịch vụ tài sản mã hóa theo Luật số 23/2026/QH16 phải gắn với thời điểm có hiệu lực, không trở thành căn cứ mở rộng tội phạm ngoài Điều 324.

Thứ sáu, phong tỏa hoặc kê biên là biện pháp bảo toàn, không đồng nghĩa tài sản đã được tịch thu hoặc hoàn trả. Giá trị tài sản được bảo toàn tại một thời điểm không thể so trực tiếp với số đã thu hồi ở giai đoạn khác để đánh giá thành công của hai vụ án. Phân tích thu hồi cần xác định tài sản thuộc ai, căn cứ xử lý, quyền của người thứ ba và khả năng thi hành tại nơi tài sản tồn tại. Hợp tác quốc tế phải được chuẩn bị từ khi xác định có dòng tiền ra nước ngoài, thay vì chỉ tiến hành sau khi tuyên án.

5. Hợp tác quốc tế trong phòng, chống tội phạm rửa tiền của Việt Nam

Hợp tác quốc tế phục vụ các nhiệm vụ khác nhau: trao đổi thông tin để định hướng xác minh; tương trợ tư pháp để thu thập, sử dụng chứng cứ; dẫn độ để xử lý người bị yêu cầu; và hợp tác bảo toàn, xử lý tài sản. Một kết quả bắt giữ hoặc bàn giao người không đủ để chứng minh hiệu quả thu hồi tài sản. Luật Tương trợ tư pháp về hình sự năm 2025 có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, xác định Viện kiểm sát nhân dân tối cao là Cơ quan trung ương. Luật quy định nguyên tắc, hồ sơ yêu cầu, tiếp nhận, chuyển giao và giá trị pháp lý của kết quả. Kiến nghị vì vậy cần hướng vào chất lượng, tiến độ thực hiện, không mô tả như chưa có khung thủ tục gửi yêu cầu.^[20]

Đối với Trung Quốc, Hiệp định tương trợ tư pháp về các vấn đề dân sự và hình sự ký ngày 19/10/1998, có hiệu lực từ ngày 25/12/1999, là một cơ sở song phương. Sự tồn tại của Hiệp định không đủ để kết luận điều kiện tội phạm kép không còn là trở ngại trong mọi trường hợp. Cũng không thể suy từ việc một thông cáo hợp tác không đề cập thu hồi tài sản thành kết luận hai nước chưa từng phối hợp trong lĩnh vực này. Đối với thanh toán đối ứng hoặc giao dịch thương mại có dấu hiệu giả tạo, trọng tâm là đối chiếu dữ liệu tại cả nơi phát sinh và nơi nhận giá trị để xác minh chủ thể, hợp đồng, tài khoản và người hưởng lợi.^[21]

6. Yêu cầu và giải pháp tăng cường hợp tác quốc tế trong phòng, chống tội phạm rửa tiền xuyên quốc gia

Hợp tác cần kịp thời với tốc độ dịch chuyển tài sản, bao quát cả chứng cứ và thu hồi, đồng thời tuân thủ pháp luật trong nước và điều ước áp dụng. Yêu cầu phải chỉ rõ tài khoản, khoảng thời gian, dữ liệu, tài sản và căn cứ cần hỗ trợ. Đề nghị chung về toàn bộ dòng tiền có thể chưa giúp bên được yêu cầu xác định biện pháp phải thực hiện. Kết quả trao đổi nghiệp vụ ban đầu cần được chuyển hóa thành tài liệu có giá trị sử dụng theo thủ tục tương ứng.^[22]

6.1. Hoàn thiện pháp luật Việt Nam

Cần rà soát Điều 324 và Nghị quyết số 03/2019/NQ-HĐTP về chứng minh tội phạm nguồn ở nước ngoài và khả năng luật hóa nội dung hướng dẫn. Phải xác định rõ quy định đã có và vấn đề cần bổ sung, tránh kiến nghị lặp lại pháp luật hiện hành. Truy cứu độc lập về rửa tiền không loại bỏ nghĩa vụ chứng minh nguồn gốc phạm tội của tài sản.

Cần hướng dẫn phân biệt rửa tiền với chứa chấp, tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có và vi phạm liên quan đến tài khoản ngân hàng. Không nên mặc nhiên hợp nhất các tội danh khi chưa đánh giá sự khác biệt về hành vi, lỗi và hậu quả áp dụng. Việc giải thích tham gia giao dịch phải trong phạm vi điều luật và hướng dẫn hiện hành, không được mở rộng bằng suy diễn đến mọi người cung cấp dịch vụ có liên quan.

Điều chỉnh hình phạt cần dựa trên đánh giá thực thi và tính tương xứng. Yếu tố nước ngoài không tự phản ánh mức nguy hiểm cao hơn; tăng mức phạt cũng không tự bảo đảm thu hồi tài sản. Điểm c khoản 1 Điều 54 UNCAC yêu cầu xem xét tịch thu không dựa trên bản án kết tội khi không thể truy tố do người phạm tội chết, bỏ trốn, vắng mặt hoặc trường hợp thích hợp khác. Nghiên cứu tiếp nhận phải xác định thẩm quyền, yêu cầu chứng minh, quyền khiếu kiện và bảo vệ người thứ ba ngay tình; không thể coi đây là căn cứ trực tiếp tịch thu mọi tài sản chưa được giải thích về nguồn gốc.^[23]

Hướng dẫn chứng minh có thể tập trung vào phí dịch vụ bất thường, tài khoản không chính chủ và hành vi che giấu thông tin, nhưng phải đặt trong bối cảnh nghề nghiệp, hoạt động kinh doanh và giải thích của người liên quan. Đối với tài sản mã hóa, cần làm rõ người thực tế kiểm soát, dữ liệu giao dịch và căn cứ định giá tại thời điểm có ý nghĩa pháp lý. Không đồng nhất mọi token, ví điện tử và tiền mã hóa thành một đối tượng; cũng không dùng giao dịch không có lý do kinh tế rõ ràng làm bằng chứng duy nhất về nhận thức phạm tội.

6.2. Triển khai hiệu quả trong hợp tác quốc tế về phòng, chống tội phạm rửa tiền

Cần tổ chức xử lý ưu tiên đối với yêu cầu bảo toàn tài sản và dữ liệu có nguy cơ mất hoặc bị tẩu tán. Yêu cầu phải nêu tài sản cần bảo toàn, căn cứ, tính khẩn cấp và đầu mối phản hồi. Kênh liên lạc nhanh hỗ trợ chuẩn bị, bổ sung hồ sơ nhưng không thay thế quyết định của cơ quan có thẩm quyền hoặc thủ tục bắt buộc. Đồng thời, cần theo dõi tài sản sau phong tỏa, chi phí quản lý và tiến độ xử lý; bảo toàn sớm chỉ có ý nghĩa nếu được nối tiếp bằng quyết định hợp pháp và khả năng thi hành.

Cần tổ chức điều tra tài chính song song với điều tra tội phạm nguồn. Ngay từ đầu phải xác định tiền phát sinh từ đâu, ai quản lý, đã chuyển qua những tài khoản nào và hiện tồn tại dưới hình thức gì. Sơ đồ dòng tiền phải phân biệt người đứng tên với người sử dụng thực tế và tránh tính trùng một khoản tiền qua nhiều lớp giao dịch. Kết quả này giúp xác định nội dung tương trợ và biện pháp bảo toàn cần thiết.^[24]

Cần củng cố nguồn lực, khả năng tiếp cận thông tin và cơ chế trao đổi an toàn của đơn vị tình báo tài chính. Không nên đánh giá tính độc lập chỉ bằng việc có hay không có quyền điều tra, vì chức năng phân tích thông tin và thẩm quyền điều tra không đồng nhất. Các tổ chức báo cáo phải phân biệt báo cáo đáng ngờ với báo cáo theo ngưỡng. Theo Thông tư số 27/2025/TT-NHNN, giao dịch chuyển tiền điện tử quốc tế từ 1.000 USD hoặc ngoại tệ tương đương thuộc trường hợp phải báo cáo theo điều kiện của Thông tư; tổ chức tài chính trung gian có ngoại lệ riêng. Ngưỡng này không phải ngưỡng xác định tội rửa tiền và giao dịch dưới ngưỡng không đương nhiên được miễn xem xét dấu hiệu đáng ngờ.^[25]

Cần có kênh trao đổi an toàn giữa đơn vị tình báo tài chính, cơ quan tố tụng và cơ quan quản lý tài sản, đồng thời hoàn thiện điều kiện hợp tác với đối tác nước ngoài. Cơ chế này phải xác định người tiếp nhận, quyền truy cập, mục đích sử dụng và trách nhiệm bảo mật. Phản hồi kết quả xử lý giúp cải thiện chất lượng báo cáo, thay vì chỉ gia tăng số lượng thông tin đầu vào.

Với Trung Quốc và các đối tác liên quan, cần rà soát điều ước và cơ chế nghiệp vụ hiện có để xác định nội dung cần bổ sung về chứng cứ điện tử, đầu mối khẩn cấp, bảo toàn và xử lý tài sản mã hóa. Chỉ nên đề xuất hiệp định mới hoặc nghị định thư sau khi nhận diện khoảng trống cụ thể. Hợp tác thu hồi phải phân biệt tài sản trả chủ sở hữu hợp pháp, bồi thường cho bị hại và tài sản bị tịch thu. Điều 57 UNCAC quy định hoàn trả và định đoạt theo từng trường hợp, không thiết lập cơ chế chia đều hoặc hoàn trả tự động chỉ dựa vào quốc tịch bị hại. Thỏa thuận cần xác định căn cứ sở hữu, chi phí hợp lý, quyền người thứ ba và cơ chế thi hành quyết định xử lý.^[26]

7. Kết luận

Pháp luật Việt Nam đã có cơ sở xử lý tự rửa tiền, trách nhiệm của pháp nhân thương mại và tội phạm nguồn ở nước ngoài theo điều kiện luật định. Khó khăn không thể giải thích đơn thuần bằng việc thiếu tội danh hoặc thiếu điều ước. Trọng tâm là chứng minh nguồn gốc tài sản, nhận thức của từng chủ thể và chuyển hóa dữ liệu xuyên biên giới thành chứng cứ. Hoàn thiện hướng dẫn cần đi cùng điều tra tài chính, bảo toàn từ sớm và yêu cầu tương trợ cụ thể. Trong quan hệ với Trung Quốc, ưu tiên là đối chiếu dữ liệu liên quan đến hành vi và tài sản của từng vụ việc, đồng thời làm rõ cơ chế xử lý sau bảo toàn. Hiệu quả cần được đánh giá bằng kết quả chứng minh, xử lý và hoàn trả hợp pháp, thay vì chỉ bằng số báo cáo, số yêu cầu hoặc doanh số tiền luân chuyển.