Bầu cử không giấy tờ đồng bộ năm 2026: Đột phá chuyển đổi số và nâng tầm dân chủ cơ sở trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại Việt Nam

Mở đầu

Lần đầu tiên trong suốt 80 năm lịch sử Quốc hội Việt Nam kể từ khóa I năm 1946 đến nay, toàn bộ quy trình bầu cử được tổ chức theo hình thức “không giấy tờ” quy mô toàn quốc, với việc ứng dụng tối đa Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (CSDLQGDC) và nền tảng định danh điện tử VNeID. Đến thời điểm tháng 3/2026, đã có 3.320/3.321 xã, phường, thị trấn (trừ đặc khu Hoàng Sa) triển khai phần mềm quản lý cử tri do Bộ Công an xây dựng và vận hành, cho phép in thẻ cử tri tự động, giám sát bỏ phiếu thời gian thực, tra cứu thông tin khu vực bầu cử và đặc biệt là cho phép cử tri đăng ký thay đổi nơi bỏ phiếu (tại nơi tạm trú, nơi làm việc hoặc học tập) hoàn toàn trực tuyến qua ứng dụng VNeID - thay thế tuyệt đối cho các thủ tục giấy tờ truyền thống vốn tồn tại hàng thập kỷ [2].

Sự chuyển biến này không dừng lại ở mức độ kỹ thuật thuần túy mà đại diện cho một đột phá chiến lược sâu sắc trong lĩnh vực chuyển đổi số bầu cử - lĩnh vực kết hợp hài hòa giữa khoa học chính trị, luật bầu cử, hành chính công và công nghệ thông tin hiện đại. Việc khai thác CSDLQGDC và VNeID không chỉ đảm bảo tính chính xác, kịp thời, đồng bộ của danh sách cử tri mà còn loại bỏ hoàn toàn rủi ro sai sót, trùng lặp hoặc bỏ sót - những hạn chế vốn tồn tại dai dẳng trong mô hình quản lý thủ công trước đây. Cử tri chỉ cần tài khoản định danh điện tử mức độ 2 là có thể tra cứu thông tin cá nhân, đăng ký bỏ phiếu nơi khác và nhận ngay giấy chứng nhận điện tử hiển thị trực tiếp trên VNeID mà không cần đến UBND xã/phường xin xác nhận giấy tờ vật lý [3].

Đây chính là minh chứng sống động và cụ thể nhất cho việc thực thi nguyên tắc “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát” ở cấp độ cao nhất, đồng thời trực tiếp thể chế hóa quyền làm chủ của nhân dân được ghi nhận rõ nét trong Điều 6 Hiến pháp năm 2013: “Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện” [4].

Tính năng Bầu cử Quốc hội khóa XVI hiển thị trên ứng dụng VNeID (Ảnh: hanoi.gov.vn)

Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh - xã) đang được đẩy mạnh triển khai toàn diện từ năm 2025 theo tinh thần Nghị quyết 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về “Một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả”, cuộc bầu cử không giấy tờ năm 2026 mang ý nghĩa kép: vừa là công cụ kỹ thuật hỗ trợ đắc lực, vừa là yếu tố then chốt nâng tầm dân chủ cơ sở một cách thực chất và bền vững [5]. Nghị quyết 18-NQ/TW đã chỉ rõ cần “tiếp tục sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện thể chế xây dựng chính quyền địa phương theo hướng phân định rõ hơn tổ chức bộ máy chính quyền đô thị, nông thôn... chủ động thí điểm ở những nơi có đủ điều kiện”, và việc áp dụng phần mềm quản lý cử tri tại gần như toàn bộ cấp xã chính là bước thí điểm thành công xuất sắc, giúp chính quyền cơ sở giảm tải hành chính đáng kể, tăng tính minh bạch, giảm chi phí và đặc biệt là gần dân hơn bao giờ hết. Đồng thời, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam (2026) tiếp tục khẳng định định hướng chiến lược “đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển... thúc đẩy đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phục vụ, kiến tạo phát triển”, trong đó mô hình chính quyền hai cấp được coi là nền tảng quan trọng để phân cấp, phân quyền mạnh mẽ hơn, gắn liền với chuyển đổi số toàn diện quốc gia [6].

Từ góc độ chuyên ngành bầu cử kết hợp với khoa học hành chính công và chuyển đổi số, mô hình “bầu cử không giấy tờ” đồng bộ năm 2026 thể hiện sự hội tụ hoàn hảo giữa ba trụ cột cốt lõi của dân chủ đại diện hiện đại: (i) tính chính xác và minh bạch dữ liệu nhờ đồng bộ thời gian thực với CSDLQGDC, loại bỏ hoàn toàn nguy cơ gian lận danh sách cử tri - vấn đề từng được các nghiên cứu hành chính công chỉ ra là một trong những rào cản lớn nhất của dân chủ cơ sở; (ii) tính bao trùm và tiếp cận bình đẳng đối với các nhóm cử tri đặc thù (người lao động di cư, thanh niên, người cao tuổi sử dụng công nghệ cơ bản), góp phần thực thi quyền bầu cử phổ thông một cách thực chất, không phân biệt nơi cư trú; và (iii) tính giám sát công dân khi toàn bộ quá trình từ lập danh sách đến giám sát bỏ phiếu đều có thể theo dõi qua nền tảng số, tạo cơ chế “kiểm tra ngược” từ nhân dân đối với chính quyền. Đây không chỉ là bước tiến kỹ thuật mà còn là sự nâng tầm chất lượng dân chủ cơ sở trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp - nơi cấp xã trở thành đơn vị hành chính trực tiếp, gần dân nhất, chịu trách nhiệm chính trong việc tổ chức bầu cử và quản lý cử tri theo đúng tinh thần “dân chủ trực tiếp” được Hiến pháp và luật bầu cử quy định [7].

Bài viết này nhằm phân tích một cách hệ thống và sâu sắc cả giá trị lý luận lẫn thực tiễn của mô hình tiên phong này. Về lý luận, nó khẳng định sự kế thừa và phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, kết hợp với các nguyên tắc hiện đại của Nhà nước pháp quyền XHCN - nơi công nghệ số trở thành công cụ mạnh mẽ để nhân dân thực sự làm chủ. Về thực tiễn, cuộc bầu cử không giấy tờ không chỉ góp phần tiết kiệm hàng triệu giờ công lao động hành chính, giảm chi phí tổ chức bầu cử mà còn tạo tiền đề vững chắc để Việt Nam hoàn thiện thể chế bầu cử số, hướng tới mục tiêu xây dựng chính quyền điện tử, chính quyền số vào năm 2030 theo đúng tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV. Đây chính là bước ngoặt lịch sử, góp phần cụ thể hóa đường lối của Đảng về “xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân” - một nhà nước minh bạch, hiệu quả, gần dân và phục vụ nhân dân một cách tốt nhất trong kỷ nguyên cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số quốc gia toàn diện [8].

1. Cơ sở lý luận và pháp lý của chuyển đổi số trong bầu cử

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và quyền làm chủ của nhân dân vẫn là nền tảng lý luận cốt lõi, bất di bất dịch, xuyên suốt và định hướng cho toàn bộ quá trình hoàn thiện thể chế bầu cử ở Việt Nam, đặc biệt khi đất nước bước vào giai đoạn cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số quốc gia toàn diện. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định một cách sâu sắc và mang tính thời đại rằng: “Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ” [9]. Người còn nhấn mạnh thêm: “chế độ ta là chế độ dân chủ, nghĩa là nhân dân làm chủ” [10], đồng thời chỉ rõ trong tác phẩm “Thường thức chính trị” năm 1953 rằng: “Ở nước ta, chính quyền của nhân dân, do nhân dân làm chủ... nhân dân là ông chủ nắm chính quyền. Nhân dân bầu ra đại biểu thay mặt mình thi hành chính quyền ấy. Thế là dân chủ” [11]. Những luận điểm kinh điển này không chỉ là triết lý chính trị mà còn là kim chỉ nam thực tiễn, đòi hỏi dân chủ phải thực chất, phải gắn liền với khoa học và tiến bộ, phải đảm bảo nhân dân thực sự tham gia quản lý nhà nước chứ không dừng lại ở hình thức. Trong bối cảnh cuộc bầu cử không giấy tờ đồng bộ năm 2026, việc ứng dụng tối đa CSDLQGDC và nền tảng VNeID chính là sự kế thừa và phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh, biến quyền làm chủ của nhân dân từ hình thức sang thực chất, từ truyền thống thủ công sang hiện đại số hóa - một bước ngoặt lịch sử giúp nhân dân thực sự “làm chủ” ngay từ khâu lập danh sách cử tri, đăng ký bỏ phiếu và giám sát quy trình bầu cử tại chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh - xã).

Từ góc độ chuyên ngành bầu cử kết hợp với khoa học hành chính công và chuyển đổi số, mô hình “bầu cử không giấy tờ” không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là hiện thực hóa sâu sắc nguyên tắc “dân là chủ, dân làm chủ” trong điều kiện mới. Tư tưởng Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng dân chủ phải gắn với trách nhiệm và nghĩa vụ của công dân, đồng thời phải được tổ chức một cách khoa học để tránh hình thức, tránh quan liêu. Việc triển khai phần mềm quản lý cử tri tại 3.320/3.321 xã, phường, thị trấn năm 2026 chính là minh chứng sống động cho sự vận dụng sáng tạo này: cử tri không còn phải xếp hàng xin giấy xác nhận, không lo sai sót danh sách, mà chỉ cần một tài khoản VNeID mức độ 2 là có thể tra cứu, đăng ký thay đổi khu vực bỏ phiếu và giám sát thời gian thực - từ đó nâng tầm dân chủ cơ sở trong mô hình chính quyền hai cấp theo Nghị quyết 18-NQ/TW, nơi cấp xã trở thành đơn vị hành chính gần dân nhất và chịu trách nhiệm trực tiếp tổ chức bầu cử.

Về cơ sở pháp lý, Hiến pháp năm 2013 đã tạo nền tảng vững chắc nhất cho chuyển đổi số trong bầu cử khi quy định rõ tại Điều 2: “Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam là nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân” và “tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức” [12]. Những quy định này không chỉ khẳng định chủ quyền nhân dân mà còn đòi hỏi mọi hoạt động nhà nước, trong đó có bầu cử, phải được tổ chức minh bạch, hiệu quả và sử dụng công nghệ để phục vụ nhân dân. Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) đã cụ thể hóa hành lang pháp lý cho việc ứng dụng công nghệ số, cho phép sử dụng CSDLQGDC, định danh điện tử VNeID trong lập danh sách cử tri, in thẻ cử tri tự động, đăng ký bỏ phiếu nơi khác và giám sát bỏ phiếu trực tuyến - thay thế hoàn toàn giấy tờ truyền thống [13]. Các nghị quyết của Quốc hội khóa XV đã tiếp tục bổ sung các điều khoản về chuyển đổi số, tạo điều kiện pháp lý để Hội đồng Bầu cử Quốc gia và các cơ quan địa phương triển khai thí điểm thành công mô hình “không giấy tờ” tại hầu hết cấp xã.

Đặc biệt, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam (2026) đã khẳng định định hướng chiến lược xây dựng “Chính quyền số - Dân chủ số”, trong đó bầu cử không giấy tờ được xác định là một trong những nội dung đột phá đầu tiên được triển khai thực tế trên toàn quốc [14]. Nghị quyết nhấn mạnh cần “đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển... thúc đẩy đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phục vụ, kiến tạo phát triển”, đồng thời gắn chặt với việc hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp theo tinh thần Nghị quyết 18-NQ/TW. Điều này có nghĩa là chuyển đổi số trong bầu cử không chỉ là kỹ thuật mà còn là công cụ chiến lược để nâng cao chất lượng dân chủ đại diện, đảm bảo tính bao trùm (đặc biệt với cử tri di cư, người cao tuổi, thanh niên), loại bỏ gian lận danh sách cử tri và tạo cơ chế giám sát ngược từ nhân dân đối với chính quyền cơ sở.

Tổng hợp lại, cơ sở lý luận và pháp lý của chuyển đổi số trong bầu cử năm 2026 chính là sự kết tinh hoàn hảo giữa tư tưởng Hồ Chí Minh, các nguyên tắc Hiến pháp, hệ thống luật bầu cử hiện hành và đường lối Đại hội XIV của Đảng. Đây không chỉ là bước tiến kỹ thuật mà còn là bước ngoặt lịch sử góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN hiện đại, minh bạch, gần dân và phục vụ nhân dân hiệu quả hơn trong kỷ nguyên số. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, mô hình bầu cử không giấy tờ đã biến cấp xã thành “cầu nối số” thực sự giữa nhân dân và Nhà nước, giúp dân chủ cơ sở trở nên thực chất, dễ tiếp cận và bền vững - một đóng góp quan trọng cho mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.

2. Đặc trưng nổi bật của “bầu cử không giấy tờ” năm 2026

Cuộc bầu cử đồng bộ đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 không chỉ là một sự kiện chính trị trọng đại mà còn đánh dấu bước ngoặt lịch sử với mô hình “bầu cử không giấy tờ” được triển khai đồng bộ, toàn diện trên phạm vi toàn quốc. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử 80 năm Quốc hội Việt Nam, toàn bộ quy trình bầu cử được số hóa triệt để, biến chuyển đổi số thành công cụ then chốt để nâng tầm dân chủ cơ sở trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh - xã). Mô hình này hội tụ ba đặc trưng nổi bật mang tính cách mạng, không chỉ giải quyết triệt để những hạn chế của phương thức truyền thống mà còn tạo nền tảng vững chắc cho dân chủ đại diện thực chất, minh bạch và bao trùm hơn bao giờ hết.

Đặc trưng nổi bật đầu tiên là toàn quốc hóa công nghệ số một cách đồng bộ và triệt để, với việc kết nối trực tiếp CSDLQGDC và nền tảng định danh điện tử VNeID làm trung tâm. Hệ thống này cho phép lập danh sách cử tri chính xác tuyệt đối, loại bỏ hoàn toàn sai sót thủ công vốn tồn tại dai dẳng trong các kỳ bầu cử trước đây do phụ thuộc vào báo cáo giấy tờ từ cơ sở. Cử tri chỉ cần tài khoản định danh điện tử mức độ 2 là có thể tra cứu thông tin cá nhân, xem danh sách và tiểu sử ứng cử viên, đăng ký thay đổi khu vực bầu cử (tại nơi tạm trú, nơi làm việc hoặc học tập), đồng thời nhận ngay giấy chứng nhận bầu cử điện tử hiển thị trực tiếp trên ứng dụng VNeID - thay thế tuyệt đối cho các thủ tục giấy tờ vật lý phức tạp. Đến thời điểm tháng 3/2026, đã có đúng 3.320/3.321 xã, phường, thị trấn (trừ đặc khu Hoàng Sa) triển khai phần mềm quản lý cử tri do Bộ Công an xây dựng và vận hành, với khả năng giám sát bỏ phiếu thời gian thực (cập nhật dữ liệu mỗi 2 giờ), in thẻ cử tri tự động và kết nối liền mạch với hệ thống trung ương. “Đến nay, đã có 3.320/3.321 đơn vị cấp xã, phường ứng dụng phần mềm vào công tác lập danh sách cử tri (trừ đặc khu Hoàng Sa)” [15]. Trong bối cảnh chính quyền hai cấp, đặc trưng này đặc biệt ý nghĩa khi cấp xã trở thành đơn vị hành chính trực tiếp gần dân nhất, chịu trách nhiệm chính trong tổ chức bầu cử: cử tri di cư, lao động xa nhà hay người cao tuổi không còn phải di chuyển nhiều lần, mà chỉ cần vài thao tác trên điện thoại là hoàn tất thủ tục - từ đó nâng cao tính bao trùm và tiếp cận bình đẳng của quyền bầu cử phổ thông theo tinh thần Hiến pháp 2013.

Đặc trưng thứ hai là minh bạch và phòng ngừa xảy ra sai sót tối đa, thể hiện qua việc số hóa toàn bộ quy trình từ khâu hiệp thương, lập danh sách, in thẻ cử tri, giám sát bỏ phiếu đến công bố kết quả. Toàn bộ dữ liệu được xử lý trên nền tảng thống nhất, loại bỏ hoàn toàn nguy cơ can thiệp chủ quan, trùng lặp hoặc bỏ sót - những rủi ro từng là điểm nghẽn lớn của dân chủ cơ sở trong mô hình quản trị thủ công. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử bầu cử Việt Nam, cử tri có thể tra cứu mọi thông tin bầu cử trực tiếp trên VNeID mà không cần đến trụ sở UBND xã/phường, đồng thời theo dõi tiến độ bỏ phiếu thời gian thực qua hệ thống công khai. Việc tích hợp tính năng “bỏ phiếu ở nơi khác” và cấp giấy chứng nhận điện tử trên VNeID không chỉ đảm bảo tính chính xác dữ liệu gốc từ CSDLQGDC mà còn tạo cơ chế “giám sát ngược” từ nhân dân đối với chính quyền cơ sở, góp phần xây dựng lòng tin và nâng cao chất lượng dân chủ đại diện. “Bản chất của hoạt động này là số hóa quy trình quản trị bầu cử, bảo đảm mọi khâu từ lập danh sách cử tri, xác thực nhân thân, quản lý thay đổi nơi bỏ phiếu, công khai thông tin ứng cử viên đều được vận hành trên nền tảng dữ liệu thống nhất, minh bạch và an toàn” [16]. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp theo Nghị quyết 18-NQ/TW, đặc trưng này càng trở nên then chốt khi cấp xã phải đảm nhận vai trò trực tiếp tổ chức bầu cử mà không có cấp huyện trung gian: mọi sai sót đều được phát hiện và khắc phục kịp thời, giúp chính quyền cơ sở minh bạch hơn, gần dân hơn và thực sự phục vụ nhân dân theo tinh thần “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát”.

Đặc trưng thứ ba là tiết kiệm và hiệu quả vượt trội, mang lại lợi ích kinh tế - xã hội to lớn chưa từng có. Mô hình không giấy tờ đã loại bỏ hàng triệu tờ giấy, hàng trăm nghìn hồ sơ thủ công, tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng chi phí hành chính và giảm đáng kể tải công việc cho cán bộ cơ sở - đặc biệt quan trọng trong bối cảnh triển khai chính quyền hai cấp (không còn cấp huyện ở nhiều địa phương). Thay vì phải tổ chức hàng loạt cuộc họp, in ấn, niêm yết và xác nhận giấy tờ thủ công, toàn bộ quy trình giờ đây được tự động hóa trên nền tảng số, giúp cán bộ xã/phường tập trung vào công tác tuyên truyền, vận động và hỗ trợ cử tri thực sự. Hiệu quả này không chỉ góp phần thực hiện tinh thần tiết kiệm, chống lãng phí mà còn nâng cao năng lực hành chính công tại cấp cơ sở, tạo tiền đề để mô hình chính quyền hai cấp hoạt động hiệu lực, hiệu quả hơn theo định hướng của Nghị quyết Đại hội XIV. Việc giảm tải hành chính còn giúp cán bộ cơ sở có thêm thời gian gần dân, lắng nghe ý kiến cử tri và giải quyết các vấn đề bức xúc tại chỗ - một đóng góp thiết thực cho việc củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và nâng tầm dân chủ cơ sở trong kỷ nguyên số.

Tóm lại, ba đặc trưng nổi bật của “bầu cử không giấy tờ” năm 2026 không chỉ là thành tựu kỹ thuật mà còn là minh chứng sống động cho sự kết hợp hài hòa giữa chuyển đổi số quốc gia và hoàn thiện thể chế dân chủ. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, những đột phá này đã biến cấp xã thành “cầu nối số” thực sự giữa nhân dân và Nhà nước, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN hiện đại, minh bạch, gần dân và phục vụ nhân dân hiệu quả hơn bao giờ hết.

Sản phẩm truyền thông đặc biệt “Bản đồ số thông tin về bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND thành phố Hà Nội nhiệm kỳ 2026 – 2031”

3. Tác động sâu sắc đến dân chủ cơ sở và vận hành chính quyền địa phương hai cấp

Đột phá chuyển đổi số trong cuộc bầu cử không giấy tờ đồng bộ năm 2026 không chỉ là một cải tiến kỹ thuật mà còn mang ý nghĩa then chốt, chiến lược, sâu sắc và lâu dài đối với dân chủ cơ sở - cấp hành chính gần dân nhất, trực tiếp nhất trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh - xã) đang được triển khai toàn diện theo Nghị quyết 18-NQ/TW và tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng. Trong bối cảnh cấp huyện đã được sắp xếp tinh gọn, cấp xã trở thành đơn vị hành chính cơ sở trực tiếp chịu trách nhiệm tổ chức bầu cử, quản lý danh sách cử tri và thực thi quyền lực nhà nước tại địa phương, mô hình “bầu cử số” đã tạo ra một bước chuyển biến chất lượng về cả dân chủ đại diện lẫn dân chủ trực tiếp, giúp HĐND cấp xã sau bầu cử được kiện toàn nhanh chóng, chính xác và chất lượng hơn bao giờ hết. Hệ thống dữ liệu quốc gia về dân cư kết nối với VNeID đảm bảo danh sách cử tri “đúng, đủ, sạch, sống” và thống nhất từ Trung ương đến cơ sở, từ đó chọn lọc được đội ngũ đại biểu HĐND xã thực sự đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân, có năng lực, phẩm chất và cam kết gần dân, giải quyết kịp thời các vấn đề dân sinh bức xúc như đất đai, an sinh xã hội, môi trường sống, hạ tầng cơ sở và phát triển kinh tế địa phương.

Cụ thể, sau ngày bầu cử 15/3/2026, quy trình kiện toàn HĐND cấp xã sẽ diễn ra nhanh chóng, khoa học và minh bạch nhờ dữ liệu số hóa toàn bộ từ khâu lập danh sách, xác thực cử tri đến công bố kết quả thời gian thực. Đại biểu HĐND xã được bầu qua hệ thống số không còn phải lo ngại về sai sót thủ công hay khiếu nại kéo dài; thay vào đó, họ có ngay hồ sơ điện tử đầy đủ, được công khai trên nền tảng chung, giúp nâng cao chất lượng giám sát tại chỗ và phản biện chính sách địa phương một cách hiệu quả. “Quyết định của HĐND gắn trực tiếp với chất lượng dịch vụ công, môi trường đầu tư và đời sống dân sinh” - đây chính là giá trị cốt lõi mà mô hình bầu cử số hóa đã nâng tầm, biến HĐND cấp xã thành thiết chế thực sự gần dân, trách nhiệm với dân và phục vụ dân. Trong thực tiễn, các đại biểu HĐND xã sau bầu cử 2026 sẽ có điều kiện tốt hơn để giám sát chặt chẽ việc thực thi chính sách về đất đai (giải quyết tranh chấp, quy hoạch nông thôn mới), an sinh xã hội (hỗ trợ người nghèo, lao động di cư), bảo vệ môi trường (xử lý rác thải, ô nhiễm sông ngòi) và các vấn đề cấp bách khác - tất cả đều được dữ liệu số hỗ trợ phân tích, dự báo và đánh giá tác động kịp thời, góp phần xây dựng chính quyền cơ sở “gần dân, sát dân, phục vụ dân” theo đúng định hướng của Đảng.

Mặt khác, mô hình chính quyền tỉnh - xã trở nên hiệu lực, hiệu quả và đồng bộ hơn bao giờ hết khi dữ liệu bầu cử được đồng bộ quốc gia trên nền tảng CSDLQGDC và VNeID. Trung ương có thể chỉ đạo sâu sát, chính xác từ xa thông qua dữ liệu thời gian thực về tỷ lệ bầu cử, cấu trúc đại biểu và các vấn đề nổi lên tại từng khu vực; đồng thời cấp tỉnh dễ dàng phân cấp, phân quyền mạnh mẽ hơn cho cấp xã mà không lo mất kiểm soát. Việc loại bỏ hoàn toàn giấy tờ thủ công đã giảm tải đáng kể cho cán bộ cơ sở, giúp họ tập trung vào công tác quản lý nhà nước và phục vụ nhân dân thay vì chạy đôn chạy đáo với hồ sơ. “Nền dân chủ đang được củng cố bằng công nghệ” và “quyền làm chủ của nhân dân không chỉ được bảo đảm bằng quy định pháp luật, mà còn được nâng đỡ bằng một nền tảng số hiện đại, tin cậy, nền tảng của một nền dân chủ vận hành trong thời đại số”. Đây chính là sự kết hợp hoàn hảo giữa dân chủ đại diện (qua việc chọn lọc đại biểu chất lượng cao) và dân chủ trực tiếp (cử tri tham gia giám sát thời gian thực qua VNeID), giữa truyền thống (tư tưởng Hồ Chí Minh về dân là chủ) và hiện đại (chuyển đổi số quốc gia).

Tác động này càng trở nên sâu sắc trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV, vốn nhấn mạnh “phát huy mạnh mẽ vai trò chủ thể của Nhân dân, dân chủ XHCN, sức mạnh của Nhân dân và khối đại đoàn kết toàn dân tộc” cùng với các đột phá chiến lược về “chuyển đổi số quốc gia” và “đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý... giữa Trung ương và địa phương”. Mô hình bầu cử không giấy tờ năm 2026 đã biến cấp xã thành “cầu nối số” thực sự giữa nhân dân và Nhà nước, góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu “xây dựng chính quyền gần dân, phục vụ nhân dân” - một chính quyền minh bạch, hiệu quả, gần dân và vì dân trong kỷ nguyên cách mạng công nghiệp 4.0. Từ đó, không chỉ nâng cao chất lượng dân chủ cơ sở mà còn củng cố niềm tin của nhân dân vào Đảng, Nhà nước và chế độ, tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển bền vững của đất nước đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

Tóm lại, tác động sâu sắc của “bầu cử không giấy tờ” năm 2026 chính là bước ngoặt lịch sử, khẳng định rằng chuyển đổi số không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là động lực then chốt để hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN, nâng tầm dân chủ cơ sở và vận hành hiệu quả mô hình chính quyền địa phương hai cấp - một đóng góp quan trọng cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN.

4. Giá trị lý luận, thực tiễn và triển vọng

Mô hình “bầu cử không giấy tờ” đồng bộ năm 2026 không chỉ là một cải tiến kỹ thuật đột phá trong quy trình bầu cử mà còn mang giá trị lý luận sâu sắc, thực tiễn to lớn và triển vọng chiến lược lâu dài, góp phần khẳng định và nâng tầm dân chủ cơ sở trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh - xã) tại Việt Nam. Từ góc độ chuyên ngành bầu cử kết hợp với khoa học hành chính công và chuyển đổi số, mô hình này đã thể hiện sự hội tụ hoàn hảo giữa tư tưởng Hồ Chí Minh về “dân là chủ, dân làm chủ”, nguyên tắc Hiến pháp 2013 và đường lối Đại hội XIV của Đảng, biến công nghệ số thành công cụ mạnh mẽ để thực thi quyền lực nhà nước của nhân dân một cách thực chất, minh bạch và hiệu quả nhất trong lịch sử 80 năm Quốc hội Việt Nam.

Về giá trị lý luận, cuộc bầu cử không giấy tờ năm 2026 khẳng định tính ưu việt vượt trội của dân chủ XHCN trong thời đại số: quyền làm chủ của nhân dân không chỉ được tôn trọng trên nguyên tắc pháp lý mà còn được bảo đảm thực chất bằng công nghệ hiện đại, loại bỏ hoàn toàn rào cản vật lý và hành chính truyền thống. Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số quốc gia, mô hình này đã nâng tầm dân chủ từ hình thức sang thực chất, từ dân chủ đại diện sang sự kết hợp hài hòa giữa dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp, nơi cử tri không chỉ bỏ phiếu mà còn giám sát thời gian thực qua VNeID, tra cứu thông tin ứng cử viên và tham gia “kiểm tra ngược” đối với chính quyền cơ sở. Đây chính là minh chứng sống động cho bản chất tốt đẹp của chế độ, là minh chứng cho sức sống của nền dân chủ XHCN ở Việt Nam. “Bảo đảm cuộc bầu cử diễn ra dân chủ, đúng pháp luật, an toàn, tiết kiệm không chỉ là yêu cầu về mặt tổ chức mà còn là sự khẳng định mạnh mẽ bản chất tốt đẹp của chế độ, là minh chứng cho sức sống của nền dân chủ XHCN ở Việt Nam” [24]. Trong mô hình chính quyền hai cấp, giá trị lý luận này càng trở nên sâu sắc khi cấp xã - đơn vị gần dân nhất - trở thành “cầu nối số” thực sự, giúp đại biểu HĐND xã được bầu qua hệ thống dữ liệu quốc gia đồng bộ không chỉ đại diện cho ý chí nhân dân mà còn có khả năng giám sát, phản biện và giải quyết vấn đề dân sinh ngay tại chỗ, góp phần hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân trong kỷ nguyên số.

Về giá trị thực tiễn, mô hình “bầu cử không giấy tờ” năm 2026 là bài học quý giá, mang tính tiên phong và khả thi cao cho các nước đang phát triển trên thế giới trong việc kết hợp hài hòa giữa chuyển đổi số quốc gia với xây dựng dân chủ cơ sở bền vững. Việt Nam đã chứng minh rằng một quốc gia đang phát triển có thể sử dụng CSDLQGDC và VNeID để đạt được tính chính xác tuyệt đối trong lập danh sách cử tri, giảm chi phí hành chính hàng trăm tỷ đồng, loại bỏ gian lận và tăng tính bao trùm cho cử tri di cư, người cao tuổi, thanh niên - những nhóm thường bị loại trừ trong mô hình truyền thống. Trong bối cảnh chính quyền hai cấp, thực tiễn này đã giảm tải đáng kể cho cán bộ cơ sở, giúp họ tập trung vào phục vụ nhân dân thay vì thủ tục giấy tờ, đồng thời tạo cơ chế giám sát công khai, minh bạch chưa từng có. Bài học từ Việt Nam cho thấy chuyển đổi số không phải là công cụ xa xỉ mà là giải pháp chiến lược để nâng cao chất lượng dân chủ đại diện, tăng niềm tin của nhân dân vào chính quyền và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững - một mô hình có thể nhân rộng cho nhiều quốc gia châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh đang đối mặt với thách thức tương tự về minh bạch bầu cử và hành chính cơ sở.

Về triển vọng, sau ngày bầu cử lịch sử 15/3/2026, Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý để mở rộng mô hình “không giấy tờ” sang các lĩnh vực khác của hoạt động dân chủ và quản trị nhà nước, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền số - một mục tiêu chiến lược then chốt của Đảng và Nhà nước trong giai đoạn mới. Cụ thể, hệ thống số hóa sẽ được áp dụng vào giám sát đại biểu (qua nền tảng trực tuyến theo dõi hoạt động chất vấn, tiếp xúc cử tri), tiếp xúc cử tri trực tuyến (kết hợp hội nghị trực tiếp và trực tuyến trên VNeID để mở rộng không gian tham gia), và thậm chí là bỏ phiếu điện tử ở một số lĩnh vực thí điểm. “Trong bối cảnh đổi mới phương thức vận động bầu cử, hội nghị tiếp xúc cử tri trực tuyến và trực tiếp kết hợp trực tuyến đang dần trở thành một phương thức quan trọng” [25]. Đồng thời, dữ liệu bầu cử quốc gia sẽ được tích hợp sâu hơn vào hệ thống quản trị hành chính hai cấp, giúp Trung ương chỉ đạo sát sao, tỉnh phân cấp mạnh mẽ và xã thực thi hiệu quả các chính sách dân sinh. Triển vọng này không chỉ củng cố dân chủ cơ sở mà còn đẩy nhanh quá trình xây dựng chính quyền điện tử, chính quyền số vào năm 2030, thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIV về “đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển... thúc đẩy đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phục vụ, kiến tạo phát triển”. Trong dài hạn, mô hình sẽ góp phần đưa Việt Nam trở thành quốc gia tiên phong ở khu vực về dân chủ số, khẳng định vị thế của một Nhà nước pháp quyền XHCN hiện đại, minh bạch, gần dân và phục vụ nhân dân hiệu quả hơn bao giờ hết.

Tóm lại, giá trị lý luận, thực tiễn và triển vọng của “bầu cử không giấy tờ” năm 2026 chính là bước ngoặt lịch sử, khẳng định rằng chuyển đổi số là động lực then chốt để hoàn thiện dân chủ XHCN, nâng tầm dân chủ cơ sở và vận hành hiệu quả mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây không chỉ là thành tựu của một kỳ bầu cử mà còn là nền tảng vững chắc cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN đến năm 2030, tầm nhìn 2045 - một dân chủ thực chất, một chính quyền số phục vụ nhân dân.

Kết luận

Bầu cử không giấy tờ đồng bộ năm 2026 không chỉ là một phương thức tổ chức bầu cử hiện đại mà còn là bước đột phá lịch sử, khẳng định sức sống mãnh liệt của dân chủ XHCN Việt Nam trong kỷ nguyên số. Đây là minh chứng rõ nét nhất cho sự lãnh đạo sáng tạo của Đảng, cho quyền làm chủ thực sự của nhân dân và cho hiệu quả vận hành của mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Thành công của cuộc bầu cử sẽ mở ra kỷ nguyên mới: dân chủ số - chính quyền số - phục vụ nhân dân tốt hơn. Mỗi cử tri hãy nêu cao trách nhiệm, để ngày 15/3/2026 thực sự trở thành ngày hội của dân chủ, minh bạch và khát vọng Việt Nam hùng cường.

-------------------------------

Tài liệu tham khảo, trích dẫn

[1] Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang (2026). Hơn 73 triệu cử tri cả nước chuẩn bị tham gia bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031.

[2], [15] VietnamPlus (2026). Bầu cử Quốc hội và HĐND: 3.320 xã, phường ứng dụng phần mềm lập danh sách cử tri.

[3] Báo Công Thương (2026). 3.320 đơn vị cấp xã, phường ứng dụng phần mềm lập danh sách cử tri.

[4], [12] Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025).

[5] Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII (2017). Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 về “Một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả”.

[6] Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV (2026). Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam.

[7] Tuổi Trẻ Online (2026). Thứ trưởng Bộ Công an: Hoàn thành xây dựng tính năng bỏ phiếu ở nơi khác trên VNeID.

[8], [17] Thư viện pháp luật (2026). Hướng dẫn tra cứu địa chỉ bỏ phiếu bầu cử 2026 dành cho cử tri trên VNeID.

[9] Tạp chí Cộng sản (2020). Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và yêu cầu củng cố mối quan hệ giữa Nhà nước và nhân dân trong giai đoạn hiện nay.

[10] Thanh Niên (2022). Dân là chủ và dân làm chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh.

[11] Đảng bộ tỉnh Nghệ An (2024). Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về dân chủ và thực hành dân chủ.

[13] Quốc hội (2025). Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND số 83/2025/QH15.

[14] Cổng thông tin điện tử Chính phủ (2026). Toàn văn Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng.

[16] Báo Mới (2026). Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số phục vụ công tác bầu cử.

[18] Người Lao Động (2026). Tính năng quan trọng trên VNeID dành cho cử tri đi làm xa quê.

[19] Đại biểu Nhân dân (2026). Hội nghị trực tuyến toàn quốc triển khai công tác bầu cử: Hoàn thành xây dựng tính năng bỏ phiếu ở nơi khác trên VNeID.

[20] Trường Cao đẳng Cảnh sát Nhân dân I (2026). Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số phục vụ công tác bầu cử.

[21] Cổng Thông tin điện tử Chính phủ (2026). Toàn văn Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam.

[22], [27] Bộ Xây dựng (2026). Từ lá phiếu đến hiệu quả quản trị quốc gia: Ý nghĩa của bầu cử năm 2026.

[23] Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2025). Hoàn thiện pháp luật bầu cử trong bối cảnh xây dựng chính quyền địa phương 2 cấp tại Việt Nam. Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam, số 4/2025.

[24] Báo Môi trường (2026). Đấu tranh phản bác thông tin sai lệch về bầu cử để bảo vệ nền tảng dân chủ.

[25] Đại biểu Nhân dân (2026). Tiếp xúc cử tri vận động bầu cử trực tuyến - Mở rộng không gian tiếp xúc, tăng khả năng tham gia, bảo đảm tiếng nói của cử tri.

[26] Báo Quân đội Nhân dân (2026). Điểm mới, sự bổ sung về tiếp tục đẩy mạnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.