Tóm tắt: Bài viết sử dụng phương pháp phân tích quy phạm, so sánh pháp luật và nghiên cứu tình huống để đánh giá quy tắc xuất xứ trong CPTPP, EVFTA và RCEP, với pháp luật Việt Nam được cập nhật đến ngày 06/7/2026. Nghiên cứu chỉ ra rằng rủi ro lớn nhất đối với doanh nghiệp Việt Nam không chỉ nằm ở sự khác biệt của tiêu chí chuyển đổi mã số, hàm lượng giá trị khu vực hoặc công đoạn gia công, mà còn xuất phát từ việc lựa chọn sai hiệp định, chứng cứ từ nhà cung cấp không đầy đủ, thay đổi mã HS và quy tắc cụ thể mặt hàng, cơ chế tự chứng nhận, hậu kiểm xuyên biên giới và sự nhầm lẫn giữa xuất xứ ưu đãi với điều tra chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất mô hình quản trị tuân thủ theo vòng đời giao dịch gồm lập bản đồ sản phẩm–FTA, kiểm soát định mức nguyên liệu, điều khoản bảo đảm xuất xứ với nhà cung cấp, kho chứng cứ số, rà soát độc lập trước khi yêu cầu ưu đãi và cơ chế ứng phó xác minh. Đối với Nhà nước, trọng tâm là tích hợp dữ liệu, hướng dẫn theo mặt hàng, quản lý dựa trên rủi ro và hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Từ khóa: quy tắc xuất xứ; CPTPP; EVFTA; RCEP; tự chứng nhận xuất xứ; quản trị tuân thủ.

RULES OF ORIGIN UNDER THE CPTPP, EVFTA AND RCEP: LEGAL RISKS AND COMPLIANCE GOVERNANCE REQUIREMENTS FOR VIETNAM

Abstract: Preferential tariffs under a free trade agreement do not arise automatically. They depend on whether the goods satisfy the substantive origin rules, certification requirements and verification procedures of the agreement invoked. Using doctrinal analysis, comparative legal research and selected case studies, this article examines rules of origin under the CPTPP, EVFTA and RCEP and Vietnamese implementing law as updated to 6 July 2026. It argues that the principal risks for Vietnamese firms extend beyond differences in tariff-shift, regional-value-content and specific-processing rules. They also include choosing the wrong agreement, insufficient supplier evidence, changes in tariff classification and product-specific rules, self-certification exposure, cross-border verification and the frequent conflation of preferential origin with trade-remedy circumvention. The article proposes a transaction-lifecycle compliance model based on product–FTA mapping, bill-of-materials controls, supplier origin warranties, digital evidence repositories, independent pre-claim review and verification-response protocols. For public authorities, priorities include interoperable data, product-specific guidance, risk-based enforcement and targeted support for small and medium-sized enterprises.

Keywords: rules of origin; CPTPP; EVFTA; RCEP; self-certification; compliance governance.

Hoạt động xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu được thúc đẩy nhờ các quy định về quy tắc xuất xứ trong EVFTA (nguồn ảnh: Bộ Công thương)

      1. Đặt vấn đề

Việt Nam hiện đồng thời thực thi một mạng lưới hiệp định thương mại tự do có phạm vi đối tác, cấu trúc ưu đãi và mô hình quy tắc xuất xứ khác nhau. Trong mạng lưới đó, CPTPP và EVFTA thường được nhận diện là các FTA tiêu chuẩn cao, còn RCEP là một hiệp định khu vực quy mô lớn nhằm hài hòa mạng lưới ASEAN+1. Vì vậy, việc đặt cả ba hiệp định dưới một nhãn “FTA thế hệ mới” dễ che khuất sự khác nhau về mục tiêu thiết kế. Bài viết này lựa chọn cách gọi trực tiếp CPTPP, EVFTA và RCEP, thay vì sử dụng một phân loại có thể gây tranh luận.

Về pháp lý, mức thuế ưu đãi là một quyền có điều kiện. Hàng hóa phải đáp ứng quy tắc xuất xứ của đúng hiệp định, được chứng minh bằng chứng từ hợp lệ và vượt qua hoạt động xác minh của nước nhập khẩu. Nếu một mắt xích thất bại, hệ quả có thể là từ chối ưu đãi, truy thu thuế, tiền chậm nộp, xử phạt hoặc tăng tần suất kiểm tra. Quy tắc xuất xứ do đó không chỉ là bài toán kỹ thuật của bộ phận xuất nhập khẩu mà là vấn đề quản trị chuỗi cung ứng, hợp đồng, dữ liệu và trách nhiệm doanh nghiệp.

Bài viết trả lời hai câu hỏi. Thứ nhất, những khác biệt nào trong ba lớp quy định – điều kiện xuất xứ, chứng nhận và xác minh – của CPTPP, EVFTA và RCEP tạo ra rủi ro tuân thủ đối với doanh nghiệp Việt Nam? Thứ hai, Việt Nam cần thiết kế cơ chế quản trị nào để chuyển từ xử lý hồ sơ theo từng lô hàng sang kiểm soát xuất xứ theo vòng đời sản phẩm?

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích quy phạm để giải thích văn bản điều ước và pháp luật thực thi; phương pháp so sánh chức năng để đối chiếu ba hiệp định theo cùng một bộ tiêu chí; và phương pháp nghiên cứu tình huống để phân biệt rủi ro xuất xứ ưu đãi với rủi ro phòng vệ thương mại. Phạm vi pháp luật được cập nhật đến ngày 06/7/2026. Đóng góp của bài viết nằm ở việc chuyển trọng tâm từ “học thuộc quy tắc” sang mô hình quản trị bằng chứng và trách nhiệm trong toàn bộ chuỗi giao dịch.

          2. Cơ sở lý luận và khung phân tích rủi ro xuất xứ

         2.1. Phân biệt xuất xứ ưu đãi, xuất xứ không ưu đãi và chống lẩn tránh

Quy tắc xuất xứ là tập hợp tiêu chí dùng để xác định quốc gia hoặc khu vực kinh tế mà hàng hóa được coi là có xuất xứ. Hiệp định về Quy tắc xuất xứ của WTO phân biệt quy tắc xuất xứ không ưu đãi với tuyên bố chung về quy tắc xuất xứ ưu đãi. ^[1] Công ước Kyoto sửa đổi cũng tiếp cận xuất xứ như một cấu phần của thủ tục hải quan và nhấn mạnh tính minh bạch, nhất quán của tiêu chí xác định xuất xứ.^[2]

Xuất xứ ưu đãi trả lời câu hỏi liệu hàng hóa có đủ điều kiện hưởng thuế suất ưu đãi trong một FTA cụ thể hay không. Xuất xứ không ưu đãi phục vụ các mục đích như thống kê, ghi nhãn, hạn ngạch, mua sắm công hoặc áp dụng biện pháp thương mại. Trong khi đó, điều tra chống lẩn tránh thuế chống bán phá giá hoặc chống trợ cấp là một thủ tục thuộc pháp luật phòng vệ thương mại của nước nhập khẩu. Các chế độ này có thể cùng xem xét nguồn nguyên liệu và mức độ gia công, nhưng khác nhau về căn cứ pháp lý, tiêu chuẩn đánh giá, cơ quan quyết định và hậu quả.

Sự phân biệt này có ý nghĩa thực tiễn. Một sản phẩm đáp ứng quy tắc xuất xứ CPTPP không đương nhiên được miễn khỏi điều tra chống lẩn tránh của Hoa Kỳ; ngược lại, kết luận chống lẩn tránh không tự động chứng minh doanh nghiệp đã gian lận C/O theo EVFTA hoặc RCEP. Việc trộn lẫn các cơ chế dẫn đến kiến nghị pháp lý sai đối tượng và khiến doanh nghiệp đánh giá không đúng rủi ro.

       2.2. Ba lớp cấu thành của một chế độ quy tắc xuất xứ

Một chế độ xuất xứ ưu đãi đầy đủ gồm ba lớp. Lớp thứ nhất là quy tắc nội dung: hàng hóa thuần túy; hàng hóa sản xuất hoàn toàn từ nguyên liệu có xuất xứ; hoặc hàng hóa sử dụng nguyên liệu không có xuất xứ nhưng đáp ứng quy tắc cụ thể mặt hàng như chuyển đổi mã số hàng hóa, hàm lượng giá trị khu vực, công đoạn gia công cụ thể hoặc tổ hợp các tiêu chí. Các quy tắc bổ trợ gồm cộng gộp, dung sai, nguyên liệu gián tiếp, bộ hàng hóa và vận chuyển qua nước thứ ba.^[3]

Lớp thứ hai là thủ tục chứng minh: chủ thể được phát hành chứng từ, nội dung tối thiểu, thời điểm phát hành, thời hạn hiệu lực, trường hợp miễn chứng từ và nghĩa vụ lưu hồ sơ. Lớp thứ ba là xác minh và thực thi: yêu cầu thông tin, kiểm tra tại cơ sở, trao đổi giữa cơ quan có thẩm quyền, quyền giải trình, thời hạn trả lời và hậu quả khi không chứng minh được xuất xứ.

Ba lớp này liên kết chặt chẽ. Doanh nghiệp có thể tính đúng RVC nhưng vẫn mất ưu đãi do chứng từ không hợp lệ; có chứng từ hợp lệ nhưng không có dữ liệu nhà cung cấp để đáp ứng hậu kiểm; hoặc đáp ứng PSR tại thời điểm thiết kế sản phẩm nhưng mất điều kiện sau khi thay đổi định mức nguyên liệu. Vì vậy, quản trị xuất xứ phải được tích hợp với quản trị sản phẩm, mua hàng, kế toán, logistics và pháp chế.

        3. So sánh quy tắc xuất xứ trong CPTPP, EVFTA và RCEP

        3.1. CPTPP: linh hoạt về phương pháp nhưng trách nhiệm chứng minh cao

CPTPP quy định ba con đường cơ bản để hàng hóa có xuất xứ và sử dụng quy tắc cụ thể mặt hàng tại Phụ lục 3-D. Đối với tiêu chí RVC, Hiệp định cho phép nhiều phương pháp, gồm phương pháp giá trị tập trung, trừ đi, cộng vào và trong một số trường hợp phương pháp chi phí tịnh. Cơ chế cộng gộp không chỉ cho phép coi nguyên liệu có xuất xứ của một thành viên là nguyên liệu có xuất xứ tại thành viên khác mà còn cho phép công đoạn sản xuất thực hiện trên nguyên liệu không có xuất xứ tại các thành viên được tính vào quá trình đáp ứng quy tắc. Dung sai chung đối với nhiều hàng hóa là 10%, trừ các ngoại lệ và quy tắc riêng.^[4]

Đặc trưng nổi bật của CPTPP là chứng nhận xuất xứ không phụ thuộc một mẫu bắt buộc ở cấp Hiệp định và có thể do nhà xuất khẩu, nhà sản xuất hoặc nhà nhập khẩu phát hành nếu đáp ứng điều kiện. Chủ thể yêu cầu ưu đãi phải duy trì hồ sơ ít nhất năm năm và có thể bị xác minh bằng yêu cầu thông tin, yêu cầu cơ quan nước xuất khẩu hỗ trợ hoặc kiểm tra tại cơ sở.^[5]

Tại Việt Nam, quy tắc CPTPP được thực thi chủ yếu qua Thông tư số 03/2019/TT-BCT, được sửa đổi bởi Thông tư số 06/2020/TT-BCT. Do Việt Nam áp dụng giai đoạn chuyển đổi đối với tự chứng nhận, cần phân biệt cam kết ở cấp Hiệp định với cơ chế nội luật thực tế trong từng thời kỳ. Bộ Công Thương ghi nhận CPTPP hướng tới tự chứng nhận bởi nhà xuất khẩu, nhà sản xuất và nhà nhập khẩu, nhưng Việt Nam duy trì linh hoạt cơ chế C/O truyền thống và tự chứng nhận của nhà xuất khẩu đủ điều kiện trong thời gian chuyển đổi.^[6][7]

Rủi ro đặc thù của CPTPP nằm ở việc doanh nghiệp nhìn thấy sự linh hoạt của các phương pháp RVC nhưng không thiết lập quy tắc lựa chọn và dữ liệu nhất quán. Việc chuyển phương pháp giữa các kỳ, phân bổ chi phí không có chính sách nội bộ hoặc bỏ qua công đoạn thực hiện tại thành viên khác có thể tạo ra kết quả khó bảo vệ khi xác minh.

     3.2. EVFTA: quy tắc sản phẩm chi tiết và kiểm soát chứng từ chặt chẽ

EVFTA sử dụng mô hình quen thuộc của EU: quy tắc chung trong Nghị định thư 1, kết hợp danh mục PSR chi tiết, quy định về công đoạn gia công không đầy đủ, dung sai, đơn vị xét xuất xứ, vận chuyển và hợp tác hành chính. Từ ngày 10/5/2026, pháp luật Việt Nam thực thi EVFTA theo Thông tư số 14/2026/TT-BCT, thay thế Thông tư số 11/2020/TT-BCT. Việc cập nhật này đặc biệt quan trọng vì PSR đã được chuyển sang phiên bản HS 2022.^[8][9]

Cộng gộp EVFTA chủ yếu là cộng gộp song phương giữa Việt Nam và EU, đồng thời có cơ chế mở rộng có điều kiện đối với một số sản phẩm hoặc nguyên liệu, trong đó có vải có xuất xứ Hàn Quốc sử dụng cho một số sản phẩm may mặc thuộc Chương 61 và 62. Doanh nghiệp chỉ được sử dụng cơ chế cộng gộp khi đáp ứng đúng điều kiện, chứng từ và phạm vi mặt hàng; không thể suy rộng thành cộng gộp tự do với mọi nguyên liệu từ Hàn Quốc hoặc ASEAN.^[10]

Cơ chế chứng nhận cũng cần diễn đạt chính xác. Đối với hàng hóa có xuất xứ Việt Nam xuất khẩu sang EU, Thông tư số 14/2026/TT-BCT duy trì C/O và cho phép nhà xuất khẩu tự chứng nhận đối với lô hàng không vượt quá 6.000 EUR. Việc tự chứng nhận trên 6.000 EUR theo cơ chế nhà xuất khẩu đủ điều kiện hoặc đăng ký chỉ được vận hành khi Việt Nam hoàn tất điều kiện và thông báo theo Hiệp định. Hệ thống REX về thực tiễn chủ yếu liên quan đến nhà xuất khẩu EU khi chứng nhận hàng hóa vào Việt Nam; không nên trình bày như thể mọi doanh nghiệp Việt Nam đã có thể dùng REX cho lô hàng trên 6.000 EUR. Chứng từ xuất xứ có thời hạn hiệu lực mười hai tháng.^[11]

Rủi ro EVFTA thường phát sinh từ PSR theo từng dòng hàng, điều kiện cộng gộp có giới hạn, bằng chứng vận chuyển không thay đổi và sự phụ thuộc vào chứng từ của nhà cung cấp. Việc chỉ kiểm tra “vải từ đâu” mà không xác định mã HS, công đoạn tạo xuất xứ và chứng từ cộng gộp cụ thể là không đủ.

3.3. RCEP: hài hòa khu vực, cộng gộp rộng nhưng có khác biệt thuế quan

RCEP thiết lập một bộ quy tắc chung cho mười lăm nền kinh tế, góp phần giảm sự phân mảnh của mạng lưới ASEAN+1. Hàng hóa có xuất xứ nếu được thuần túy có được hoặc sản xuất hoàn toàn tại một thành viên; sản xuất hoàn toàn từ nguyên liệu có xuất xứ; hoặc đáp ứng PSR khi sử dụng nguyên liệu không có xuất xứ. RVC có thể được tính theo phương pháp trừ đi hoặc cộng vào.^[12]

Cộng gộp RCEP hiện cho phép coi hàng hóa và nguyên liệu có xuất xứ từ một thành viên là có xuất xứ khi được sử dụng tại thành viên khác. Hiệp định có cơ chế rà soát để xem xét mở rộng cộng gộp đối với công đoạn và giá trị gia tăng. Vì vậy, không nên mặc định RCEP đã áp dụng “cộng gộp toàn phần” theo nghĩa mọi công đoạn trên nguyên liệu không có xuất xứ đều được cộng như CPTPP.

Chứng từ xuất xứ trong RCEP gồm C/O, khai báo của nhà xuất khẩu đủ điều kiện và, theo lộ trình, khai báo của nhà xuất khẩu hoặc nhà sản xuất. Hồ sơ phải được lưu ít nhất ba năm. Hoạt động xác minh có thể bao gồm yêu cầu thông tin và kiểm tra tại cơ sở theo điều kiện của Hiệp định. Tại Việt Nam, khung thực thi được quy định tại Thông tư số 05/2022/TT-BCT, được sửa đổi bởi Thông tư số 32/2022/TT-BCT để cập nhật PSR HS 2022 và mẫu C/O RCEP.^[13]

RCEP tạo thuận lợi lớn cho doanh nghiệp sử dụng đầu vào từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia, New Zealand và ASEAN trong một chuỗi khu vực. Tuy nhiên, RCEP có cơ chế khác biệt thuế quan đối với một số thành viên và mặt hàng. Trong các trường hợp đó, việc chỉ chứng minh “có xuất xứ RCEP” chưa đủ; doanh nghiệp còn phải xác định đúng nước xuất xứ để áp dụng biểu thuế tương ứng.^[14]

         4. Rủi ro pháp lý và thách thức tuân thủ đối với Việt Nam

     - “Bát mì spaghetti” và rủi ro lựa chọn FTA: Một hàng hóa có thể được xuất khẩu tới cùng thị trường theo nhiều FTA. Khi xuất khẩu sang Nhật Bản, doanh nghiệp có thể cân nhắc CPTPP, RCEP, AJCEP hoặc VJEPA; khi xuất sang EU, EVFTA cạnh tranh với thuế MFN và các cơ chế hạn ngạch cụ thể. Hiện tượng chồng lấn này thường được mô tả bằng “bát mì spaghetti” ¹⁵.  Lựa chọn tối ưu không chỉ dựa trên mức thuế danh nghĩa. Doanh nghiệp phải so sánh PSR, chi phí chứng minh, mức độ ổn định của chuỗi cung ứng, khả năng cộng gộp, thời hạn lưu hồ sơ và rủi ro xác minh. FTA có thuế bằng 0 nhưng yêu cầu “từ sợi trở đi” có thể kém hiệu quả hơn FTA có thuế thấp nhưng cho phép sử dụng nguồn vải hiện có. Quản trị tốt đòi hỏi bảng quyết định sản phẩm–thị trường–FTA được cập nhật trước khi ký hợp đồng.

       - Bất cân xứng thông tin từ nhà cung cấp và chứng cứ không xuyên suốt: Doanh nghiệp xuất khẩu thường không trực tiếp kiểm soát toàn bộ thông tin về nguyên liệu. Nhà cung cấp có thể chỉ cung cấp hóa đơn và tuyên bố xuất xứ chung, trong khi hậu kiểm yêu cầu chứng minh mã HS, cơ sở xuất xứ, nhà sản xuất, lô nguyên liệu và mối liên hệ với lô thành phẩm. Hợp đồng mua hàng không có điều khoản bảo đảm xuất xứ, quyền kiểm tra và nghĩa vụ bồi hoàn khiến doanh nghiệp xuất khẩu gánh rủi ro mà không có cơ chế truy đòi. Tự chứng nhận chuyển trọng tâm từ xác nhận trước của cơ quan cấp C/O sang trách nhiệm sau của doanh nghiệp. Lợi ích về thời gian chỉ bền vững khi doanh nghiệp có hệ thống dữ liệu đủ mạnh. Chứng nhận nhanh nhưng bằng chứng yếu làm tăng rủi ro truy thu và uy tín tuân thủ¹⁶.

        - Rủi ro từ mã HS, PSR và thay đổi sản xuất: PSR gắn với mã HS và phiên bản Danh mục hài hòa. Một thay đổi trong phân loại có thể biến tiêu chí CTH thành CTSH, thay đổi ngưỡng nguyên liệu hoặc làm mất một lựa chọn RVC. EVFTA và RCEP đã cập nhật PSR theo HS 2022; doanh nghiệp sử dụng danh mục cũ có thể áp dụng sai quy tắc¹⁷.  Xuất xứ cũng là thuộc tính động của lô hàng. Thay đổi tỷ giá, giá nguyên liệu, tỷ lệ phế phẩm, nhà cung cấp hoặc công thức sản xuất có thể làm RVC xuống dưới ngưỡng. Vì vậy, kết luận xuất xứ không nên được “sao chép” vô thời hạn từ sản phẩm mẫu mà phải có chu kỳ tái đánh giá và ngưỡng cảnh báo.

        - Chi phí tuân thủ, công nghiệp hỗ trợ và tỷ lệ sử dụng ưu đãi: Chi phí tuân thủ gồm nhân sự chuyên môn, phần mềm, xác minh nhà cung cấp, kiểm toán nội bộ và cơ hội bị bỏ lỡ khi hồ sơ không sẵn sàng. Nghiên cứu về tỷ lệ sử dụng ưu đãi cho thấy mức sử dụng thấp có thể phản ánh quy tắc quá chặt, thủ tục tốn kém hoặc ưu đãi không đủ lớn. Do đó, không nên đồng nhất tỷ lệ sử dụng C/O thấp với thất bại của FTA nếu chưa kiểm soát thuế MFN, cơ cấu mặt hàng và các FTA cạnh tranh¹⁸.

Dữ liệu công bố của Bộ Công Thương cho thấy trị giá xuất khẩu Việt Nam sử dụng C/O CPTPP đã tăng từ khoảng 0,7 tỷ USD năm 2019 lên khoảng 5 tỷ USD năm 2024, tương đương khoảng 8,8% kim ngạch tới khối, nhưng mức độ khác biệt đáng kể theo thị trường và mặt hàng. Điều này củng cố yêu cầu phân tích theo sản phẩm thay vì đưa ra nhận định chung rằng doanh nghiệp “không tận dụng được” FTA.[19]

Hạn chế của công nghiệp hỗ trợ vẫn là vấn đề cấu trúc trong dệt may, da giày, điện tử và cơ khí. Tuy nhiên, giải pháp không chỉ là nội địa hóa bằng mọi giá. Doanh nghiệp cần sử dụng cộng gộp phù hợp, phân đoạn sản xuất có giá trị tạo xuất xứ và lựa chọn thị trường–FTA tối ưu. Chính sách công nghiệp phải gắn với PSR cụ thể, nếu không có thể hỗ trợ sai công đoạn.

- Phân biệt vi phạm xuất xứ ưu đãi với chống lẩn tránh phòng vệ thương mại: Các vụ gỗ dán và pin năng lượng mặt trời là cảnh báo quan trọng nhưng phải được đặt đúng chế độ pháp lý. Năm 2020, Bộ Thương mại Hoa Kỳ khởi xướng điều tra chống lẩn tránh đối với một số sản phẩm gỗ dán hoàn thiện tại Việt Nam từ nguyên liệu Trung Quốc. Đối với pin mặt trời, Hoa Kỳ đã tiến hành cả thủ tục chống lẩn tránh liên quan lệnh áp dụng với Trung Quốc và các cuộc điều tra AD/CVD riêng đối với hàng hóa từ một số nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.^[20] Những thủ tục này không xác định quyền hưởng ưu đãi CPTPP, EVFTA hoặc RCEP. Chúng đánh giá liệu hoạt động gia công tại nước thứ ba có làm lẩn tránh lệnh phòng vệ hoặc liệu hàng hóa từ chính nước xuất khẩu có bị bán phá giá, trợ cấp hay không. Dù vậy, điểm giao nhau về quản trị là yêu cầu truy xuất nguyên liệu, công đoạn và chủ thể liên quan. Doanh nghiệp cần một hệ thống bằng chứng có khả năng phục vụ đồng thời hải quan ưu đãi và phòng vệ thương mại, nhưng phải xây dựng hồ sơ pháp lý theo từng cơ chế.

       5. Hoàn thiện quản trị tuân thủ quy tắc xuất xứ

       5.1. Đối với cơ quan nhà nước

Thứ nhất, xây dựng cổng tra cứu tích hợp theo mã HS, thị trường và FTA. Công cụ cần thể hiện PSR, lựa chọn tiêu chí, cộng gộp, chứng từ, thời hạn lưu hồ sơ, văn bản hiện hành và cảnh báo khi phiên bản HS thay đổi. Pháp luật nền tảng về xuất xứ hàng hóa cần được trình bày thống nhất với các thông tư thực thi từng FTA.[21]

Thứ hai, phát triển cơ chế hướng dẫn trước và giải đáp có thể dựa vào. Đối với sản phẩm phức tạp, doanh nghiệp cần khả năng đề nghị ý kiến về phân loại, phương pháp RVC hoặc phạm vi công đoạn. Hướng dẫn không thay thế xác minh nhưng làm giảm rủi ro do cách hiểu thiếu nhất quán.

Thứ ba, liên thông dữ liệu giữa Bộ Công Thương, hải quan, cơ quan cấp C/O và cơ quan phòng vệ thương mại. Cơ chế cảnh báo nên tập trung vào tăng trưởng bất thường, chênh lệch lớn giữa năng lực sản xuất và kim ngạch, thay đổi đột ngột nguồn nguyên liệu hoặc mẫu khai báo lặp lại. Quản lý dựa trên rủi ro hiệu quả hơn việc tăng kiểm tra đồng loạt.

Thứ tư, hoàn thiện chế tài theo hướng tương xứng và phân tầng lỗi. Cần phân biệt sai sót hành chính có thể khắc phục, khai sai do thiếu cẩn trọng và gian lận có chủ ý. Biện pháp tạm đình chỉ quyền tự chứng nhận có thể phù hợp với vi phạm nghiêm trọng, nhưng phải có tiêu chí, thủ tục giải trình và cơ chế khôi phục rõ ràng. Chế tài hải quan hiện hành là một phần của khung này.^[22]

Thứ năm, hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ bằng mẫu hồ sơ, công cụ tính RVC, khóa đào tạo theo ngành và dịch vụ tư vấn chung qua hiệp hội. Mục tiêu không chỉ là tăng số C/O mà là tăng tỷ lệ yêu cầu ưu đãi có thể bảo vệ khi hậu kiểm.

      5.2. Đối với doanh nghiệp

Doanh nghiệp cần thiết lập “hồ sơ xuất xứ của sản phẩm” thay vì làm C/O theo từng lô một cách tách rời. Hồ sơ phải bắt đầu bằng mã HS và thị trường; liệt kê tất cả FTA khả dụng; chọn PSR; xác định BOM, nguồn nguyên liệu, công đoạn sản xuất và phương pháp tính; sau đó liên kết với chứng từ của từng lô.

Bộ phận mua hàng phải đưa nghĩa vụ xuất xứ vào hợp đồng: nhà cung cấp cam kết tính chính xác của khai báo, cung cấp hồ sơ trong thời hạn, thông báo thay đổi nguồn nguyên liệu, cho phép kiểm tra và bồi hoàn thiệt hại khi chứng từ sai. Đối với nguyên liệu trọng yếu, tuyên bố của nhà cung cấp cần được kiểm tra theo mẫu rủi ro chứ không chỉ lưu trữ thụ động.

Hệ thống dữ liệu cần tạo đường kiểm toán từ chứng từ xuất xứ của thành phẩm về lệnh sản xuất, định mức, phiếu xuất kho, hóa đơn mua nguyên liệu, chứng từ nhập khẩu và khai báo của nhà cung cấp. Mỗi thay đổi về nhà cung cấp, công thức, giá hoặc tuyến vận chuyển phải kích hoạt tái đánh giá.

Trước khi phát hành tự chứng nhận hoặc đề nghị C/O, doanh nghiệp nên có cơ chế “bốn mắt”: người lập và người rà soát độc lập. Với sản phẩm rủi ro cao, bộ phận pháp chế hoặc kiểm toán nội bộ cần xác nhận căn cứ xuất xứ. Quy trình ứng phó xác minh phải chỉ rõ đầu mối, thời hạn, cách bảo vệ thông tin bí mật và phương thức thống nhất nội dung trả lời giữa doanh nghiệp với nhà cung cấp.

Cuối cùng, doanh nghiệp phải tách ba bộ hồ sơ: hồ sơ hưởng ưu đãi FTA, hồ sơ chứng minh xuất xứ không ưu đãi và hồ sơ phòng vệ thương mại. Chúng có thể dùng chung dữ liệu gốc nhưng phải trả lời các tiêu chuẩn pháp lý khác nhau.

       6. Kết luận

Quy tắc xuất xứ trong CPTPP, EVFTA và RCEP phản ánh ba mô hình thiết kế khác nhau. CPTPP kết hợp cộng gộp rộng và nhiều phương pháp tính với trách nhiệm chứng minh cao; EVFTA sử dụng PSR chi tiết, cộng gộp có điều kiện và cơ chế chứng nhận chịu kiểm soát chặt; RCEP ưu tiên hài hòa khu vực nhưng đặt ra yêu cầu riêng về nước xuất xứ trong bối cảnh khác biệt thuế quan.

Thách thức của Việt Nam không chỉ là sự phức tạp của quy tắc. Vấn đề sâu hơn là khoảng cách giữa quy tắc pháp lý và dữ liệu doanh nghiệp có thể chứng minh. Khi nhà cung cấp, định mức, kế toán và hồ sơ hải quan không liên kết, ưu đãi thuế quan trở thành một yêu cầu có rủi ro cao. Tự chứng nhận càng làm rõ rằng trách nhiệm tuân thủ không thể giao riêng cho nhân viên C/O.

Giải pháp phù hợp là quản trị xuất xứ theo vòng đời: lựa chọn FTA trước khi chào giá; thiết kế chuỗi cung ứng theo PSR; hợp đồng hóa trách nhiệm của nhà cung cấp; duy trì kho chứng cứ số; kiểm soát độc lập trước khi yêu cầu ưu đãi; và chuẩn bị sẵn quy trình xác minh. Ở cấp Nhà nước, việc cập nhật văn bản như Thông tư số 14/2026/TT-BCT cần đi kèm công cụ tra cứu, dữ liệu liên ngành và hỗ trợ theo ngành. Chỉ khi quy tắc xuất xứ được chuyển hóa thành hệ thống quản trị có thể kiểm chứng, Việt Nam mới có thể tận dụng ưu đãi FTA một cách bền vững mà không gia tăng rủi ro pháp lý.

--------------------------

Tài liệu tham khảo

1. Chua, Anne Meryl M., Yolanda T. Garcia, and Emmanuel Genesis T. Andal. “The Spaghetti Bowl Phenomenon in Free Trade Agreements among APEC Economies.” Journal of Global Business and Trade 14, no. 2 (2018): 45–59.

2. Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership. Chapter 3: Rules of Origin and Origin Procedures.

3. Crivelli, Pramila, Stefano Inama, and Jonas Kasteng. “Using Utilization Rates to Identify Rules of Origin Reforms: The Case of EU Free Trade Area Agreements.” RSC Working Paper 2021/21. European University Institute, 2021.

4. European Union–Viet Nam Free Trade Agreement. Protocol 1 concerning the definition of originating products and methods of administrative cooperation.

5. Kim, Jong Bum. “Harmonization of FTA Rules of Origin: Examination of General Provisions.” Journal of World Trade 58, no. 3 (2024): 411–436.

6. Tresnawati, Pan Lindawaty Suherman Sewu, and Callista Rachelia. “Rules of Origin Within ASEAN and RCEP: Has It Been Resolved?” Journal of Politics and Law 18, no. 1 (2025).

7. Vũ Anh Tuấn, Lê Thị Thu Thủy, và Đoàn Ngọc Ninh. “Implement Regulations on Self-Certification of Origin of Vietnam’s Exported Goods Under New Generation FTAs.” Revista Gestão & Tecnologia 24, no. 4 (2024): 255–270.