Nâng cao hiệu quả giám sát, phản biện xã hội của Hội Luật gia Việt Nam đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Tóm tắt:  Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật đòi hỏi tăng cường các cơ chế giám sát và phản biện xã hội nhằm bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất và tính khả thi của pháp luật. Với vị thế là tổ chức chính trị – xã hội – nghề nghiệp đặc thù của đội ngũ luật gia và là tổ chức thành viên quan trọng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội Luật gia Việt Nam (HLGVN) được pháp luật ghi nhận là chủ thể tham gia giám sát việc thực hiện pháp luật và phản biện xã hội đối với chính sách, dự thảo văn bản quy phạm pháp luật. Bài viết phân tích cơ sở pháp lý của hoạt động giám sát, phản biện xã hội của HLGVN; đánh giá năng lực phản biện và giám sát xã hội của Hội thông qua thực tiễn tham gia xây dựng và thi hành pháp luật; đồng thời chỉ ra một số hạn chế về cơ chế tiếp thu kiến nghị và bảo đảm nguồn lực. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giám sát, phản biện xã hội của HLGVN trong giai đoạn hiện nay.

Từ khóa: Hội Luật gia Việt Nam; giám sát xã hội; phản biện xã hội; Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; thể chế hóa; trách nhiệm giải trình.

Abstract: In the process of building a socialist rule-of-law state in Vietnam, improving the legal system and enhancing law enforcement require stronger mechanisms of social supervision and social criticism to ensure constitutionality, legality, coherence, and practical feasibility of laws. As a distinctive socio-political and professional organization of jurists and a key member of the Vietnam Fatherland Front, the Vietnam Lawyers’ Association (VLA) is legally recognized as an actor participating in supervising law implementation and providing social criticism on policies and draft normative legal documents. This article examines the legal foundations of the VLA’s social supervision and social criticism; assesses its capacity through practical involvement in law-making and law enforcement; and identifies several limitations related to the mechanisms for receiving and responding to recommendations as well as resource constraints. Based on this analysis, the article proposes solutions to enhance the effectiveness of the VLA’s social supervision and social criticism in the current context, thereby contributing to improving the quality of law-making and law enforcement in Vietnam.

Keywords: Vietnam Lawyers’ Association; social supervision; social criticism; socialist rule-of-law state; institutionalization; accountability.

I. Đặt vấn đề

Hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật là một trong những yêu cầu trọng tâm trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.[1] Trong bối cảnh đó, giám sát và phản biện xã hội ngày càng được nhìn nhận không chỉ như hoạt động góp ý chính sách mang tính xã hội, mà là một cơ chế kiểm soát quyền lực mềm, góp phần bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất và tính khả thi của pháp luật trong toàn bộ chu trình xây dựng và thực thi chính sách.[2]

Trên phương diện thể chế, Hiến pháp năm 2013 và các đạo luật có liên quan đã xác lập vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên trong hoạt động giám sát, phản biện xã hội. Với vị thế là tổ chức chính trị – xã hội – nghề nghiệp đặc thù của đội ngũ luật gia, Hội Luật gia Việt Nam (HLGVN) được pháp luật ghi nhận là một chủ thể có trách nhiệm tham gia giám sát việc thực hiện pháp luật và phản biện xã hội đối với chính sách, dự thảo văn bản quy phạm pháp luật. Vai trò này đặt HLGVN vào vị trí vừa tham gia xây dựng pháp luật, vừa góp phần kiểm soát chất lượng và hiệu quả thực thi pháp luật trong thực tiễn.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn hoạt động giám sát và phản biện xã hội của HLGVN cho thấy vẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định. Nổi bật là vấn đề hiệu lực pháp lý và tác động chính sách của các kiến nghị giám sát, phản biện chưa tương xứng với vị thế pháp lý đã được xác lập. Pháp luật hiện hành chủ yếu dừng lại ở việc quy định quyền và trách nhiệm tham gia giám sát, phản biện xã hội, trong khi còn thiếu các cơ chế cụ thể nhằm bảo đảm việc tiếp thu, phản hồi và giải trình của cơ quan có thẩm quyền đối với các kiến nghị của HLGVN. Điều này dẫn đến nguy cơ hoạt động giám sát, phản biện xã hội bị giới hạn về hiệu quả thực tế, chưa phát huy đầy đủ vai trò là công cụ hỗ trợ hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước.

Xuất phát từ thực tiễn đó, bài viết tập trung phân tích cơ sở pháp lý của hoạt động giám sát, phản biện xã hội của HLGVN; đánh giá thực trạng hiệu lực và những điểm nghẽn trong quá trình thực thi; đồng thời đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật và cơ chế bảo đảm nhằm nâng cao hiệu quả giám sát, phản biện xã hội của HLGVN trong giai đoạn hiện nay.

Tại Lễ Kỉ niệm 70 năm ngày thành lập, Hội Luật gia Việt Nam vinh dự đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhất. (Ảnh chụp ngày 4/4/2025: Khi đó Đ.c Đỗ Văn Chiến - Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương, Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đến dự Lễ Kỉ niệm, trao Huân chương và chụp ảnh lưu niệm với các đồng chí Lãnh đạo Hội Luật gia VN)

II. Cơ sở pháp lý của hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Hội Luật gia Việt Nam

Hoạt động giám sát và phản biện xã hội của Hội Luật gia Việt Nam (HLGVN) được xác lập trên một nền tảng pháp lý vững chắc và có tính hệ thống trong khuôn khổ xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Về phương diện hiến định, Hiến pháp năm 2013 đã khẳng định giám sát và phản biện xã hội là một trong những chức năng quan trọng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN) và các tổ chức thành viên. Quy định này không chỉ ghi nhận vai trò chính trị – xã hội của MTTQVN, mà còn tạo cơ sở hiến định cho việc hình thành và vận hành các cơ chế giám sát, phản biện xã hội đối với hoạt động của bộ máy nhà nước và quá trình xây dựng, thực thi pháp luật.

Cụ thể hóa quy định của Hiến pháp, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (sửa đổi năm 2025), đặc biệt tại Chương V và Chương VI, tiếp tục xác lập rõ quyền và trách nhiệm của các tổ chức thành viên trong việc tham gia xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước và giám sát hoạt động của bộ máy công quyền. Trong khuôn khổ đó, HLGVN được xác định là một chủ thể tham gia giám sát và phản biện xã hội với địa vị pháp lý rõ ràng trong hệ thống MTTQVN. Việc luật hóa vai trò này có ý nghĩa quan trọng, bởi nó chuyển hoạt động giám sát, phản biện xã hội từ chỗ mang tính vận động, tự nguyện sang khuôn khổ pháp lý chính thức, gắn với trách nhiệm và thẩm quyền được pháp luật ghi nhận.

Khác với các tổ chức xã hội đơn thuần, HLGVN được xác lập là một tổ chức chính trị – xã hội – nghề nghiệp đặc thù, có chức năng, nhiệm vụ gắn trực tiếp với lĩnh vực xây dựng và thi hành pháp luật. Điều lệ Hội Luật gia Việt Nam đã cụ thể hóa rõ vai trò này thông qua việc qui định các nhiệm vụ của Hội như tham gia xây dựng pháp luật, nghiên cứu khoa học pháp lý; tham gia giám sát việc thực hiện pháp luật; kiến nghị với cơ quan nhà nước những vấn đề liên quan đến xây dựng và thi hành pháp luật; đồng thời tham gia các chương trình, dự án, đề tài nghiên cứu, phản biện và giám định xã hội theo đề nghị của các cơ quan có thẩm quyền. Những quy định này phản ánh đặc trưng của HLGVN với tư cách là tổ chức tập hợp đội ngũ luật gia có trình độ chuyên môn pháp lý, có khả năng thực hiện giám sát và phản biện xã hội ở mức độ chuyên sâu, dựa trên tri thức pháp lý và kinh nghiệm thực tiễn thi hành pháp luật.

Bên cạnh cơ sở pháp lý và tổ chức, vai trò của HLGVN trong giám sát và phản biện xã hội còn được củng cố thông qua các chỉ thị của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác Hội Luật gia Việt Nam trong tình hình mới, tiêu biểu là Chỉ thị số 56-CT/TW ngày 18.8.2000 và Chỉ thị số 14-CT/TW ngày 1.7.2022. Các văn bản này xác định HLGVN đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của Hội trong việc tham gia xây dựng và hoàn thiện pháp luật, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đây là cơ sở chính trị quan trọng để HLGVN phát huy vai trò giám sát và phản biện xã hội một cách chủ động, có định hướng và gắn với yêu cầu chung của hệ thống chính trị.

Đáng chú ý, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 tiếp tục làm rõ và nâng cao địa vị pháp lý của HLGVN trong quy trình xây dựng pháp luật. Theo quy định của luật này, HLGVN là tổ chức thành viên của MTTQVN, có trách nhiệm thực hiện phản biện xã hội, tham vấn và góp ý đối với chính sách, dự thảo văn bản quy phạm pháp luật; đồng thời được xác định là chủ thể bắt buộc phải lấy ý kiến trong một số trường hợp cụ thể, như khi xây dựng, ban hành nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Việc định danh này cho thấy HLGVN không chỉ tham gia phản biện xã hội với tư cách là một tổ chức xã hội, mà còn được thừa nhận là chủ thể có thẩm quyền trong hoạt động giám sát và phản biện xã hội đối với các vấn đề pháp lý quan trọng.

Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng, hệ thống các quy định của Hiến pháp, luật chuyên ngành, Điều lệ Hội và các văn bản chỉ đạo của Đảng đã tạo lập một cơ sở pháp lý tương đối đầy đủ để HLGVN thực hiện hoạt động giám sát và phản biện xã hội theo hướng chuyên sâu, có tổ chức và có trách nhiệm. Trong hệ thống phản biện và giám sát xã hội của MTTQVN, HLGVN giữ vai trò đặc thù với tư cách là chủ thể phản biện dựa trên tri thức pháp lý và kinh nghiệm thực tiễn thi hành pháp luật. Đây chính là nền tảng pháp lý quan trọng để HLGVN phát huy vai trò của mình trong việc nâng cao chất lượng xây dựng và thực thi pháp luật, đồng thời là cơ sở để tiếp tục xem xét, đánh giá hiệu lực và tác động thực tiễn của hoạt động giám sát, phản biện xã hội trong các phần tiếp theo của bài viết..

III. Năng lực phản biện xã hội của Hội Luật gia Việt Nam: từ chiều sâu chuyên môn đến giá trị thực tiễn

Năng lực phản biện xã hội của Hội Luật gia Việt Nam (HLGVN) không chỉ được xác lập trên phương diện pháp lý, mà còn được kiểm chứng rõ nét trong thực tiễn thông qua quy mô, cường độ và chất lượng phản biện trong suốt quá trình hình thành và phát triển của Hội. Với bề dày hơn bảy thập kỷ hoạt động, cùng khả năng tập hợp đông đảo đội ngũ luật gia, chuyên gia và nhà khoa học pháp lý đầu ngành, HLGVN được đánh giá là tổ chức có năng lực phản biện xã hội chuyên sâu nổi bật trong hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Xét về quy mô và tần suất phản biện, thực tiễn cho thấy HLGVN tham gia một cách thường xuyên, liên tục và có hệ thống vào quá trình xây dựng và hoàn thiện thể chế. Trong quá trình sửa đổi Hiến pháp năm 1992 để ban hành Hiến pháp năm 2013 – văn bản có giá trị pháp lý cao nhất và giữ vai trò nền tảng của hệ thống pháp luật hiện hành – HLGVN đã cử đại diện tham gia Ủy ban dự thảo sửa đổi Hiến pháp, đồng thời triển khai nhiều hoạt động nghiên cứu chuyên sâu, tổ chức các hội thảo khoa học và lấy ý kiến rộng rãi của đội ngũ luật gia đối với dự thảo Hiến pháp. Việc tham gia này cho thấy năng lực phản biện của Hội không chỉ thể hiện ở giai đoạn góp ý cuối cùng, mà được thực hiện xuyên suốt quá trình hình thành các quyết định lập hiến quan trọng.

Trong lĩnh vực lập pháp và lập quy, HLGVN đã tổ chức hàng trăm hội thảo, tọa đàm khoa học và hoạt động nghiên cứu góp ý đối với các chương trình, dự án, dự thảo luật, pháp lệnh và nghị định quan trọng theo Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội cũng như theo đề nghị của các cơ quan chủ trì soạn thảo. Bên cạnh đó, Hội còn trực tiếp tham gia nhiều Ban soạn thảo và Tổ biên tập các dự án luật và văn bản quy phạm pháp luật quan trọng, trong đó có các đạo luật nền tảng như Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Luật Đất đai, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật và Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Ở cấp địa phương, các cấp Hội đã tham gia đóng góp hàng chục nghìn ý kiến đối với các dự thảo văn bản, chương trình và đề án phát triển kinh tế – xã hội. Những hoạt động này phản ánh rõ nét vai trò phản biện “từ bên trong” quá trình xây dựng thể chế, chứ không chỉ dừng lại ở phản biện bên ngoài mang tính hình thức.

Về chất lượng phản biện, các ý kiến của HLGVN thường tập trung vào những vấn đề cốt lõi của chính sách và pháp luật, như tính hợp hiến, hợp pháp; tính thống nhất và đồng bộ của hệ thống pháp luật; tác động kinh tế – xã hội và khả năng tổ chức thực hiện trong thực tiễn. Trong nhiều dự án luật lớn có ảnh hưởng sâu rộng đến sự phát triển của đất nước, HLGVN đã xây dựng các báo cáo tư vấn, báo cáo phản biện chuyên sâu mang tính định hướng chính sách rõ rệt. Điển hình là trong quá trình sửa đổi Luật Đất đai, Trung ương Hội đã nghiên cứu và xây dựng Báo cáo tư vấn “Một số vấn đề lý luận, thực tiễn về tiếp tục đổi mới chính sách, pháp luật về đất đai trong thời kỳ đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới ở Việt Nam”; đồng thời phối hợp với các cơ quan có thẩm quyền của Ủy ban Thường vụ Quốc hội tổ chức nhiều hội thảo khoa học với hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến, thu hút sự tham gia của các chuyên gia đầu ngành, đại diện các cơ quan trung ương và các tỉnh, thành hội.

Hoạt động phản biện và góp ý xây dựng pháp luật của HLGVN được tổ chức một cách bài bản và có chiều sâu khoa học, thông qua nhiều hình thức đa dạng như hội thảo khoa học, tọa đàm chuyên đề, nghiên cứu đề tài, khảo sát thực tiễn và lấy ý kiến rộng rãi của đội ngũ hội viên. Nội dung phản biện không chỉ dừng lại ở phân tích lý luận, mà đi sâu vào các vấn đề thực tiễn đang đặt ra, như nâng cao hiệu quả thi hành Luật Đất đai, phòng chống lãng phí trong sử dụng đất công, hay tháo gỡ các vướng mắc pháp lý cho thị trường bất động sản du lịch. Cách tiếp cận này cho thấy năng lực của HLGVN trong việc nhận diện các điểm nghẽn thể chế và đề xuất các giải pháp chính sách có tính khả thi cao.

Điểm nổi bật trong năng lực phản biện xã hội của HLGVN là sự kết hợp hài hòa giữa lý luận và thực tiễn thi hành pháp luật. Các ý kiến phản biện không chỉ xuất phát từ nghiên cứu học thuật, mà còn được đúc kết từ thực tiễn áp dụng pháp luật tại cơ sở, từ hoạt động của các cơ quan tư pháp, hành chính, cũng như từ đời sống của người dân và cộng đồng doanh nghiệp. Chính sự gắn kết này đã làm cho nhiều kiến nghị của HLGVN được các cơ quan soạn thảo và cơ quan có thẩm quyền ghi nhận, tiếp thu và phản ánh trong nội dung chính sách, pháp luật.

Từ các hoạt động phản biện đa dạng và có hệ thống, HLGVN từng bước hình thành một phương thức phản biện chính sách chuyên nghiệp, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của Đảng và Nhà nước trong việc huy động trí tuệ xã hội tham gia xây dựng pháp luật. Trong bối cảnh triển khai các định hướng lớn về phát triển đất nước, đặc biệt là các nghị quyết quan trọng của Trung ương về hoàn thiện thể chế và xây dựng Nhà nước pháp quyền, năng lực phản biện xã hội của HLGVN có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.[3] Phản biện của Hội không chỉ góp ý cho từng dự án luật cụ thể, mà còn góp phần định hình tư duy thể chế, bảo đảm sự thống nhất giữa đổi mới sáng tạo, hội nhập quốc tế với yêu cầu giữ vững kỷ cương, kỷ luật pháp luật.[4]

Phát biểu tại Hội nghị triển khai nhiệm vụ năm 2026  của Cụm thi đua số 6, đ/c Trần Công Phàn – Phó Chủ tịch thường trực HLGVN nhấn mạnh: Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang đẩy mạnh hoàn thiện thể chế, đây là "thời điểm vàng" để giới luật gia phát huy thế mạnh chuyên môn, đặc biệt là phát huy vai trò phản biện xã hội, cần coi đây là nhiệm vụ trọng tâm và là thước đo uy tín của Hội Luật gia VN

IV. Năng lực giám sát xã hội của Hội Luật gia Việt Nam trong bảo đảm thượng tôn pháp luật

Song hành với hoạt động phản biện xã hội, năng lực giám sát xã hội của Hội Luật gia Việt Nam (HLGVN) giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm các quy định pháp luật được tổ chức thực hiện thống nhất, hiệu quả và phù hợp với yêu cầu thượng tôn pháp luật. Giám sát xã hội của HLGVN không chỉ được triển khai thông qua việc tham gia các đoàn giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN), mà còn được thực hiện thông qua nhiều hình thức đa dạng khác như rà soát, kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật; tổng kết thực tiễn thi hành pháp luật; giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật trong các lĩnh vực nhạy cảm; cũng như phản ánh ý kiến, kiến nghị của Nhân dân thông qua nghiên cứu, hội thảo và khảo sát chuyên đề. Chính sự đa dạng và chiều sâu này đã tạo nên năng lực giám sát xã hội mang tính đặc thù của HLGVN.

Về phương thức và chất lượng giám sát, hoạt động giám sát xã hội của HLGVN qua các giai đoạn đã có sự phát triển rõ nét, từ giám sát mang tính đơn lẻ, theo từng vụ việc hoặc từng đợt, dần chuyển sang giám sát có tính hệ thống, liên tục và gắn với chu trình xây dựng, thi hành và hoàn thiện pháp luật. Thông qua việc tham gia các đoàn giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân và MTTQVN; thông qua rà soát, kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật và tổng kết thực tiễn thi hành luật, HLGVN đã góp phần phát hiện, kiến nghị xử lý nhiều bất cập, mâu thuẫn và chồng chéo trong hệ thống pháp luật, qua đó nâng cao tính thống nhất và hiệu lực của pháp luật trong thực tiễn.

Xét về quy mô, phạm vi và hiệu quả giám sát, các số liệu thực tiễn cho thấy năng lực giám sát xã hội của HLGVN được triển khai với phạm vi rộng và cường độ lớn. Chỉ tính riêng trong một nhiệm kỳ gần đây, các cấp Hội đã tham gia hơn 12.700 đoàn giám sát cùng với Đoàn đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân và MTTQVN tại các địa phương. Nội dung giám sát tập trung vào những lĩnh vực gắn trực tiếp với đời sống người dân và yêu cầu quản trị nhà nước hiện nay, như quản lý đất đai, giải quyết khiếu nại, tố cáo, thực hiện dân chủ ở cơ sở, cải cách tư pháp và tổ chức thi hành các đạo luật mới ban hành. Sự tham gia của đội ngũ luật gia với trình độ chuyên môn pháp lý cao đã giúp các hoạt động giám sát có chiều sâu, làm rõ nguyên nhân của các vướng mắc trong tổ chức thực hiện pháp luật, từ đó nâng cao chất lượng kiến nghị và tính thuyết phục của kết luận giám sát.[5]

Một phương diện quan trọng khác của giám sát xã hội là giám sát thông qua rà soát văn bản quy phạm pháp luật và tham gia xây dựng pháp luật. Trong nhiệm kỳ gần đây, các cấp Hội đã tham gia rà soát hơn 49.700 văn bản quy phạm pháp luật, kiến nghị sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ gần 1.500 văn bản không còn phù hợp hoặc có dấu hiệu trái pháp luật. Những con số này cho thấy hoạt động giám sát của HLGVN được thực hiện “từ sớm, từ xa”, góp phần phòng ngừa sai sót trong ban hành văn bản và làm trong sạch hệ thống pháp luật. Tại nhiều địa phương, HLGVN đã trở thành một chủ thể được chính quyền tin cậy trong việc tham mưu, hỗ trợ quản lý và thi hành pháp luật, với nhiều kiến nghị giám sát được cơ quan có thẩm quyền ghi nhận và tiếp thu.

Từ thực tiễn giám sát và tổng kết thi hành pháp luật, HLGVN còn được Quốc hội và các cơ quan có thẩm quyền giao chủ trì soạn thảo một số đạo luật quan trọng, tiêu biểu là Luật Trọng tài thương mại năm 2010 và Luật Trưng cầu ý dân năm 2015. Đây là những đạo luật có tính chất mới, phức tạp và đòi hỏi trình độ lập pháp cao, đồng thời cần sự tham chiếu kinh nghiệm quốc tế trong bối cảnh hội nhập. Việc chủ trì xây dựng các đạo luật này không chỉ thể hiện năng lực chuyên môn pháp lý và bản lĩnh chính trị của HLGVN, mà còn cho thấy sự gắn kết chặt chẽ giữa hoạt động giám sát xã hội với quá trình thể chế hóa các kiến nghị xuất phát từ thực tiễn thành các quy định pháp luật cụ thể, khả thi.

Trong lĩnh vực cải cách tư pháp, năng lực giám sát xã hội của HLGVN tiếp tục được thể hiện rõ nét thông qua vai trò là thành viên Ban Chỉ đạo Cải cách tư pháp Trung ương. Hội đã tham gia xây dựng nhiều báo cáo đánh giá toàn diện về công tác cải cách tư pháp, đồng thời đề xuất các phương thức giám sát mới, trong đó có việc xây dựng Bộ chỉ số đánh giá sự hài lòng của người dân đối với hoạt động tư pháp. Cách tiếp cận này góp phần mở rộng nội hàm giám sát xã hội, kết hợp giữa đánh giá chuyên môn và phản ánh trực tiếp cảm nhận, kỳ vọng của người dân, qua đó tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động tư pháp.

Có thể khẳng định rằng, năng lực giám sát xã hội của HLGVN được hình thành và phát triển một cách bền vững, với hình thức đa dạng, nội dung chuyên sâu và gắn chặt với yêu cầu hoàn thiện pháp luật. Hoạt động giám sát của Hội chủ yếu hướng tới phát hiện và kiến nghị khắc phục những bất cập, chồng chéo trong hệ thống pháp luật, bảo đảm pháp luật sau khi ban hành được triển khai thống nhất, đồng bộ và hiệu quả. Thực tiễn cho thấy, phần lớn các kiến nghị giám sát của HLGVN đã được Hội đồng nhân dân các địa phương và hệ thống MTTQVN ghi nhận, đánh giá cao và nghiên cứu tiếp thu. Đây là kinh nghiệm có giá trị trong bối cảnh Đảng và Nhà nước nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, khắc phục tình trạng “luật khung, luật ống” , nhằm bảo đảm tính khả thi, hiệu lực và hiệu quả của pháp luật trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

V. Hoàn thiện cơ chế bảo đảm hiệu quả giám sát và phản biện xã hội của Hội Luật gia Việt Nam

Bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động giám sát và phản biện xã hội của Hội Luật gia Việt Nam (HLGVN) vẫn bộc lộ một số hạn chế nhất định cần được nhìn nhận một cách khách quan trong bối cảnh yêu cầu hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật ngày càng cao. Trước hết, phạm vi và chiều sâu giám sát, phản biện ở một số cấp Hội còn chưa đồng đều; tại nhiều địa phương, hoạt động này chủ yếu dừng lại ở việc tham gia góp ý văn bản theo yêu cầu, chưa hình thành được các chương trình giám sát, phản biện chủ động, có tính dài hạn và chuyên sâu. Bên cạnh đó, năng lực nghiên cứu, tổng hợp và phân tích chính sách của một bộ phận hội viên còn hạn chế, nhất là trong các lĩnh vực pháp luật mới, liên ngành hoặc gắn với chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, dẫn đến chất lượng một số ý kiến phản biện chưa thực sự đáp ứng yêu cầu về luận cứ khoa học và bằng chứng thực tiễn.

Ngoài ra, cơ chế tiếp nhận, phản hồi và theo dõi việc tiếp thu các kiến nghị sau giám sát, phản biện xã hội chưa được thiết kế đầy đủ và vận hành hiệu quả, khiến tác động chính sách của nhiều kiến nghị chưa được lượng hóa và đánh giá một cách toàn diện. Nguồn lực bảo đảm cho hoạt động giám sát, phản biện xã hội, bao gồm kinh phí, thời gian và đội ngũ chuyên trách, còn hạn chế, chưa tương xứng với yêu cầu ngày càng cao của nhiệm vụ. Sự phối hợp giữa HLGVN với một số cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị ở một số địa phương chưa thật sự chặt chẽ, làm giảm tính lan tỏa và hiệu quả thực chất của hoạt động giám sát, phản biện xã hội.

Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang đẩy mạnh hoàn thiện thể chế, đổi mới tư duy xây dựng và thi hành pháp luật, việc nâng cao hiệu quả giám sát và phản biện xã hội của HLGVN không chỉ mang ý nghĩa hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực mềm, mà còn góp phần khẳng định vai trò nòng cốt, chuyên sâu của Hội trong hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Trên cơ sở đó, cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau đây:

Thứ nhất, định vị rõ HLGVN là chủ thể đồng kiến tạo và cải cách thể chế trong toàn bộ chu trình chính sách. Thực tiễn cho thấy, khi HLGVN được tham gia sớm vào quá trình xây dựng chính sách, đặc biệt ở giai đoạn đề xuất chính sách và định hướng lập pháp, chất lượng phản biện và tính khả thi của pháp luật được nâng lên rõ rệt. Do đó, cần tiếp tục thể chế hóa cơ chế tham gia sớm và thực chất của HLGVN đối với các dự án luật, đề án lớn trực tiếp triển khai các nghị quyết của Đảng về hoàn thiện thể chế, cải cách tư pháp, hội nhập quốc tế, khoa học – công nghệ và phát triển kinh tế tư nhân, qua đó hạn chế những bất cập phải điều chỉnh ở giai đoạn sau và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật.

Thứ hai, tổ chức hoạt động giám sát và phản biện xã hội theo chu trình thống nhất và định hướng chủ đề. Thay vì phản biện đơn lẻ từng văn bản, HLGVN cần tập trung giám sát và phản biện theo các chủ đề lớn có tính xuyên suốt, gắn với các trụ cột phát triển của đất nước. Đối với các chính sách liên quan đến phát triển kinh tế tư nhân, phản biện cần được đặt trong mối quan hệ tổng thể với cải cách pháp luật, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, qua đó phát hiện sớm các điểm thiếu đồng bộ và đưa ra các kiến nghị mang tính tổng thể, dài hạn.

Thứ ba, nâng cao năng lực giám sát và phản biện theo hướng liên ngành, chuyên sâu và dựa trên bằng chứng. Các báo cáo phản biện có chất lượng cao thường được xây dựng trên cơ sở huy động đội ngũ luật gia, nhà khoa học và chuyên gia ở nhiều lĩnh vực cùng tham gia. Vì vậy, cần tiếp tục đầu tư cho hoạt động nghiên cứu khoa học pháp lý của các viện nghiên cứu, hình thành các nhóm chuyên gia liên ngành, đồng thời công nhận giá trị tham khảo chính thức của các báo cáo phản biện chuyên sâu trong quá trình xây dựng và hoàn thiện chính sách, pháp luật.

Thứ tư, đổi mới phương thức giám sát và phản biện xã hội gắn với chuyển đổi số. Việc ứng dụng các hình thức phản biện trực tuyến, hội thảo khoa học trực tuyến trong thời gian qua đã góp phần mở rộng phạm vi tham gia của đội ngũ luật gia, tiết kiệm nguồn lực và nâng cao tính kịp thời của phản biện. Trên cơ sở đó, cần từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ giám sát, phản biện xã hội, khai thác hiệu quả dữ liệu pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật; đồng thời đầu tư hạ tầng công nghệ, chuẩn hóa quy trình phản biện và nâng cao năng lực số cho đội ngũ luật gia nhằm bảo đảm hiệu quả và tính bền vững của phương thức này.

VI. Một số đề xuất, kiến nghị nhằm bảo đảm điều kiện và hiệu quả giám sát, phản biện xã hội của Hội Luật gia Việt Nam

Để các giải pháp nâng cao hiệu quả tham gia giám sát và phản biện xã hội của Hội Luật gia Việt Nam (HLGVN) trong quá trình thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước được triển khai đồng bộ và thực chất, cần có sự hoàn thiện tương ứng về cơ chế và chính sách từ phía Nhà nước. Đây không chỉ là yêu cầu bảo đảm điều kiện hoạt động cho một tổ chức chính trị – xã hội – nghề nghiệp trong hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, mà còn là yếu tố quan trọng nhằm nâng cao chất lượng xây dựng và thực thi pháp luật trong bối cảnh phát triển mới.

Một là, cần thiết lập và vận hành hiệu quả cơ chế phối hợp chính thức, thường xuyên giữa HLGVN (thông qua hệ thống MTTQVN) với Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan chủ trì xây dựng chính sách, pháp luật. Cơ chế này không nên chỉ giới hạn ở việc lấy ý kiến khi đã có dự thảo văn bản, mà cần được mở rộng sang các khâu quan trọng của chu trình chính sách như xây dựng định hướng, đánh giá tác động và tổng kết thực tiễn thi hành pháp luật. Đồng thời, cần có quy định rõ ràng về trách nhiệm phản hồi và giải trình đối với các kiến nghị giám sát, phản biện của HLGVN, qua đó nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước và tạo động lực tham gia tích cực, thực chất cho đội ngũ luật gia.

Hai là, Nhà nước cần quan tâm bảo đảm nguồn lực cho hoạt động giám sát và phản biện xã hội của HLGVN. Các hoạt động phản biện chuyên sâu, giám sát theo chuyên đề lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực mới như chuyển đổi số, kinh tế số và hội nhập quốc tế, đòi hỏi chi phí nghiên cứu, khảo sát và huy động chuyên gia tương xứng. Việc xây dựng cơ chế hỗ trợ kinh phí ổn định, minh bạch, gắn với nhiệm vụ giám sát và phản biện được giao sẽ góp phần nâng cao tính chuyên nghiệp, chất lượng và tính bền vững của các hoạt động này.

Ba là, cần có chính sách khuyến khích và tạo điều kiện để HLGVN phát triển đội ngũ luật gia, chuyên gia có trình độ khoa học pháp lý cao, đáp ứng yêu cầu giám sát và phản biện trong bối cảnh mới. Điều này bao gồm cơ chế đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn; hỗ trợ nghiên cứu khoa học pháp lý; cũng như ghi nhận và tôn vinh những đóng góp trí tuệ của đội ngũ luật gia trong quá trình xây dựng và hoàn thiện thể chế. Bên cạnh đó, cần tăng cường gắn kết hoạt động giám sát, phản biện xã hội của HLGVN với các chương trình khoa học – công nghệ và chuyển đổi số quốc gia nhằm mở rộng không gian và phương thức tham gia của Hội.[6]

Bốn là, Nhà nước cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong tiếp nhận, xử lý và phản hồi các kiến nghị giám sát, phản biện xã hội. Việc xây dựng các nền tảng số dùng chung, cơ sở dữ liệu pháp luật và cơ chế chia sẻ thông tin giữa các cơ quan nhà nước với MTTQVN và các tổ chức thành viên sẽ tạo điều kiện để HLGVN tham gia giám sát, phản biện một cách kịp thời, hiệu quả và phù hợp với yêu cầu đổi mới phương thức quản trị quốc gia trong kỷ nguyên số.

VII. Kết luận

Trong bối cảnh hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật trở thành yêu cầu cấp thiết, giữ vai trò đòn bẩy cho việc huy động và phát huy mọi nguồn lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, giám sát và phản biện xã hội nổi lên như một cơ chế quan trọng bảo đảm chất lượng và hiệu quả của quá trình thể chế hóa. Với vị thế là tổ chức chính trị – xã hội – nghề nghiệp của đội ngũ luật gia và là tổ chức thành viên quan trọng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội Luật gia Việt Nam đã và đang khẳng định năng lực giám sát và phản biện xã hội ngày càng chuyên nghiệp, thực chất và có chiều sâu.

Việc tiếp tục phát huy và nâng cao hiệu quả giám sát, phản biện xã hội của HLGVN không chỉ góp phần nâng cao chất lượng xây dựng và thi hành pháp luật, mà còn củng cố cơ chế kiểm soát quyền lực, bảo đảm các chủ trương, nghị quyết của Đảng được thể chế hóa và triển khai đúng định hướng, hiệu quả và bền vững. Đây đồng thời là hướng tiếp cận có giá trị cả về lý luận và thực tiễn đối với nghiên cứu và tổ chức thực hiện phản biện xã hội trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay và trong thời gian tới.

-------------------------------------

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.https://dangcongsan.org.vn/bokhoahoccongnghe/tin-tuc-hoat-dong/-bo-tu-tru-cot-giup-viet-nam-cat-canh.html

2.https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-ve-dot-pha-phat-trien-khoa-hoc-cong-nghe-doi-moi-sang-tao-va-chuyen-doi-so-quoc-gia-119241224180048642.htm

3.https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/nghi-quyet-so-66-nq-tw-ve-doi-moi-cong-tac-xay-dung-va-thi-hanh-phap-luat-dap-ung-yeu-cau-phat-trien-dat-nuoc-trong-ky-nguyen-moi-119250502073027466.htm

4.https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Thuong-mai/Nghi-quyet-68-NQ-TW-2025-phat-trien-kinh-te-tu-nhan-655260.aspx

5.https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/he-thong-van-ban/van-ban-cua-dang/nghi-quyet-so-59-nqtw-ngay-0582020-cua-bo-chinh-tri-ve-xay-dung-va-phat-trien-thanh-pho-can-tho-den-nam-2030-tam-nhin-6816

6.https://nhandan.vn/nhanh-chong-dua-nghi-quyet-so-66-nqtw-vao-cuoc-song-post908432.html

7.https://phaply.net.vn/70-nam-nhin-lai-vai-tro-cua-hoi-luat-gia-viet-nam-tham-gia-xay-dung-phap-luat-hoan-thien-the-che-dong-hanh-cung-dat-nuoc-phat-trien-a259405.html