Trong nền kinh tế số, TSTT phải là “vốn đặc biệt” giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực tài chính và tạo lợi thế cạnh tranh độc quyền
Sự ra đời của Luật SHTT năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong tư duy lập pháp của Việt Nam, chuyển từ việc bảo hộ quyền sang thúc đẩy khai thác giá trị kinh tế của quyền. Trong nền kinh tế số, TSTT phải là “vốn đặc biệt” giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực tài chính và tạo lợi thế cạnh tranh độc quyền. Để hiện thực hóa mục tiêu này khi Luật có hiệu lực vào ngày 01/04/2026, cần triển khai đồng bộ lộ trình từ khung hướng dẫn pháp lý đến quản trị và thực thi.
1. Hoàn thiện khung pháp lý hướng dẫn hạch toán và vốn hóa TSTT
Luật SHTT 2025 đã làm rõ địa vị của quyền SHTT là một loại quyền tài sản, phù hợp với tinh thần Điều 105 và 115 Bộ luật Dân sự 2015. Tuy nhiên, để TSTT có tính thanh khoản như bất động sản, cần tập trung vào việc hướng dẫn các cơ chế “khớp nối” với pháp luật tài chính. Một trong những điểm mới quan trọng của Luật SHTT 2025 là cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu hóa giá trị tài sản từ kết quả nghiên cứu. Giải pháp trọng tâm là cần một Thông tư hướng dẫn hạch toán tài sản vô hình đồng bộ với Luật SHTT, cho phép vốn hóa các chi phí phát sinh theo Điều 140 (Hợp đồng chuyển nhượng) để ghi tăng tài sản ròng, phục vụ hoạt động định hạng tín nhiệm khi vay vốn.
Dựa trên các điều khoản về giao dịch tài sản tại Luật SHTT 2025 và Nghị định 21/2021/NĐ-CP quy định thi hành Bộ luật Dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, Chính phủ cần sớm ban hành Nghị định hướng dẫn về giao dịch bảo đảm bằng quyền SHTT. Bỡi việc thiết lập hệ thống đăng ký trực tuyến các biện pháp bảo đảm tại Cục SHTT sẽ giúp các ngân hàng và tổ chức tín dụng có căn cứ pháp lý vững chắc để nhận thế chấp bằng nhãn hiệu, sáng chế. Điều này giúp biến các giá trị vô hình thành dòng vốn thực tế phục vụ sản xuất kinh doanh, giải quyết bài toán thiếu tài sản thế chấp truyền thống của các doanh nghiệp startup.
2. Nâng cao năng lực quản trị chiến lược theo tiêu chuẩn quốc tế
Luật SHTT 2025 nhấn mạnh tính tự chủ của chủ thể quyền, đặc biệt là các quy định tại Điều 198 về quyền tự bảo vệ và Điều 198b về trách nhiệm của nhà cung cấp dịch vụ trung gian, nhằm khuyến khích doanh nghiệp chủ động khai thác thương mại tài sản trí tuệ. Trong bối cảnh này, năng lực quản trị nội bộ chính là “đầu tàu” đưa TSTT vào guồng quay sinh lời. Do đó doanh nghiệp cần chủ động chuyển dịch từ tư duy “bảo vệ thụ động” sang “quản trị chiến lược” bằng cách tích hợp tiêu chuẩn quốc gia TCVN ISO 56005: 2023 của Bộ Khoa học & Công nghệ công bố vào quy trình sản xuất kinh doanh. Bên cạnh đó các văn bản hướng dẫn triển khai Luật SHTT 2025 nên bổ sung các quy định khuyến khích hoặc hỗ trợ kinh phí cho doanh nghiệp thực hiện kiểm kê và đánh giá (IP Audit - Kiểm toán sở hữu trí tuệ) định kỳ.
Luật 2025 tại Điều 8 đã nhấn mạnh chính sách của Nhà nước trong việc thúc đẩy các hoạt động khai thác TSTT. Doanh nghiệp nên chủ động đăng ký các chương trình hỗ trợ về tư vấn quản trị chiến lược SHTT vốn hiện nay đã được pháp lý hóa rõ ràng hơn trong các Nghị định hướng dẫn thực thi Luật mới. Tinh thần của Luật mới là đơn giản hóa thủ tục và tăng cường trách nhiệm tự bảo vệ, doanh nghiệp cần ưu tiên xây dựng bộ phận chuyên trách hoặc thuê tư vấn chuyên nghiệp để phân loại TSTT. Việc này giúp doanh nghiệp xác định đâu là tài sản cốt lõi cần bảo hộ nghiêm ngặt, đâu là tài sản có thể cấp phép (licensing) để tạo dòng tiền, và tài sản nào không còn giá trị chiến lược để cắt giảm chi phí duy trì văn bằng. Sự chuyên nghiệp trong quản trị sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro pháp lý và tối ưu hóa chi phí duy trì quyền lên đến 30%.
Luật SHTT 2025 đã tạo hành lang, nhưng cần các văn bản dưới luật để vận hành thị trường này
3. Phát triển thị trường định giá và sàn giao dịch tài sản trí tuệ
Một rào cản lớn nhất khiến TSTT chưa trở thành “tài sản thực” là sự thiếu vắng của một thị trường giao dịch minh bạch và công bằng. Luật SHTT 2025 đã tạo hành lang, nhưng cần các văn bản dưới luật để vận hành thị trường này, theo hướng: (i) Hình thành tổ chức định giá chuyên nghiệp (hướng dẫn chi tiết về điều kiện thành lập các tổ chức định giá TSTT độc lập). Các tổ chức này phải là sự kết hợp giữa chuyên gia tài chính và chuyên gia kỹ thuật (có thể đó là luật sư SHTT hoặc người đại diện sở hữu công nghiệp). Ngoài ra, việc cập nhật Tiêu chuẩn Thẩm định giá Việt Nam số 13 – thẩm định giá tài sản vô hình (ban hành kèm theo Thông tư số 06/2014/TT-BTC của Bộ Tài chính) với các phương pháp tiếp cận từ thu nhập và thị trường dành riêng cho tài sản vô hình cũng sẽ đảm bảo tính khách quan và pháp lý cho các kết quả định giá, từ đó các ngân hàng mới có thể tin tưởng chấp nhận giá trị tài sản đó.
(ii) Để TSTT thực sự lưu thông, Nhà nước cần xây dựng “Chợ công nghệ” và sàn giao dịch ý tưởng. Hay nói cách khác, Nhà nước cần hỗ trợ vận hành các sàn giao dịch trực tuyến, nơi kết nối giữa cung (viện, trường, startup) và cầu (doanh nghiệp sản xuất). Các hình thức như nhượng quyền (franchising) hay cấp phép (licensing) độc quyền cần được chuẩn hóa thông qua các hợp đồng mẫu theo thông lệ quốc tế. Bện cạnh đó, việc sử dụng cơ chế “vốn mồi” từ các Quỹ phát triển khoa học công nghệ để hỗ trợ định giá và thương mại hóa cũng sẽ giúp các sáng chế tiềm năng nhanh chóng đi vào đời sống. (iii) Đối với các doanh nghiệp, cần tận dụng sự minh bạch hóa thông tin tại Điều 119 (Công bố đơn) và các quy định về cơ sở dữ liệu quốc gia về SHTT, nên đưa các TSTT chưa khai thác hết lên các sàn giao dịch công nghệ. Tại đây, việc áp dụng các hợp đồng theo quy định tại Điều 144 sẽ giúp việc mua bán quyền (li-xăng) trở nên nhanh chóng, biến các sáng chế “nằm trong ngăn kéo” thành dòng tiền thực tế cho doanh nghiệp.
4. Tăng cường cơ chế thực thi và bảo vệ quyền trong môi trường số
Giải pháp cuối cùng mang tính quyết định đến niềm tin của nhà đầu tư chính là hiệu quả thực thi. Tài sản trí tuệ chỉ có giá trị khi nó được bảo vệ một cách nghiêm minh. Đó là: (i) Hình thành Tòa án chuyên trách SHTT. Trên cơ sở cụ thể hóa Nghị quyết 27-NQ/TW và các điều khoản về thẩm quyền tài phán trong Luật SHTT 2025, cần sớm thành lập các Tòa án chuyên trách về SHTT tại các thành phố lớn. Đội ngũ thẩm phán có chuyên môn sâu sẽ giúp giải quyết các vụ kiện tụng nhanh chóng, chính xác, thay thế cho việc lạm dụng xử lý hành chính vốn thiếu tính định đoạt về kinh tế.
(ii) Số hóa công tác thực thi và chống xâm phạm trên không gian mạng bằng việc cập nhật số hóa Nghị định số 46/2024/NĐ-CP về hướng dẫn xử phạt vi phạm hành chính (thay thế Nghị định 99/2013/NĐ-CP). Việc áp dụng công nghệ Blockchain và AI trong truy xuất nguồn gốc, giám sát vi phạm trên các sàn thương mại điện tử sẽ là “cánh tay nối dài” bảo vệ doanh nghiệp 24/7. Đồng thời, các quy định mới trong Luật SHTT 2025 về trách nhiệm của các bên trung gian cần được cụ thể hóa bằng các quy trình “Thông báo và gỡ bỏ” (Notice and Takedown) minh bạch, giúp bảo vệ giá trị tài sản của doanh nghiệp trước các hành vi xâm phạm ngày càng tinh vi.
Việc thúc đẩy TSTT trở thành tài sản thực là yêu cầu sống còn của doanh nghiệp trong kỷ nguyên số
Kết luận
Việc thúc đẩy TSTT trở thành tài sản thực không còn là một lựa chọn, mà là yêu cầu sống còn của doanh nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên số. Thông qua việc hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ với Bộ luật Dân sự, nâng cao năng lực quản trị theo chuẩn ISO, minh bạch hóa định giá theo TĐGVN 13 và sự quyết liệt trong thực thi theo tinh thần Nghị quyết 27-NQ/TW, nhất định sẽ tạo ra một hệ sinh thái mà ở đó TSTT thực sự được cân đong đo đếm và chuyển hóa thành tài sản kinh tế. Hay nói cách khác, TSTT khi đó không còn là những con số ảo trên giấy, mà là “vàng ròng” thúc đẩy doanh nghiệp Việt Nam vươn tầm thế giới.
Với sự hỗ trợ của Luật SHTT sửa đổi 2025, lộ trình từ bảo hộ quyền đến vốn hóa tài sản đã trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết. Khi hệ thống Nghị định và Thông tư hướng dẫn được ban hành đồng bộ trước ngày 01/04/2026, các doanh nghiệp Việt Nam sẽ có đủ công cụ pháp lý để biến trí tuệ thành nguồn lực tài chính mạnh mẽ, sẵn sàng cho cuộc chơi hội nhập toàn cầu.
--------------------------------
Tài liệu tham khảo:
1. Tờ trình sửa đổi Luật SHTT 2025, Bộ Khoa học và Công nghệ;
2. https://sohuutritueviet.vn/luat-so-huu-tri-tue-sua-doi-2025-nhung-diem-doi-moi-cot-loi;
3. https://danchuphapluat.vn/mot-so-vuong-mac-bat-cap-va-kien-nghi-hoan-thien-phap-luat-ve-so-huu-tri-tue-de-thuc-day-kinh-te-tu-nhan-phat-trien-8089.html;
4. https://diendandoanhnghiep.vn/doanh-nghiep-viet-da-san-sang-tai-san-hoa-y-tuong-chua-10160247.html;
5. https://lsvn.vn/luat-so-huu-tri-tue-moi-khong-chi-bao-ve-quyen-ma-phai-phat-trien-tai-san-a162957.html
