Quang cảnh Phiên họp
Các thành viên Uỷ ban Thường vụ Quốc hội cơ bản đồng tình với sự cần thiết ban hành Nghị quyết về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, nhất là trong bối cảnh các tranh chấp đầu tư quốc tế phát sinh mới tiếp tục gia tăng với giá trị tranh chấp ngày càng lớn, tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại lớn về kinh tế, uy tín và môi trường đầu tư nếu thiếu sự phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan liên quan, cũng như yêu cầu phải đầu tư nhiều nguồn lực (chi phí pháp lý, nhân lực...) để giải quyết các tranh chấp đầu tư quốc tế.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cùng các Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Nguyễn Thị Thanh tại Phiên họp
Cần thay đổi tư duy từ giải quyết sang chủ động phòng ngừa
Một trong những nội dung được các thành viên Uỷ ban Thường vụ Quốc hội nhấn mạnh là tư duy "phòng bệnh hơn chữa bệnh". Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho rằng, để bảo vệ quyền lợi quốc gia trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, Việt Nam cần một hành lang pháp lý đủ mạnh, không chỉ dừng lại ở các biện pháp hành chính mà phải tiếp cận theo tiêu chuẩn quốc tế.
Đánh giá cao sự khẩn trương của Bộ Tư pháp trong việc xây dựng dự thảo, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng khẳng định đây là vấn đề vừa khó, vừa phức tạp, đan xen giữa thực tiễn đầu tư, kinh tế và pháp luật quốc tế. Trong bối cảnh Việt Nam tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA) và bảo hộ đầu tư, các tranh chấp phát sinh là điều khó tránh khỏi. Do đó, việc ban hành một Nghị quyết với các cơ chế "đặc biệt, đặc thù" để tạo đột phá trong năng lực phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro pháp lý là yêu cầu cấp thiết.
Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng phát biểu tại Phiên họp
Theo Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, cần thay đổi tư duy từ giải quyết sang chủ động phòng ngừa. Dẫn chiếu khuyến nghị mới nhất của Ủy ban Luật Thương mại Quốc tế Liên Hợp Quốc, Chủ nhiệm Hoàng Thanh Tùng chỉ rõ hai lỗ hổng cần quan tâm:
Cơ chế đánh giá rủi ro bắt buộc: Cần hình thành quy trình đánh giá tác động và rủi ro tranh chấp đối với tất cả các hợp đồng, thỏa thuận đầu tư trước khi ký kết. Đây là bộ lọc quan trọng để ngăn chặn hệ lụy pháp lý từ sớm.
Thiết lập đầu mối xử lý khiếu nại tập trung: Thay vì cơ chế phân tán, "đúng thẩm quyền thì làm, không đúng thì chuyển" như hiện nay, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho rằng cần một cơ quan đầu mối chuyên nghiệp để tiếp nhận và giải quyết các vướng mắc ban đầu của nhà đầu tư thông qua hòa giải, tránh để mâu thuẫn leo thang thành tranh chấp quốc tế.
Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Trần Quang Phương phát biểu tại Phiên họp
Đồng tình với quan điểm này, Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Trần Quang Phương khẳng định "vấn đề quan trọng là nhấn mạnh phòng ngừa hơn xử lý", đồng thời thẳng thắn chỉ ra rằng, nếu không có cơ chế phòng ngừa tốt, chúng ta sẽ liên tục rơi vào thế yếu.
Để hiện thực hóa điều này, Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Trần Quang Phương đề xuất 4 trụ cột cho khung pháp lý phòng ngừa, đó là:
(1) Minh bạch hóa Luật Đầu tư: Đặc biệt là các quy định liên quan đến đầu tư nước ngoài.
(2) Hạn chế xung đột pháp luật: Giảm thiểu tối đa sự chồng chéo giữa luật trong nước và luật nước ngoài.
(3) Đối xử công bằng: Luật pháp không được mơ hồ để tránh bị nhà đầu tư lợi dụng khởi kiện.
(4) Cơ chế cảnh báo sớm: Thành lập đầu mối quốc gia để theo dõi và đánh giá rủi ro từ các dự án FDI ngay từ giai đoạn đầu.
Các thành viên Uỷ ban Thường vụ Quốc hội tại Phiên họp
Mô hình Trung tâm giải quyết tranh chấp: Chuyên nghiệp, trung lập và "đủ sức giữ chân người tài"
Việc thành lập một đơn vị chuyên trách (Trung tâm) trực thuộc Bộ Tư pháp nhận được sự ủng hộ cao, nhưng mô hình hoạt động và chế độ chính sách là vấn đề cần được quan tâm.
Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng lưu ý cần làm rõ tư cách pháp nhân. Nếu xác định đây là đơn vị sự nghiệp công lập, cần tính toán kỹ khả năng đại diện quốc gia tranh tụng tại các cơ quan tài phán quốc tế để tránh bị bác tư cách đại diện ngay từ đầu. Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho rằng, "khí tài" pháp lý mạnh phải đi đôi với con người giỏi. “Để xây dựng được đội ngũ "luật sư công" đủ trình độ đối đầu với các tổ chức luật quốc tế, Nhà nước cần một cơ chế đãi ngộ đặc thù, vượt trội. Nếu không có chính sách đủ mạnh, Việt Nam sẽ khó thu hút và giữ chân những chuyên gia có năng lực trong lĩnh vực đặc thù và khắc nghiệt này”, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh.
Các thành viên Uỷ ban Thường vụ Quốc hội tại Phiên họp
Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Trần Quang Phương cho rằng Trung tâm này phải đảm bảo tính "trung lập và chuyên nghiệp". Về cấu trúc, Phó Chủ tịch Quốc hội gợi ý mô hình 2 tầng: Tầng điều phối do Bộ Tư pháp đảm nhiệm và Tầng chuyên môn gồm các đơn vị chuyên nghiên cứu tư vấn phòng ngừa, xử lý cảnh báo sớm và hòa giải thương lượng.
Vấn đề "luật sư công" và chế độ đãi ngộ được Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh giải trình. Bộ trưởng cho biết, hiện nay còn tình trạng "chảy máu chất xám" trong lĩnh vực pháp luật quốc tế, "luật sư nước ngoài có mức phí trung bình khoảng 650 USD/giờ, luật sư trong nước khoảng 350 USD/giờ, trong khi mức lương công chức của chúng ta quá thấp, rất khó giữ chân anh em giỏi ngoại ngữ và am hiểu luật quốc tế".
Do đó, dự thảo Nghị quyết đề xuất mức lương chuyên gia tối đa không quá 100 lần mức lương cơ sở. Dù con số này vẫn khiêm tốn so với thị trường quốc tế, nhưng cơ bản các ý kiến từ Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Chủ nhiệm Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đều thống nhất cần một cơ chế "đặc biệt mạnh" để thu hút đội ngũ luật sư trình độ cao cho Nhà nước.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định phát biểu tại Phiên họp
Làm rõ vai trò "Cơ quan chủ trì" và bài toán năng lực địa phương
Một bất cập khác được Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng chỉ ra là cơ chế "phân tán cơ quan chủ trì". Hiện nay, tranh chấp xảy ra ở đâu, cơ quan đó (thường là UBND các tỉnh, thành phố) đứng ra chủ trì giải quyết.
Tuy nhiên, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp bày tỏ lo ngại "liệu năng lực của chính quyền địa phương có đủ sức để thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến pháp luật quốc tế phức tạp hay không?". Việc có quá nhiều cơ quan chủ trì sẽ dẫn đến chồng chéo, phân tán nguồn lực. Từ đó, Chủ nhiệm Hoàng Thanh Tùng đề nghị làm rõ vai trò của Bộ Tư pháp với tư cách là cơ quan đại diện pháp lý để hỗ trợ các địa phương một cách thực chất hơn.
Về tư cách pháp nhân của Trung tâm, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cũng lưu ý cần cân nhắc kỹ việc để một đơn vị sự nghiệp công lập tham gia tranh tụng tại tòa án nước ngoài. "Nếu không khéo, chúng ta có thể bị bác tư cách đại diện ngay từ đầu vì đơn vị sự nghiệp không phải là cơ quan nhà nước đại diện quốc gia".
Các thành viên Uỷ ban Thường vụ Quốc hội tại Phiên họp
Bảo mật an ninh quốc phòng trong giải quyết tranh chấp
Từ góc độ an ninh, Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, Thượng tướng Lê Tấn Tới nhất trí với việc cần có cơ chế khai thác tài liệu liên quan đến quốc phòng, an ninh trong quá trình xử lý tranh chấp. Tuy nhiên, Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại nhấn mạnh phải tích hợp chặt chẽ các quy định của Luật Bí mật nhà nước và Luật Bảo vệ dữ liệu để đảm bảo "vừa bảo mật, vừa hiệu quả".
Đối với các tranh chấp "có giá trị lớn" hoặc "ảnh hưởng đến đối ngoại, quốc phòng", Thượng tướng Lê Tấn Tới đề nghị cần có tiêu chí rõ ràng hơn để việc thành lập Ban Chỉ đạo giải quyết vụ việc được khả thi và đúng quy định.
Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, Thượng tướng Lê Tấn Tới phát biểu tại Phiên họp
Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh khẳng định sẽ tiếp thu tối đa các ý kiến để hoàn thiện dự thảo. Bộ trưởng nhấn mạnh, việc xây dựng Nghị quyết này là thực hiện chỉ đạo trực tiếp của Tổng Bí thư Tô Lâm về hoàn thiện thể chế pháp luật, nhằm tạo ra đột phá trong việc bảo vệ quyền lợi quốc gia trên trường quốc tế.
Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh giải trình, tiếp thu ý kiến đại biểu nêu
Kết luận nội dung thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh nhấn mạnh, đây là nội dung rất khó, rất phức tạp nhưng rất cần thiết để tiếp thu, hoàn thiện sớm, báo cáo Quốc hội trong kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa XVI. Ủy ban Thường vụ Quốc hội đánh giá cao Chính phủ, trực tiếp là Bộ Tư pháp, đã phối hợp chặt chẽ với các cơ quan có liên quan, với Ủy ban Kinh tế và Tài chính trong việc hoàn thiện dự thảo Nghị quyết của Quốc hội. Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản tán thành với nội dung dự thảo Nghị quyết. Sau khi tiếp thu ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, ý kiến của các cơ quan thẩm tra sơ bộ thì Nghị quyết đủ điều kiện để trình Quốc hội xem xét thông qua theo trình tự, thủ tục rút gọn tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI.
Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh đề nghị Chính phủ tiếp tục chỉ đạo nghiên cứu hoàn thiện, tập trung vào một số nội dung chính:
Thứ nhất, tiếp tục rà soát bổ sung hồ sơ để bảo đảm cơ sở chính trị, cơ sở pháp lý và cơ sở thực tiễn của các cơ chế chính sách đặc thù, đặc biệt.
Thứ hai, tiếp tục rà soát, tăng cường thêm nội dung phòng ngừa trong dự thảo Nghị quyết để có các cơ chế chính sách đủ mạnh đáp ứng yêu cầu phòng ngừa, đột phá trên cơ sở kinh nghiệm quốc tế. “Chỉ quy định những cái nội dung khác với Luật, Nghị quyết của Quốc hội và thuộc thẩm quyền của Quốc hội. Không quy định lại các nội dung đã được điều chỉnh trong pháp luật hiện hành hoặc các vấn đề mang tính kỹ thuật, thủ tục hành chính có tính biến động cao trong thực hiện. Đối với quy trình thủ tục, cơ chế phối hợp cụ thể và các nội dung thuộc thẩm quyền điều hành thì đề nghị giao Chính phủ, Bộ, ngành địa phương quy định chi tiết nhằm bảo đảm tính linh hoạt, kịp thời, phù hợp thực tiễn, đúng tinh thần đổi mới công tác xây dựng pháp luật theo Nghị quyết 66 và Kết luận 119 của Bộ Chính trị” - Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh đề nghị.
Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh phát biểu kết luận nội dung thảo luận
Thứ ba, cần phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Kinh tế và Tài chính và các cơ quan của Quốc hội rà soát kỹ lưỡng dự thảo Nghị quyết, trong đó tập trung đánh giá làm rõ mô hình tổ chức và cơ chế phối hợp giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế; vai trò điều phối, định hướng chiến lược pháp lý của cơ quan đại diện pháp lý của Chính phủ nhằm bảo đảm thống nhất lập luận pháp lý và sử dụng hiệu quả nguồn lực của Nhà nước. Rà soát các chính sách đặc thù, để thu hút được các nguồn nhân lực chất lượng cao, yêu cầu về pháp luật quốc tế, yêu cầu về ngoại ngữ, rồi kinh nghiệm trong xử lý tranh chấp quốc tế, đề nghị các cơ quan tiếp tục nghiên cứu về tên gọi, các chế độ ưu đãi đặc biệt, đặc thù, làm rõ cơ quan chủ trì.
Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo, các cơ quan có liên quan rà soát, nghiên cứu tiếp thu hoặc giải trình đầy đủ, thuyết phục các ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, ý kiến thẩm tra sơ bộ của Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính, thẩm tra sơ bộ của Thường trực Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban khác của Quốc hội. Chính phủ chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực của các nội dung báo cáo, bảo đảm nội dung thành phần, chất lượng hồ sơ dự thảo Nghị quyết tuân thủ quy định của pháp luật. Giao Ủy ban Kinh tế và Tài chính phối hợp với Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban khác của Quốc hội tổ chức họp toàn thể Ủy ban để thẩm tra chính thức, trình Quốc hội tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI.
