Nhằm hóa giải nỗi lo này, Dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật đang được Quốc hội xem xét được ví như một "đòn bẩy pháp lý" quan trọng. Xoay quanh vấn đề này, Luật sư – NCS Lê Kiên Lương, Giám đốc Công ty Luật Thiên Hương (Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh), đã có những phân tích đa chiều về tác động của chính sách đối với thị trường, môi trường đầu tư cũng như các giải pháp để chính sách đi vào thực tiễn một cách minh bạch, hiệu quả.
Giải tỏa tâm lý "sợ sai", tiếp thêm động lực cho thị trường
Việc định hướng ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự trong dự thảo lần này là một bước tiến pháp lý mang ý nghĩa cởi trói rất lớn về mặt tâm lý cho thị trường.
Luật sư – NCS Lê Kiên Lương, Giám đốc Công ty Luật Thiên Hương (Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh)
Từ thực tiễn trực tiếp tham gia bảo vệ quyền lợi cho các cá nhân, doanh nghiệp cũng như tổ chức trong các vụ án kinh tế, nhiều nhà quản lý và nhà đầu tư thường có tâm lý ngần ngại khi đưa ra quyết định mang tính đột phá vì lo ngại rủi ro bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Khi pháp luật ưu tiên các biện pháp dân sự và kinh tế, tức là đã thừa nhận và cho phép những “rủi ro có kiểm soát”. Theo tinh thần của Dự thảo Nghị quyết do Quốc hội xem xét, những cán bộ, doanh nhân năng động, dám nghĩ dám làm vì lợi ích chung sẽ có cơ sở pháp lý vững chắc để được bảo vệ. Đây chính là đòn bẩy trực tiếp giải tỏa tâm lý lo âu, qua đó khuyến khích sự sáng tạo và mạnh dạn đầu tư vào các lĩnh vực mới, đặc biệt là trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro khách quan.
Chìa khóa chấm dứt tình trạng "hình sự hóa" quan hệ kinh tế
Chủ trương này chính là giải pháp then chốt để giải quyết dứt điểm tình trạng “hình sự hóa” các quan hệ kinh tế, dân sự vốn được phản ánh nhiều năm qua.
Bản chất của các giao dịch kinh tế, dân sự được xây dựng trên sự tự do thỏa thuận và tự chịu trách nhiệm. Khi có vi phạm hợp đồng hoặc phát sinh thiệt hại, mục tiêu ưu tiên hàng đầu của pháp luật nên là buộc bồi thường và khắc phục hậu quả về mặt tài sản. Ngược lại, việc áp dụng các biện pháp hình sự một cách máy móc đôi khi triệt tiêu khả năng khắc phục thiệt hại, không những làm tổn hại đến khả năng tiếp tục hoạt động của doanh nghiệp mà còn gây ảnh hưởng tiêu cực đến chính các "bị hại".
Việc luật hóa nguyên tắc ưu tiên biện pháp kinh tế, dân sự cùng các cơ chế cụ thể (không truy cứu, loại trừ, tạm hoãn và miễn trách nhiệm hình sự) sẽ giúp phân định rạch ròi giữa vi phạm nghĩa vụ thông thường với hành vi cấu thành tội phạm. Các điều kiện tiên quyết như không tham nhũng, vì lợi ích chung, đã khắc phục hậu quả chính là "chiếc khiên" ngăn chặn việc lạm dụng chế tài hình sự đối với các tranh chấp mang bản chất dân sự.
Điểm sáng nâng cao năng lực cạnh tranh và thu hút dòng vốn
Quy định mới này chắc chắn sẽ là một điểm sáng lớn trong việc hoàn thiện môi trường đầu tư kinh doanh và thu hút dòng vốn. An toàn pháp lý luôn là tiêu chí được các nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài, đặt lên hàng đầu trước khi quyết định rót vốn. Một môi trường mà các rủi ro thương mại, công nghệ dễ dàng bị hình sự hóa sẽ tạo ra tâm lý e ngại cho nhà đầu tư, khi có cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong kinh doanh, đổi mới sáng tạo mà không có yếu tố vụ lợi, hành lang pháp lý của Việt Nam sẽ trở nên minh bạch, rõ ràng hơn và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.
Môi trường đầu tư an toàn chính là nền tảng trực tiếp nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và tạo sức hút mạnh mẽ đối với các dòng vốn chất lượng cao.
Hiểu đúng nguyên tắc: "Xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng"
Nguyên tắc "xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng" không đồng nghĩa với việc miễn trừ trách nhiệm hình sự một cách tràn lan hay nới lỏng kỷ cương pháp luật. Thay vào đó, đây là thứ tự ưu tiên áp dụng chế tài đối với các hành vi gặp "rủi ro" trong hoạt động đầu tư, kinh doanh, lấy hiệu quả khắc phục hậu quả kinh tế - xã hội làm trọng tâm.
Cụ thể, Điều 5 của Dự thảo Nghị quyết đã quy định rõ việc không truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ áp dụng khi thỏa mãn các điều kiện bắt buộc: Tuyệt đối không tham nhũng, vụ lợi; Xuất phát vì lợi ích chung; Không gây thất thoát hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả; Không còn khiếu nại, tố cáo và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội rõ rệt.
Đối với các hành vi cố ý vi phạm, có yếu tố vụ lợi, tham nhũng, tiêu cực hoặc gây hậu quả không thể khắc phục, trách nhiệm hình sự vẫn phải được truy cứu nghiêm minh. Nghị quyết cũng đặt ra nguyên tắc xử lý nghiêm hành vi lợi dụng chính sách để trục lợi, đảm bảo kỷ cương pháp luật không bị suy giảm.
Kiến nghị hoàn thiện tiêu chí để chính sách đi vào thực tiễn
Để chính sách được áp dụng minh bạch, tránh tình trạng lợi dụng hoặc áp dụng tùy nghi, cần tập trung hoàn thiện 3 nội dung trọng tâm sau: Lượng hóa các quy định định tính: Các khái niệm như "vì lợi ích chung", "hiệu quả kinh tế - xã hội" hay "đã khắc phục toàn bộ hậu quả" cần có tiêu chí, thang đo hoặc hướng dẫn cụ thể. Điều này giúp tránh tình trạng cơ quan tiến hành tố tụng vận dụng tùy nghi hoặc thiếu nhất quán giữa các địa phương; Làm rõ ranh giới pháp lý: Cần phân định rõ giữa "gặp thiệt hại" và "gây thiệt hại" trong chính sách loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro khoa học công nghệ, đồng thời đối chiếu với Điều 25 Bộ luật Hình sự để tránh chồng chéo khi áp dụng đồng thời hai văn bản; Tăng cường giám sát: Cần thiết lập cơ chế giám sát, báo cáo đối với việc áp dụng các biện pháp không truy cứu, tạm hoãn, miễn trách nhiệm hình sự nhằm kịp thời phát hiện lỗ hổng và xử lý nghiêm các hành vi trục lợi chính sách.
Chỉ khi đảm bảo được các yếu tố trên, chính sách mới thực sự phát huy tính khách quan, công bằng và tạo động lực phát triển bền vững cho đất nước.
