(Pháp lý) - Mối quan hệ giữa hai quốc gia láng giềng ở khu vực Đông Bắc Á tiếp tục lún sâu hơn vào căng thẳng, khi mới đây Nhật Bản chính thức quyết định loại bỏ Hàn Quốc khỏi "danh sách Trắng" bao gồm 27 quốc gia được ưu đãi về thương mại. Sau tuyên bố của Tokyo, đến lượt Seoul cũng nhấn mạnh sẽ trả đũa tương đương, không khoan nhượng. Dù ở mặt pháp lý đơn thuần có tính chất thương mại, nhưng “Danh sách Trắng” sẽ dẫn đến một “cuộc ly hôn” rất khó cứu vãn giữa 2 quốc gia vốn có nhiều duyên nợ trong lịch sử.
Đôi bên cùng thiệt hại
Nội các Nhật Bản hôm 2/8 đã phê duyệt quyết định loại Hàn Quốc khỏi danh sách các quốc gia được hưởng ưu đãi trong quá trình xuất khẩu. Bộ trưởng công nghiệp Nhật Bản Hiroshige Seko xác nhận, nội các đã phê chuẩn quyết định này và cho rằng đây là “bước đi cần thiết”.
Quyết định dự kiến có hiệu lực vào cuối tháng 8 này. Khi đó, các công ty Nhật Bản sẽ phải có giấy phép đặc biệt mới được xuất khẩu khoảng 1.120 mặt hàng sang Hàn Quốc. Động thái này tiếp nối quyết định thắt chặt kiểm soát xuất khẩu đối với 3 hóa chất được sử dụng trong sản xuất các sản phẩm bán dẫn của Nhật Bản vào ngày 4/7 vừa qua.
Dù chưa rõ những mặt hàng nào sẽ bị ảnh hưởng, nhưng các nhà phân tích cho rằng danh sách có thể gồm pin lithium-ion, sợi carbon và các thiết bị cơ khí… Sự thắt chặt các quy định xuất khẩu của Nhật Bản làm dấy lên lo ngại ở Hàn Quốc rằng, các nhà sản xuất chất bán dẫn như Samsung Electronics và SK Hynix sẽ hết hóa chất dự trữ và không còn khả năng sản xuất các sản phẩm đó. Nhật Bản hiện kiểm soát từ 70% đến 90% nguồn cung những vật liệu này trên toàn thế giới, khiến các nhà sản xuất Hàn Quốc gặp khó khăn trong việc tìm đối tác thay thế.
Bằng cách chặn nguồn cung cấp những hóa chất quan trọng, chính quyền của Thủ tướng Shinzo Abe dường như đang nhắm vào “chiếc động cơ” tạo sức mạnh cho nền kinh tế công nghệ cao của xứ Kim chi. Tokyo cho biết, những biện pháp đang được thực hiện là cần thiết và cáo buộc Hàn Quốc đã xử lý không đúng cách các vật liệu nhạy cảm được nhập khẩu từ Nhật Bản.
Với quyết định của Tokyo hôm 2/8, các công ty Nhật sẽ cần có sự chấp thuận của Chính phủ trước khi xuất khẩu nguyên liệu nhạy cảm sang Hàn Quốc.
Vị trí trong "Danh sách Trắng", biểu tượng sự tin tưởng lẫn nhau giữa các Chính phủ, cho phép Hàn Quốc cùng 26 quốc gia khác được miễn trừ quy trình kiểm tra như vậy trước nay. Hầu hết máy móc và linh kiện Hàn Quốc sử dụng cho sản xuất ôtô và chip được cho là thuộc nhóm này. Các nhà phân tích tài chính cảnh báo rằng chuỗi cung ứng toàn cầu về thiết bị công nghệ có thể bị gián đoạn.
"Hàn Quốc là nhà xuất khẩu chip hàng đầu. Các biện pháp của Nhật sẽ gây tổn hại cho các bên thứ ba", Kim Seung Ho, Thứ trưởng phụ trách các vấn đề đa phương và pháp lý tại Bộ Thương mại, Công nghiệp và Năng lượng của Hàn Quốc, nói.
Samsung Electronics, Công ty lớn nhất của Hàn Quốc, cũng như các nhà sản xuất chip lớn như SK Hynix đã cảm nhận được sức nóng. "Đây là một trong những tình huống tồi tệ nhất mà chúng tôi từng gặp phải", một quan chức cấp cao của Samsung, người yêu cầu không nêu tên, cho biết. "Các chính trị gia chả phải chịu tí trách nhiệm nào vì đống rắc rối này, dù nó gần như đã giết chết chúng tôi".
Phản ứng trước bước đi mới nhất của chính quyền Thủ tướng Shinzo Abe, Chính phủ Hàn Quốc cho biết rất lấy làm tiếc về quyết định thắt chặt thương mại, đồng thời tuyên bố sẽ có những hành động đáp trả mạnh mẽ và cứng rắn.
Theo đài phát thanh và truyền hình Hàn Quốc, sáng 8/8, Chính phủ Hàn Quốc đã mở cuộc họp giữa các Bộ trưởng ban ngành hữu quan, dưới sự chủ trì của Phó Thủ tướng phụ trách kinh tế kiêm Bộ trưởng Kinh tế và Tài chính Hong Nam-ki, thảo luận đối sách liên quan tới việc Nhật Bản siết chặt quy chế xuất khẩu.
Mặc dù nội dung thảo luận cụ thể không được công bố chính thức, nhưng được biết, Chính phủ Hàn Quốc đã bàn thảo về vấn đề có loại Nhật Bản khỏi danh sách các nước được hưởng ưu đãi về quy trình xuất khẩu các vật tư chiến lược hay không.
Hàn Quốc phân loại các quốc gia được hưởng ưu đãi về xuất khẩu là "Khu vực A", các quốc gia còn lại là "Khu vực B". Khu vực A gồm 28 quốc gia tham gia đủ 4 hệ thống kiểm soát xuất khẩu quốc tế, trong đó có Nhật Bản, Mỹ và Anh.
Chính phủ Hàn Quốc được cho là đang thảo luận về việc lập thêm "Khu vực C" để xếp Nhật Bản vào trong đó. Nếu Tokyo bị loại khỏi "Danh sách Trắng" của Seoul, thì doanh nghiệp sẽ phải trình Chính phủ phê duyệt với mỗi đơn hàng xuất khẩu vật tư chiến lược sang Nhật Bản, thay vì được phê chuẩn gộp một lần như trước đây.
Trong khi đó, cùng ngày, trong cuộc họp báo thường kỳ, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Hàn Quốc, Kim In-chul nhấn mạnh: "Quan điểm của chúng tôi vẫn luôn nhất quán.
Chúng tôi đã liên tục kêu gọi phía Nhật Bản nhanh chóng rút lại các biện pháp kiểm soát xuất khẩu và khẳng định sự cần thiết đối thoại để giải quyết vấn đề này".
Người phát ngôn này đã tái khẳng định "bản chất vô lý" của các biện pháp hạn chế xuất khẩu của Nhật Bản và nêu rõ, đó chính là lý do mà Seoul đã đề nghị gỡ bỏ biện pháp này và nhấn mạnh sự cần thiết của việc đối thoại song phương.
Những diễn biến thời gian gần đây đã làm bùng phát tư tưởng bài Nhật tại Hàn Quốc, gây nên làn sóng kêu gọi tẩy chay các sản phẩm có xuất xứ từ đất nước Mặt trời mọc, từ những thương hiệu thời trang tới chuỗi cửa hàng mỳ ramen, mỹ phẩm, bia và cả du lịch. Hàng loạt thương hiệu nổi tiếng của xứ Hoa anh đào như Sony, Canon, Toyota, Uniqlo... đã bắt đầu chịu tổn thất do sự đình trệ kinh doanh tại thị trường Hàn Quốc.
Kinh tế? Pháp lý hay Chính trị?
Biện pháp mạnh tay của Tokyo xuất phát từ sự bất bình đối với phán quyết của Tòa án Tối cao Hàn Quốc ngày 30/10/2018, yêu cầu Nippon Steel, Tập đoàn thép lớn nhất Nhật Bản, phải bồi thường cho bốn lao động thời chiến Hàn Quốc mỗi người 100 triệu won (khoảng 85.000 USD).
Phán quyết này được coi là thách thức trực tiếp đối với Hiệp định ký năm 1965 thiết lập quan hệ bang giao giữa hai nước, trong đó nêu các vấn đề về tài sản, quyền và lợi ích của hai nước và người dân hai nước đã được giải quyết "hoàn toàn và triệt để", Nhật Bản đồng ý viện trợ 500 triệu USD khi đó để Hàn Quốc xây dựng, tái thiết đất nước.
Đây cũng là quan điểm của Tokyo, cho rằng mọi khiếu nại về giai đoạn chiếm đóng bán đảo Triều Tiên đều đã được giải quyết ổn thỏa về mặt pháp lý.
Do đó, Tokyo lo ngại rằng phán quyết có thể mở đường cho các nạn nhân khác và người thân của họ, tổng cộng hơn 220.000 người, đệ đơn kiện chống lại khoảng 300 công ty Nhật Bản bị buộc tội sử dụng lao động cưỡng bức trong thời kỳ đô hộ bán đảo Triều Tiên. Các khoản bồi thường có thể lên đến 20 tỷ USD hoặc hơn.
Trong khi đó, mọi chuyện lại hoàn toàn khác từ phía Hàn Quốc. Trong phát biểu nhân kỷ niệm 100 năm Phong trào Độc lập 1/3 diễn ra năm nay, Tổng thống Moon nói: "Nhiệm vụ làm cho lịch sử trở nên đúng đắn là những gì cần để giúp các thế hệ tương lai của chúng ta ngẩng cao đầu".
Tòa án Hàn Quốc hồi tháng 1 đã phê chuẩn việc tịch biên cổ phần của Nippon Steel tại PNR, liên doanh tái chế giữa Tập đoàn Nhật Bản với nhà sản xuất thép Hàn Quốc Posco, dùng làm tiền bồi thường cho các nguyên đơn. Việc này làm dấy lên nỗi sợ rằng những tài sản khác của Nhật Bản có thể bị tịch thu trong tương lai.
"Chính phủ Nhật sẽ không ngồi yên nhìn Hàn Quốc thu giữ tài sản của Tokyo", Hajime Izumi, Giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Quốc tế Tokyo, nhận xét.
Theo các chuyên gia chính trị tại Đại học Quốc tế Singapore, căng thẳng thương mại Nhật – Hàn không hoàn toàn chỉ là các lý do kinh tế. Trên thực tế, quan hệ giữa Seoul và Tokyo lâu nay đã có khúc mắc liên quan đến tranh chấp lãnh thổ tại nhóm đảo mà Hàn Quốc gọi là Dokdo và Nhật Bản gọi là Takeshima cũng như một số vấn đề khác.
Nguyễn Nguyễn
