Hồi sinh những dự án treo
Từ thực tiễn triển khai Nghị quyết 98/2023 đến Nghị quyết 260/2025 của Quốc hội, chuyên gia đánh giá các cơ chế đặc thù đang từng bước thiết lập nền tảng thể chế cho mô hình đô thị đặc biệt tại TP.HCM. Một trong những điểm cốt lõi của các nghị quyết là trao quyền chủ động cao hơn cho TP.HCM trong quản lý đầu tư, tài chính - ngân sách và lựa chọn nhà đầu tư (NĐT).
Dự án khu đô thị mới Bình Quới - Thanh Đa kéo dài hơn 30 năm khiến người dân bị thiệt thòi. ẢNH: NGỌC DƯƠNG
Theo đó, TP.HCM được phép điều chỉnh một số loại phí, lệ phí và giữ lại phần tăng thu để tái đầu tư phát triển hạ tầng, dịch vụ công. Các công cụ tài chính trung gian cũng được củng cố thông qua việc bổ sung vốn cho Công ty Đầu tư tài chính nhà nước TP.HCM (HFIC).
Mô hình hợp tác công tư (PPP) không chỉ bó hẹp ở hạ tầng giao thông mà còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực như y tế, giáo dục, văn hóa, thể thao. Đáng chú ý, Nghị quyết 260/2025 đã hoàn chỉnh cơ chế thu hút NĐT chiến lược với quy trình lựa chọn linh hoạt, đi kèm các ưu đãi về thuế và điều kiện triển khai dự án.
Tiến sĩ (TS) Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP.HCM, cho rằng nếu có thể chế đủ mạnh và chính sách thông thoáng, TP.HCM có thể tạo ra 2 giá trị lớn: thu hút NĐT có năng lực tài chính, công nghệ và tạo hiệu ứng lan tỏa cho toàn bộ thị trường.
Theo chuyên gia, nguyên tắc cốt lõi của mô hình đô thị đặc biệt là trao quyền chủ động cao hơn cho địa phương trong xây dựng và vận hành cơ chế. TP.HCM có thể chủ động ban hành các quy chế phù hợp với thực tiễn, trong khi Quốc hội và Chính phủ đóng vai trò định hướng, giám sát.
Thực tế cho thấy, từ Nghị quyết 98 đến Nghị quyết 260, nhiều dự án lớn tại TP.HCM đã được triển khai theo phương thức mới. Đặc biệt, 2 dự án treo hàng chục năm như khu liên hợp thể thao quốc gia Rạch Chiếc (P.Bình Trưng), khu đô thị mới Bình Quới - Thanh Đa (P.Bình Quới) đang được hồi sinh bởi doanh nghiệp có tiềm lực mạnh. Hiện khu trung tâm chính trị - hành chính mới của TP.HCM ở Khu đô thị mới Thủ Thiêm (P.An Khánh) cũng đang hoàn thiện quy hoạch để đón NĐT chiến lược. "Đây là minh chứng cho thấy các dự án kéo dài hoàn toàn có thể được kích hoạt nếu có sự tham gia của NĐT đủ năng lực, cùng với khung chính sách phù hợp", TS Thuận nhận định.
Lãnh đạo 2 phường Bình Trưng và Bình Quới cho biết đã phê duyệt quy hoạch chi tiết 1/500 dự án khu liên hợp thể thao Rạch Chiếc và khu đô thị mới Bình Quới - Thanh Đa. Chính quyền địa phương đang phối hợp NĐT, các sở ngành liên quan chuẩn bị quỹ nhà đất tái định cư, hoàn thiện hồ sơ thu hồi đất.
Cải cách thủ tục đầu tư
Một điểm mới của Nghị quyết 260/2025 của Quốc hội là thiết kế lại tiêu chí lựa chọn NĐT chiến lược theo hướng định lượng rõ ràng hơn. Cụ thể, NĐT phải đáp ứng yêu cầu về tỷ lệ vốn tự có từ 15 - 20% tổng mức đầu tư nhằm sàng lọc năng lực tài chính, ngăn ngừa doanh nghiệp "tay không bắt giặc". Trong trường hợp chỉ có một NĐT đáp ứng điều kiện, UBND TP.HCM có thể chấp thuận chủ trương đầu tư đồng thời với chấp thuận NĐT, giúp rút ngắn quy trình. Nếu có nhiều NĐT, thành phố sẽ áp dụng bộ tiêu chí chấm điểm để lựa chọn. Bên cạnh đó, tiến độ giải ngân được quy định trong khoảng 5 - 20 năm tùy quy mô dự án, đồng thời hạn chế chuyển nhượng trong giai đoạn đầu nhằm tránh tình trạng đầu cơ.
Khu liên hợp thể thao quốc gia Rạch Chiếc (P.Bình Trưng, TP.HCM) đang được đẩy nhanh tiến độ. ẢNH: NGỌC DƯƠNG
Dù cơ chế đã được mở rộng, nhưng TS Phạm Viết Thuận cho rằng cần cải cách thủ tục đầu tư mạnh mẽ hơn. Những vướng mắc về thủ tục liên quan đến đất đai và quy hoạch, như xác định tiền sử dụng đất, phê duyệt quy hoạch chi tiết 1/500 hay quyết định thiết kế tổng thể phải được tháo gỡ. Theo đó, TP.HCM nên rút gọn quy trình đầu tư, giảm thời gian thực hiện thủ tục; linh hoạt phương án tài chính, tạo cơ chế thu hồi vốn rõ ràng; hạn chế can thiệp hành chính không cần thiết trong quá trình triển khai dự án. "Nhà nước chỉ tập trung vào vai trò định hướng, giám sát các mục tiêu và tiêu chuẩn, thay vì can thiệp sâu vào từng khâu thực hiện", TS Thuận góp ý.
Chuyên gia đánh giá cơ chế NĐT chiến lược không chỉ giúp TP.HCM chọn đúng NĐT, mà còn hướng tới xây dựng quan hệ đối tác công tư dài hạn, hình thành các dự án mang tính dẫn dắt phát triển đô thị và kinh tế.
Mở không gian thử nghiệm
Một điểm nhấn khác trong các cơ chế đặc thù là cho phép TP.HCM áp dụng mô hình thử nghiệm có kiểm soát với những lĩnh vực mới. Ông Nguyễn Thanh Hòa, Phó giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số TP.HCM, cho biết trước đây, thành phố phải xin ý kiến T.Ư đối với nhiều nội dung do khung thể chế chưa rõ ràng, khiến tiến trình cải cách bị kéo dài. Trong bối cảnh hiện nay, sức mạnh của một quốc gia trên không gian số được cấu thành bởi 3 trụ cột: thể chế, hạ tầng số và dữ liệu số. Nền kinh tế VN nói chung và TP.HCM nói riêng có độ mở cao, tham gia sâu vào hệ sinh thái toàn cầu nên cần xây dựng hệ thống thể chế và dữ liệu đủ mạnh.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các nền kinh tế lớn như Mỹ, Trung Quốc, châu Âu hay Singapore đều thúc đẩy tăng trưởng thông qua đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Thực tiễn thế giới đặt ra vấn đề cần ưu tiên là thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox).
Theo ông Hòa, nếu không có sandbox, các sáng kiến mới sẽ phải đi theo quy trình hành chính truyền thống, kéo dài thời gian và làm chậm nhịp đổi mới. Đối với những lĩnh vực còn mới, sandbox giúp rút ngắn thời gian thử nghiệm, giảm chi phí và cho phép điều chỉnh nhanh trong môi trường số.
Ông Hòa cho biết chi phí tham gia không gian số hiện nay gần như bằng không, trong khi khả năng thử nghiệm và điều chỉnh lại rất nhanh. Vì vậy, sandbox không chỉ là công cụ quản lý mà còn đóng vai trò "chất xúc tác" giúp nhân rộng giá trị từ không gian số sang kinh tế thực.
Đối với dữ liệu, Phó giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số TP.HCM cho biết nhiều quốc gia phát triển đã hình thành thị trường dữ liệu với hàng ngàn sàn giao dịch và các nhà môi giới dữ liệu. Trong khi đó, VN chưa hình thành thị trường dữ liệu chính thức, dù trên thực tế hoạt động mua bán dữ liệu đã tồn tại trên không gian mạng.
Do đó, ông Hòa khuyến nghị trong quá trình xây dựng luật Đô thị đặc biệt cho TP.HCM, các cơ quan nên tính toán thể chế hóa cơ chế khai thác và chia sẻ dữ liệu, phát triển các trung tâm dữ liệu và nền tảng kết nối với hệ thống quốc gia. Mô hình này không chỉ phục vụ quản lý mà còn hỗ trợ doanh nghiệp, thúc đẩy đổi mới sáng tạo. "Dữ liệu là hàng hóa công cộng, càng được sử dụng thì giá trị càng gia tăng. Ngược lại, nếu dữ liệu chỉ nằm yên trong các hệ thống riêng lẻ, giá trị sẽ không được phát huy", ông Hòa nói.
