Bảo hộ quyền tác giả đối với sản phẩm hội họa có sử dụng trí tuệ nhân tạo và gợi mở cho Việt Nam

(Pháp lý). Bài viết đề xuất cụ thể hóa việc đánh giá, chứng minh đóng góp của con người và phân định vai trò người sử dụng, người lập trình, chủ sở hữu hệ thống. Khả năng thiết kế cơ chế riêng cho sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra được đặt ở cấp độ nghiên cứu chính sách.
1-1794567602.jpg

Tóm tắt: Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh đặt ra vấn đề xác định tác giả và điều kiện bảo hộ sản phẩm hội họa. Khả năng tạo ra hình ảnh có giá trị nghệ thuật không tự xác lập tư cách tác giả cho AI. Bằng phương pháp phân tích pháp luật và so sánh, bài viết xem xét tính nguyên gốc, hình thức thể hiện và đóng góp sáng tạo của con người trong pháp luật Nhật Bản, Vương quốc Anh, Hoa Kỳ và Việt Nam. Kết quả cho thấy cần phân biệt cơ chế xác định tác giả với cơ chế phân bổ quyền sở hữu; quy định của Anh về tác phẩm do máy tính tạo ra không phải sự công nhận AI là tác giả. Tại Việt Nam, Điều 5a Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, được bổ sung năm 2026, đã quy định điều kiện phát sinh quyền khi sử dụng AI và loại trừ sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất cụ thể hóa việc đánh giá, chứng minh đóng góp của con người và phân định vai trò người sử dụng, người lập trình, chủ sở hữu hệ thống. Khả năng thiết kế cơ chế riêng cho sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra được đặt ở cấp độ nghiên cứu chính sách.

Từ khóa: Trí tuệ nhân tạo; quyền tác giả; hội họa; đóng góp sáng tạo; tác giả.

Copyright Protection for Visual Art Created Using Artificial Intelligence and Implications for Vietnam

Abstract: Generative artificial intelligence (AI) raises questions about authorship and copyright protection for visual art. The ability to produce an image with artistic value does not itself establish legal authorship for an AI system. Using doctrinal analysis and comparison, this article examines originality, expression and human creative contribution in Japan, the United Kingdom, the United States and Vietnam. It distinguishes rules identifying an author from rules allocating copyright ownership and explains why the United Kingdom’s computer-generated works provision does not recognise AI as an author. For Vietnam, the analysis takes account of Article 5a of Decree No. 17/2023/ND-CP, added in 2026, which specifies conditions for rights to arise where AI is used and excludes protection for outputs generated entirely by AI. The article recommends clarifying how human contribution should be assessed and evidenced, while distinguishing the roles of users, programmers and system owners. A separate regime for wholly AI-generated outputs remains a policy question requiring further justification. The comparative findings support applying existing human-authorship requirements carefully rather than assuming that every use of AI either creates or excludes copyright.

Keywords: Artificial intelligence; copyright; visual art; creative contribution; authorship.

 

Mở đầu

AI tạo sinh mở rộng khả năng tạo lập hình ảnh nhưng đồng thời làm phức tạp việc xác định ai là tác giả. Người lập trình xây dựng hệ thống, người sử dụng đưa ra yêu cầu, còn thuật toán thực hiện nhiều thao tác hình thành sản phẩm. Các vai trò này có thể cùng xuất hiện mà không đồng nghĩa mọi chủ thể tham gia đều trực tiếp sáng tạo tác phẩm. Câu hỏi của bài viết là trong điều kiện nào sản phẩm hội họa có sử dụng AI được bảo hộ và quyền được xác định cho ai. Việc trả lời cần tách khả năng tạo sinh của hệ thống khỏi tư cách chủ thể quyền và căn cứ sở hữu.

Tranh luận học thuật cho thấy sự khác biệt giữa đánh giá sáng tạo nghệ thuật và xác định tác giả pháp lý. Hertzmann nhấn mạnh vai trò của con người và bối cảnh xã hội của nghệ thuật; Mazzone và Elgammal xem xét khả năng sáng tạo của AI và quan hệ hợp tác với nghệ sĩ. Trong lĩnh vực pháp luật, Pearlman thảo luận đề xuất công nhận AI là tác giả và phân bổ quyền cho con người. Những quan điểm này mở ra vấn đề nghiên cứu nhưng không thay thế việc kiểm tra điều kiện bảo hộ trong từng hệ thống pháp luật.[1]

Bài viết sử dụng phương pháp phân tích quy phạm kết hợp so sánh Nhật Bản, Vương quốc Anh, Hoa Kỳ và Việt Nam theo ba vấn đề: điều kiện bảo hộ, xác định tác giả và phân bổ quyền. Trọng tâm là quyền đối với sản phẩm đầu ra trong lĩnh vực hội họa, không giải quyết toàn bộ chế độ dữ liệu huấn luyện AI. Pháp luật Việt Nam được cập nhật đến tháng 11/2026. Trên cơ sở đó, bài viết đối chiếu các lập luận về sáng tạo của máy tính với quy định hiện hành, làm rõ giới hạn của những mô hình được đề xuất và xác định vấn đề cần hướng dẫn thực hiện tại Việt Nam.

1. Cơ sở xem xét bảo hộ sản phẩm hội họa có sử dụng trí tuệ nhân tạo

1.1. Quyền tác giả và tư cách tác giả

Quyền tác giả điều chỉnh mối quan hệ giữa tác phẩm, người sáng tạo và chủ thể nắm giữ quyền. Khoản 2 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam xác định đây là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu. Định nghĩa này cho thấy việc trực tiếp sáng tạo và việc sở hữu quyền là hai căn cứ khác nhau. Tổ chức có thể là chủ sở hữu theo luật hoặc thỏa thuận mà không vì thế trở thành người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm.[2]

Đối với sản phẩm có sử dụng AI, cần xác định trước đối tượng có đáp ứng điều kiện bảo hộ hay không, sau đó mới xem xét tác giả và chủ sở hữu quyền. Không thể suy từ việc một doanh nghiệp đầu tư hoặc sở hữu hệ thống AI để kết luận doanh nghiệp đó có quyền tác giả đối với mọi hình ảnh do hệ thống tạo ra. Tương tự, việc giao quyền khai thác theo hợp đồng không tự khắc phục sự thiếu vắng điều kiện bảo hộ của sản phẩm.

1.2. Điều kiện bảo hộ quyền tác giả

1.2.1. Tính nguyên gốc của tác phẩm

Tính nguyên gốc không đồng nghĩa với tính mới theo nghĩa chưa từng có sản phẩm tương tự. Trong vụ Feist Publications, Inc. v. Rural Telephone Service Co., Tòa án Tối cao Hoa Kỳ nhấn mạnh sự sáng tạo độc lập và mức sáng tạo tối thiểu; công sức bỏ ra tự nó không thay thế được yêu cầu này. Quyền chỉ bảo hộ các yếu tố biểu đạt nguyên gốc, không đòi hỏi mọi thành phần của tác phẩm đều phải mới hoặc đều được bảo hộ. Vì vậy, sản phẩm có thể sử dụng yếu tố không được bảo hộ nhưng vẫn có phần thể hiện sáng tạo được pháp luật ghi nhận.[3]

Tại Việt Nam, khoản 3 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ yêu cầu tác phẩm thuộc phạm vi tương ứng phải do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ, không sao chép từ tác phẩm của người khác. Khi sử dụng AI, việc đầu ra khác với hình ảnh đã có chưa đủ chứng minh lao động sáng tạo của người yêu cầu bảo hộ. Cần làm rõ phần thể hiện nào phản ánh quyết định sáng tạo của họ và quan hệ giữa những quyết định ấy với kết quả cuối cùng.[4]

1.2.2. Tác phẩm phải được thể hiện dưới hình thức nhất định

Pháp luật về quyền tác giả nhìn chung không bảo hộ ý tưởng, sự kiện, quy trình, phương pháp hoạt động, hệ thống, nguyên lý hoặc khái niệm với tư cách là những nội dung trừu tượng; đối tượng được bảo hộ là cách thức thể hiện sáng tạo các nội dung đó. Do vậy, để được xem xét bảo hộ, sản phẩm phải được thể hiện dưới một hình thức nhất định và đáp ứng các điều kiện bảo hộ theo pháp luật áp dụng.

Điều 102 của pháp luật bản quyền Hoa Kỳ yêu cầu tác phẩm nguyên gốc được định hình dưới hình thức thể hiện hữu hình và loại trừ ý tưởng, quy trình, hệ thống, phương pháp hoạt động cùng những nội dung tương ứng. Ở Việt Nam, khoản 1 Điều 6 gắn thời điểm phát sinh quyền với việc tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định; Điều 15 loại trừ quy trình, hệ thống, phương pháp hoạt động, khái niệm, nguyên lý và số liệu. Hình ảnh được lưu thành tệp có thể đáp ứng yêu cầu về hình thức nhưng vẫn phải thỏa mãn những điều kiện bảo hộ còn lại.[5]

1.3. Năng lực tạo sinh và giới hạn của suy luận pháp lý

1.3.1. Khả năng tạo lập hình ảnh

Không thể phủ nhận AI tạo sinh có những đặc điểm khác biệt so với các công cụ hội họa truyền thống như bút vẽ hay màu vẽ. Các hệ thống này có khả năng xử lý dữ liệu, nhận diện mẫu, tạo ra phương án hình ảnh và thực hiện những thao tác mà người sử dụng không nhất thiết dự liệu đầy đủ.

Các hệ thống như AARON và AICAN được thảo luận trong nghiên cứu về nghệ thuật máy tính. Chúng gợi mở câu hỏi về quan hệ giữa công cụ, người thiết kế và nghệ sĩ khi hình ảnh không còn được tạo thành chỉ qua thao tác vẽ trực tiếp. Tuy nhiên, việc một hệ thống tạo ra kết quả có phong cách hoặc gây hứng thú thẩm mỹ không chứng minh hệ thống có ý thức, ý chí hay tư cách tác giả. Hai vấn đề cần được đánh giá bằng những tiêu chí khác nhau.[6]

1.3.2. Mức độ tự động hóa và vai trò con người

Một hệ thống có thể thực hiện nhiều thao tác mà người dùng không dự liệu chi tiết. Tính tự động này giải thích vì sao không thể mặc nhiên quy mọi yếu tố biểu đạt đầu ra cho người nhập lệnh. Tuy vậy, việc không dự đoán được toàn bộ kết quả cũng không đủ để loại trừ mọi đóng góp của con người. Cần xem xét họ có định hướng và can thiệp sáng tạo vào cách thể hiện hay chỉ yêu cầu một kết quả chung rồi chấp nhận phương án máy tạo ra.

Việc phân loại AI theo mức độ chức năng hoặc năng lực xử lý có thể giúp mô tả sự phát triển công nghệ, nhưng không nên được xem là căn cứ trực tiếp để xác lập tư cách tác giả. Pháp luật quyền tác giả cần một tiêu chí có thể áp dụng và kiểm chứng, chẳng hạn mức độ lựa chọn, sắp xếp, chỉnh sửa, định hướng và kiểm soát sáng tạo của con người đối với hình thức thể hiện cuối cùng của tác phẩm.

1.3.3. Tính nguyên gốc không được thay thế bằng giá trị thẩm mỹ

Khả năng được công chúng chấp nhận như nghệ thuật là một vấn đề đáng thảo luận, nhưng không phải điều kiện thay thế tính nguyên gốc hoặc tư cách tác giả. Một hình ảnh đẹp, độc đáo hay có giá bán cao vẫn cần được đánh giá theo pháp luật áp dụng. Ngược lại, pháp luật quyền tác giả không đòi hỏi người yêu cầu bảo hộ phải chứng minh tác phẩm được người xem đánh giá cao.

Do đó, lập luận ủng hộ sáng tạo bằng AI cần phân biệt ba câu hỏi: sản phẩm có đặc điểm nghệ thuật hay không, phần thể hiện nào đủ điều kiện bảo hộ và ai được pháp luật xác định là tác giả. Nếu gộp ba câu hỏi, kết luận về năng lực kỹ thuật hoặc phản ứng của người xem có thể bị sử dụng để suy ra tư cách pháp lý mà chưa có căn cứ. Sự phân biệt này cũng giúp bảo vệ đóng góp thực tế của con người trong một quy trình có mức độ tự động hóa cao.

2. Kinh nghiệm nước ngoài và pháp luật Việt Nam

Các hệ thống được khảo cứu có điểm chung là không xác định AI có tư cách tác giả độc lập, nhưng khác nhau về cách xử lý sản phẩm do máy tính tạo ra. Nhật Bản và Hoa Kỳ chú trọng phần sáng tạo của con người; Vương quốc Anh có quy định đặc thù xác định tác giả của tác phẩm do máy tính tạo ra. Việt Nam đã bổ sung quy định riêng năm 2026. Việc so sánh cần dựa trên điều kiện và chức năng của mỗi quy định, tránh coi cơ chế phân bổ quyền là sự công nhận nhân cách pháp lý cho máy tính.

2.1. Nhật Bản

Điều 2 Luật Bản quyền Nhật Bản xác định tác phẩm là sự thể hiện sáng tạo tư tưởng hoặc tình cảm trong lĩnh vực văn học, khoa học, nghệ thuật hoặc âm nhạc; tác giả là người sáng tạo tác phẩm. Theo tài liệu giải thích của cơ quan bản quyền Nhật Bản năm 2024, AI không có tư cách tác giả. Tuy nhiên, người sử dụng AI như công cụ để thể hiện sáng tạo có thể được xác định là tác giả khi có ý định và đóng góp sáng tạo. Tài liệu này phản ánh quan điểm giải thích của tiểu ban chuyên môn, không phải quy định có hiệu lực ràng buộc.[7]

Việc đánh giá được thực hiện theo từng trường hợp. Câu lệnh dài nhưng chỉ nêu ý tưởng không tự chứng minh đóng góp sáng tạo; số lần tạo ảnh cũng không đủ nếu đứng riêng. Các bổ sung, chỉnh sửa chứa biểu đạt sáng tạo của con người có thể được bảo hộ. Kinh nghiệm này cho thấy cần xem xét chất lượng của sự can thiệp vào hình thức thể hiện, thay vì lấy khối lượng thao tác hoặc thời gian sử dụng công cụ làm tiêu chuẩn.[8]

2.2. Vương quốc Anh

Khoản 3 Điều 9 Đạo luật Bản quyền, Kiểu dáng và Bằng sáng chế năm 1988 xác định tác giả của tác phẩm văn học, kịch, âm nhạc hoặc nghệ thuật do máy tính tạo ra là người thực hiện những sắp xếp cần thiết cho việc tạo ra tác phẩm. Điều 178 định nghĩa trường hợp do máy tính tạo ra là trường hợp không có tác giả con người. Đây là một cơ chế quy thuộc tư cách tác giả theo luật, không phải sự trao tư cách đó cho máy tính hoặc AI.[9]

Không nên đồng nhất cơ chế này với yêu cầu con người trực tiếp tạo ra các yếu tố biểu đạt trong mô hình Hoa Kỳ. Báo cáo của Chính phủ Anh tháng 3/2026 ghi nhận sự không rõ ràng giữa quy định về tác phẩm không có tác giả con người và tiêu chuẩn nguyên gốc gắn với sáng tạo trí tuệ của tác giả. Vì vậy, mô hình Anh là một lựa chọn so sánh có giới hạn, không thể được dẫn như bằng chứng rằng mọi người sở hữu hoặc vận hành AI đương nhiên là tác giả.[10]

2.3. Hoa Kỳ

Pháp luật Hoa Kỳ bảo hộ tác phẩm nguyên gốc của tác giả theo Điều 102, với yêu cầu về sáng tạo của con người được làm rõ qua thực tiễn áp dụng. Đối với AI, cần phân biệt điều kiện bảo hộ tác phẩm với phạm vi nội dung được cơ quan bản quyền ghi nhận khi đăng ký. Việc máy tính tham gia vào quy trình không tự loại trừ toàn bộ kết quả, nhưng phần do AI tạo ra không trở thành sáng tạo của con người chỉ vì có người yêu cầu tạo ảnh.

Báo cáo năm 2025 của Cơ quan Bản quyền Hoa Kỳ xác định có thể bảo hộ phần biểu đạt do con người đóng góp, bao gồm việc lựa chọn, sắp xếp hoặc sửa đổi có tính sáng tạo. Với công nghệ hiện tại được báo cáo xem xét, chỉ cung cấp câu lệnh không đủ để kiểm soát các yếu tố biểu đạt đầu ra. Phạm vi bảo hộ vì thế phải gắn với đóng góp cụ thể của con người, thay vì mặc nhiên bao trùm mọi thành phần máy tạo ra. Nhận định về câu lệnh cần được đọc trong bối cảnh công nghệ và hồ sơ cụ thể, không chuyển thành quy tắc rằng mọi quy trình có câu lệnh đều không được bảo hộ.[11]

2.4. Việt Nam

Điều 12a Luật Sở hữu trí tuệ xác định tác giả là người trực tiếp sáng tạo tác phẩm. Điều 5a Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, được bổ sung bởi Điều 4 Nghị định số 134/2026/NĐ-CP, đã cụ thể hóa trường hợp có sử dụng AI. Khoản 1 yêu cầu con người có đóng góp đáng kể, mang tính quyết định; chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp; đồng thời không gây phương hại đến quyền đối với dữ liệu đầu vào được bảo hộ theo điều kiện quy định. Các đối tượng còn phải đáp ứng những điều kiện bảo hộ khác. Khoản 3 xác định tác giả là người trực tiếp thực hiện hoạt động sáng tạo với sự hỗ trợ của AI; khoản 5 dẫn chiếu căn cứ xác định chủ sở hữu theo Luật Sở hữu trí tuệ.[12]

Đáng chú ý, khoản 9 Điều 5a loại trừ quyền tác giả, quyền liên quan đối với đối tượng hoàn toàn do AI tạo ra hoặc không đáp ứng đầy đủ điều kiện tại khoản 1. Vì vậy, không thể mô tả đây là trường hợp pháp luật hiện hành hoàn toàn chưa điều chỉnh. Vấn đề cần tiếp tục làm rõ là cách đánh giá đóng góp đáng kể, mang tính quyết định và cách chứng minh mối liên hệ giữa thao tác của con người với kết quả. Các câu lệnh, lựa chọn và chỉnh sửa được liệt kê tại điểm a khoản 1 phải được đọc trong yêu cầu chung đó, không phải mỗi thao tác riêng lẻ đều tự làm phát sinh quyền.[13]

3. Đánh giá các lập luận và gợi mở cho Việt Nam

3.1. Giới hạn của lập luận công nhận AI là tác giả

Lập luận ủng hộ công nhận AI thường xuất phát từ khả năng hệ thống tạo ra sản phẩm mà người lập trình hoặc người sử dụng không dự liệu. Vấn đề này có giá trị khi xem xét sự thay đổi của quy trình sáng tạo, nhưng chưa trả lời được câu hỏi ai có thể hưởng và thực hiện quyền. Mức độ độc lập về thao tác không đồng nhất với tư cách chủ thể pháp luật; khả năng tương tác với con người cũng không đủ để suy ra quyền nhân thân hoặc quyền tài sản của hệ thống.

Quan điểm phản đối thường nhấn mạnh AI không có ý định sáng tạo như con người. Tuy nhiên, tranh luận về ý thức không nên làm lu mờ việc đánh giá một tác phẩm có phần sáng tạo của con người hay không. Trường hợp người thiết kế hoặc người sử dụng thực hiện những lựa chọn nghệ thuật quyết định, việc thừa nhận vai trò đó không phụ thuộc vào kết luận máy tính có thể tự sáng tạo theo nghĩa triết học. Điều cần chứng minh là đóng góp của người yêu cầu bảo hộ đối với hình thức thể hiện cuối cùng.

Tương tự, phản ứng thẩm mỹ của người xem chỉ giúp thảo luận giá trị nghệ thuật, không thay thế chứng cứ xác lập quyền. Nếu việc công chúng yêu thích một hình ảnh đủ để công nhận tác giả cho AI thì pháp luật sẽ phải suy từ sự tiếp nhận bên ngoài sang tư cách chủ thể mà chưa giải quyết cơ chế thực hiện quyền. Ngược lại, sự thiếu thiện cảm đối với công nghệ cũng không thể là lý do phủ nhận phần sáng tạo đủ điều kiện của người sử dụng. Tiêu chuẩn pháp lý cần được áp dụng độc lập với hai đánh giá cảm tính này.

3.2. Tác phẩm được thuê làm và sản phẩm không được bảo hộ

Thứ nhất, cần xác định giới hạn của cơ chế tác phẩm được thuê làm.

Điều 101 của pháp luật bản quyền Hoa Kỳ quy định tác phẩm được thuê làm gồm tác phẩm do người lao động tạo ra trong phạm vi việc làm và một số loại tác phẩm được đặt hàng theo điều kiện luật định, có thỏa thuận bằng văn bản. Điều 201(b) quy định hệ quả xác định tác giả và quyền sở hữu trong cơ chế này. Không thể chỉ dựa vào đó để coi AI là người lao động hoặc suy ra sản phẩm không có sáng tạo của con người được bảo hộ. Việc vận dụng tương tự cơ chế này cho AI trong nghiên cứu học thuật là đề xuất chính sách, không phải nội dung đã được pháp luật Hoa Kỳ mặc nhiên chấp nhận.[14]

Thứ hai, cần hiểu đúng hệ quả của việc không bảo hộ quyền tác giả.

Nếu sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra không đủ điều kiện bảo hộ, người sở hữu hệ thống không thể chỉ viện dẫn việc đã đầu tư để độc quyền hình ảnh theo pháp luật quyền tác giả. Tuy nhiên, kết luận này không đồng nghĩa sản phẩm luôn được tự do sử dụng trong mọi hoàn cảnh. Việc khai thác vẫn có thể liên quan đến quyền đối với nội dung đầu vào, hình ảnh cá nhân hoặc nghĩa vụ hợp đồng. Không phát sinh quyền tác giả đối với đầu ra và không xâm phạm quyền của người khác là hai vấn đề riêng.

Lập luận rằng việc không bảo hộ tất yếu làm mất động lực đầu tư cũng cần được giới hạn. Chi phí phát triển công nghệ là một lợi ích đáng xem xét nhưng chưa đủ để khẳng định cần trao quyền tác giả đối với mọi đầu ra. Cần cân nhắc lợi ích của nhà đầu tư cùng khả năng tiếp cận sản phẩm, quyền của người sáng tạo và nguy cơ hình thành phạm vi độc quyền vượt quá đóng góp được bảo hộ. Bài viết không có dữ liệu để kết luận mô hình nào tạo ra mức khuyến khích đầu tư tối ưu.

Do đó, khả năng công nhận AI là tác giả chỉ có thể đặt như một đề xuất thay đổi chính sách cần tiếp tục biện luận. Đề xuất phải giải thích chủ thể nào thực hiện quyền, trách nhiệm phát sinh ra sao và vì sao cơ chế hiện có chưa đủ. Không thể xem việc trao tư cách tác giả cho AI là kết luận tất yếu từ giá trị thẩm mỹ hoặc chi phí tạo ảnh. Với Việt Nam, đề xuất này còn phải được phân biệt rõ với lựa chọn hiện hành tại Điều 5a, vốn gắn quyền với hoạt động sáng tạo của con người và loại trừ sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra.

3.3. Vai trò của con người trong xác định tác giả và chủ sở hữu

Người sử dụng không trở thành tác giả chỉ vì mua quyền truy cập hoặc nhập yêu cầu vào hệ thống. Cần đánh giá họ có trực tiếp đóng góp vào các yếu tố biểu đạt được bảo hộ hay không. Những lựa chọn, sắp xếp, chỉnh sửa và kiểm soát kết quả có thể có ý nghĩa nếu thể hiện đóng góp sáng tạo đáp ứng pháp luật áp dụng. Ngược lại, việc nhận một hình ảnh rồi sử dụng nguyên trạng không tự chứng minh tư cách tác giả đối với hình ảnh đó.

Người lập trình có thể có quyền đối với chương trình máy tính nhưng quyền này cần được phân biệt với quyền đối với hình ảnh đầu ra. Việc xây dựng công cụ đòi hỏi công sức và năng lực kỹ thuật không có nghĩa người lập trình trực tiếp sáng tạo từng bức tranh. Tương tự, quyền sở hữu hệ thống hoặc hợp đồng khai thác công cụ không thay thế điều kiện bảo hộ sản phẩm. Các quan hệ này cần được xác định riêng trước khi phân bổ quyền đối với hình ảnh cụ thể.

Nếu người lập trình đồng thời tham gia định hướng, chỉnh sửa và hoàn thiện một tác phẩm, đóng góp của họ cần được xem xét theo những tiêu chí áp dụng cho người sáng tạo khác. Khả năng dự đoán trước chính xác đầu ra không phải tiêu chuẩn độc lập để xác lập hay loại trừ tư cách tác giả. Điểm quyết định là lao động sáng tạo thực tế và phần biểu đạt có thể xác định được trong tác phẩm, không phải danh nghĩa người tạo ra AI.

Khái niệm đồng tác giả cũng cần được dùng chính xác. Theo Điều 12a Luật Sở hữu trí tuệ, đồng tác giả gắn với những người cùng trực tiếp sáng tạo theo điều kiện luật định; người hỗ trợ, góp ý hoặc cung cấp tư liệu không vì thế trở thành đồng tác giả. Trong khuôn khổ hiện hành, không thể xác định con người và AI là đồng tác giả. Nếu người sử dụng và người lập trình cùng có đóng góp trực tiếp đáp ứng điều kiện, vấn đề cần xem xét là quan hệ giữa những con người đó. Sự cộng tác giữa nghệ sĩ và hệ thống về mặt kỹ thuật không tự đồng nhất với đồng tác giả pháp lý.[15]

Phân định như vậy giúp tránh hai cách quy thuộc quá rộng: trao toàn bộ quyền cho người sở hữu công cụ hoặc phủ nhận mọi đóng góp của con người vì có AI tham gia. Khi quyền tài sản được giao cho chủ thể khác trên căn cứ luật hoặc hợp đồng, cần diễn đạt rõ đây là quan hệ sở hữu, chuyển giao quyền, không mặc nhiên thay đổi người trực tiếp sáng tạo. Cách tiếp cận này giữ được sự nhất quán giữa điều kiện bảo hộ, tư cách tác giả và căn cứ khai thác tác phẩm.

3.4. Gợi mở cho Việt Nam

Thứ nhất, cần cụ thể hóa cách đánh giá đóng góp đáng kể, mang tính quyết định trên nền tảng quy định đã có, thay vì tiếp tục đề xuất như thể pháp luật chưa đặt ra điều kiện. Việc hướng dẫn nên làm rõ mối liên hệ giữa câu lệnh, dữ liệu đầu vào, chỉnh sửa và quyết định cuối cùng với phần biểu đạt được yêu cầu bảo hộ. Không nên mặc nhiên đồng nhất số lượng câu lệnh hoặc thời gian thao tác với mức độ sáng tạo. Cùng một công cụ có thể được sử dụng theo nhiều quy trình; kết quả đánh giá vì vậy phải dựa trên đóng góp thực tế trong từng trường hợp.

Thứ hai, cần hỗ trợ chứng minh hoạt động sáng tạo theo khoản 7 và khoản 8 Điều 5a. Các khoản này đã đặt ra yêu cầu chứng minh, kê khai trung thực khi có yêu cầu và nêu những loại chứng cứ như dữ liệu đầu vào, bản nháp, kết quả trung gian, lịch sử tương tác và mô tả quá trình. Hướng dẫn thực hiện nên giúp người yêu cầu giải thích tài liệu nào thể hiện quyết định sáng tạo và phần kết quả tương ứng. Đây là việc làm rõ giá trị chứng minh của hồ sơ đã được quy định, không thiết lập điều kiện đăng ký bắt buộc để quyền tác giả mới phát sinh.[16]

Thứ ba, cần phân biệt bảo hộ đầu ra với tính hợp pháp của việc sử dụng đầu vào. Việc có đóng góp sáng tạo của con người không tự loại trừ khả năng phương hại đến quyền của người khác. Khi phân bổ quyền khai thác bằng hợp đồng, các bên cần nhận diện đúng phạm vi được bảo hộ và căn cứ sở hữu, tránh hứa hẹn quyền độc quyền đối với sản phẩm không đáp ứng Điều 5a. Việc kê khai sử dụng AI nên gắn với yêu cầu pháp luật và hồ sơ cụ thể, không được diễn đạt thành một nghĩa vụ công khai không giới hạn cho mọi hoạt động sáng tạo.[17]

Đối với sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra, hướng nghiên cứu cơ chế riêng chỉ nên được cân nhắc khi xác định rõ nhu cầu bảo vệ, chủ thể hưởng lợi và tác động đến công chúng. Có thể tiếp tục tranh luận về sự phù hợp của việc công nhận tác giả hoặc thiết kế quyền khác, nhưng cần chứng minh vì sao các công cụ hiện hành chưa đáp ứng nhu cầu. Trong khi chưa có thay đổi chính sách, việc áp dụng phải tuân thủ lựa chọn loại trừ bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan tại khoản 9 Điều 5a. Giới hạn này giúp tránh biến một kiến nghị dài hạn thành cách giải thích trái nội dung quy định hiện hành.

4. Kết luận

Sản phẩm hội họa có sử dụng AI cần được xem xét trên cơ sở phân biệt năng lực tạo sinh, tính nguyên gốc, tư cách tác giả và quyền sở hữu. Nhật Bản và Hoa Kỳ chú trọng sáng tạo của con người; cơ chế đặc thù của Vương quốc Anh quy thuộc tư cách tác giả cho người thực hiện những sắp xếp cần thiết, không trao tư cách pháp lý cho AI. Khác biệt đó không cho phép suy ra một mô hình chung công nhận AI là tác giả.

Tại Việt Nam, Điều 5a Nghị định số 17/2023/NĐ-CP đã xác lập điều kiện phát sinh quyền khi có sử dụng AI và loại trừ sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra. Hướng hoàn thiện cần tập trung vào cách đánh giá và chứng minh đóng góp sáng tạo của con người, phân định vai trò giữa người sử dụng, người lập trình và chủ sở hữu, đồng thời gắn bảo hộ đầu ra với việc tôn trọng quyền đối với đầu vào. Việc nghiên cứu một cơ chế khác cho sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra phải được trình bày như lựa chọn chính sách, có căn cứ và đánh giá lợi ích, không coi đó là pháp luật hiện hành.

-------------------------------

Tài liệu tham khảo

1. Department for Science, Innovation and Technology, Department for Culture, Media and Sport, và Intellectual Property Office. Report on Copyright and Artificial Intelligence. 18/3/2026. https://www.gov.uk/government/publications/report-and-impact-assessment-on-copyright-and-artificial-intelligence/report-on-copyright-and-artificial-intelligence.

2. Feist Publications, Inc. v. Rural Telephone Service Co. 499 U.S. 340 (1991). https://tile.loc.gov/storage-services/service/ll/usrep/usrep499/usrep499340/usrep499340.pdf.

3. Hertzmann, Aaron. “Can Computers Create Art?” Arts 7, no. 2 (2018): 18. https://doi.org/10.3390/arts7020018.

4. Hoa Kỳ. Copyright Act. 17 U.S.C. §§ 101–102, 201. https://www.copyright.gov/title17/.

5. Japan Copyright Office. “General Understanding on AI and Copyright in Japan—Overview.” Tháng 5/2024. https://www.bunka.go.jp/english/policy/copyright/pdf/94055801_01.pdf.

6. Mazzone, Marian, và Ahmed Elgammal. “Art, Creativity, and the Potential of Artificial Intelligence.” Arts 8, no. 1 (2019): 26. https://doi.org/10.3390/arts8010026.

7. Nhật Bản. Copyright Act. Act No. 48 of 1970, được sửa đổi, bổ sung. Điều 2. Bản dịch tiếng Anh trên Japanese Law Translation. https://www.japaneselawtranslation.go.jp/en/laws/download/1980/09/s45Aa000480206en2.0_h18A121.pdf.

8. Pearlman, Russ. “Recognizing Artificial Intelligence (AI) as Authors and Inventors Under U.S. Intellectual Property Law.” Richmond Journal of Law & Technology 24, no. 2 (2018). https://jolt.richmond.edu/recognizing-artificial-intelligence-ai-as-authors-and-inventors-under-u-s-intellectual-property-law/.

9. U.S. Copyright Office. Copyright and Artificial Intelligence. Part 2: Copyrightability. Washington, DC, tháng 1/2025. https://www.copyright.gov/ai/Copyright-and-Artificial-Intelligence-Part-2-Copyrightability-Report.pdf.

10. Vương quốc Anh. Copyright, Designs and Patents Act 1988. C. 48. Điều 9 và Điều 178. https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1988/48/contents.


[1] Aaron Hertzmann, “Can Computers Create Art?,” Arts 7, no. 2 (2018): 18, https://doi.org/10.3390/arts7020018; Marian Mazzone và Ahmed Elgammal, “Art, Creativity, and the Potential of Artificial Intelligence,” Arts 8, no. 1 (2019): 26, https://doi.org/10.3390/arts8010026; Russ Pearlman, “Recognizing Artificial Intelligence (AI) as Authors and Inventors Under U.S. Intellectual Property Law,” Richmond Journal of Law & Technology 24, no. 2 (2018), đoạn 39–51.

[2] Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, được sửa đổi, bổ sung, khoản 2 Điều 4 và Điều 12a.

[3] Feist Publications, Inc. v. Rural Telephone Service Co., 499 U.S. 340, 345–51 (1991).

[4] Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, được sửa đổi, bổ sung, khoản 3 Điều 14.

[5] 17 U.S.C. § 102(a)–(b); Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, được sửa đổi, bổ sung, khoản 1 Điều 6 và Điều 15.

[6] Hertzmann, “Can Computers Create Art?”; Mazzone và Elgammal, “Art, Creativity, and the Potential of Artificial Intelligence.”

[7] Nhật Bản, Copyright Act, Act No. 48 of 1970, Điều 2(1)(i)–(ii); Japan Copyright Office, “General Understanding on AI and Copyright in Japan—Overview” (tháng 5/2024), 1, 16–17.

[8] Japan Copyright Office, “General Understanding,” 17.

[9] Vương quốc Anh, Copyright, Designs and Patents Act 1988, c. 48, Điều 9(3) và Điều 178.

[10] Department for Science, Innovation and Technology, Department for Culture, Media and Sport, và Intellectual Property Office, Report on Copyright and Artificial Intelligence, 18/3/2026, mục I, phần “Legal scope of computer-generated works protection.”

[11] U.S. Copyright Office, Copyright and Artificial Intelligence, Part 2: Copyrightability (Washington, DC, tháng 1/2025), iii, 18–27.

[12] Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, được sửa đổi, bổ sung, Điều 12a; Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, được bổ sung bởi Điều 4 Nghị định số 134/2026/NĐ-CP, khoản 1–3 và khoản 5 Điều 5a.

[13] Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, được bổ sung bởi Điều 4 Nghị định số 134/2026/NĐ-CP, điểm a khoản 1 và khoản 9 Điều 5a.

[14] 17 U.S.C. §§ 101, 201(b); xem đề xuất của Pearlman, “Recognizing Artificial Intelligence,” đoạn 39–51.

[15] Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, được sửa đổi, bổ sung, Điều 12a.

[16] Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, được bổ sung bởi Điều 4 Nghị định số 134/2026/NĐ-CP, khoản 7–8 Điều 5a; Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, được sửa đổi, bổ sung, khoản 1 Điều 6 và khoản 2 Điều 49.

[17] Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, được bổ sung bởi Điều 4 Nghị định số 134/2026/NĐ-CP, điểm c khoản 1, khoản 5–9 Điều 5a.

TS. Bùi Thị Hằng Nga (Giảng viên Khoa Luật, Trường ĐH Kinh tế - Tài chính TP. Hồ Chí Minh, email: ngabth@uef.edu.vn); Nguyễn Hoàng Giang (Học viên cao học Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐHQG TP.HCM, email: giangnh408cv@gmail.com)

Bạn đọc đặt tạp chí Pháp lý dài hạn vui lòng để lại thông tin