Không chỉ bàn về những ưu thế quen thuộc của trọng tài thương mại, Hội thảo khoa học quốc gia tổ chức tại Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM đã đi thẳng vào những vấn đề đang khiến doanh nghiệp và giới hành nghề pháp luật trăn trở: điều khoản trọng tài diễn đạt mơ hồ, ranh giới thẩm quyền trong tranh chấp bất động sản, tài trợ tố tụng, thương mại điện tử xuyên biên giới và khoảng trống pháp lý của trọng tài trực tuyến.
Trọng tài viên Trần Thanh Hơn, Phó Chủ tịch TGAC, thay mặt Trung tâm trao quà lưu niệm, trân trọng cảm ơn sự đồng hành đặc biệt của PGS.TS. Đoàn Thanh Hà, Bí thư Đảng ủy nhà trường và TS. Nguyễn Trần Phúc, Phó Hiệu trưởng Thường trực Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM; cùng sự hỗ trợ tích cực các đơn vị, cá nhân chuyên môn trong công tác tổ chức, cơ sở vật chất và kết nối học thuật.
Hội thảo thu hút sự tham dự của các nhà khoa học, chuyên gia pháp lý, thẩm phán, trọng tài viên, luật sư, giảng viên, cán bộ pháp chế doanh nghiệp, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên luật. Gần 40 bài viết được gửi đến Ban Tổ chức, trong đó các tham luận tiêu biểu được lựa chọn trình bày, phản ánh nhiều vấn đề đang phát sinh từ thực tiễn giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại.
PGS. TS Đoàn Thanh Hà, Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Ngân hàng TP. HCM (bên phải) và PGS. TS Trần Dục Thức, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Khoa học và Công nghệ Ngân hàng
Phát biểu khai mạc hội thảo, TS. Nguyễn Trần Phúc cho rằng Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12, được Quốc hội thông qua ngày 17/6/2010 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2011, đã tạo lập nền tảng pháp lý quan trọng, mở ra một giai đoạn phát triển mới cho hoạt động trọng tài tại Việt Nam.
TS. Nguyễn Trần Phúc, Phó Hiệu trưởng Thường trực Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM phát biểu khai mạc hội thảo
“Trong suốt 15 năm qua, số lượng trung tâm trọng tài ngày càng gia tăng, cùng với sự phát triển của đội ngũ trọng tài viên chuyên nghiệp, trong đó có nhiều trọng tài viên là người nước ngoài, góp phần nâng cao khả năng hội nhập và sức cạnh tranh của hệ thống trọng tài Việt Nam”, TS. Nguyễn Trần Phúc nhấn mạnh.
Việc pháp luật mở rộng đối tượng có thể trở thành trọng tài viên, đặc biệt cho phép người nước ngoài tham gia hoạt động trọng tài tại Việt Nam, được đánh giá là bước tiến phù hợp với yêu cầu hội nhập. Quy định này tạo điều kiện để các trung tâm trọng tài bổ sung những chuyên gia có kiến thức chuyên sâu, kinh nghiệm quốc tế và năng lực sử dụng ngoại ngữ, đáp ứng tốt hơn nhu cầu giải quyết tranh chấp của các doanh nghiệp có hoạt động đầu tư, kinh doanh xuyên biên giới.
Theo TS. Nguyễn Trần Phúc, trọng tài thương mại ngày càng được doanh nghiệp quan tâm bởi những ưu điểm như thủ tục linh hoạt, thời gian giải quyết tương đối nhanh, khả năng bảo mật thông tin và quyền chủ động lựa chọn trọng tài viên có chuyên môn phù hợp. Đặc biệt, phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm và có hiệu lực kể từ ngày ban hành, tạo cơ sở để các bên sớm ổn định quan hệ pháp lý và tiếp tục hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Thực tiễn cho thấy phạm vi tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài ngày càng đa dạng, từ mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, xây dựng, bất động sản, bảo hiểm, tài chính – ngân hàng đến cho thuê tài sản và các hợp đồng đầu tư, hợp tác kinh doanh.
Dẫn chứng về xu hướng gia tăng nhu cầu sử dụng trọng tài, TS. Nguyễn Trần Phúc cho biết, năm 2024, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam đã xử lý 475 vụ tranh chấp, mức cao kỷ lục từ trước đến thời điểm đó. Con số này phản ánh sự thay đổi trong nhận thức và lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp của cộng đồng doanh nghiệp.
Trọng tài không chỉ giải quyết tranh chấp mà còn bảo đảm an toàn giao dịch
Trình bày tham luận về thiết chế trọng tài thương mại trong bảo đảm an toàn giao dịch và thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân, ThS, luật sư Đào Văn Hưng, Viện trưởng Viện ILC, cùng nhóm tác giả nhận định rằng sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân kéo theo nhu cầu ngày càng lớn về một cơ chế giải quyết tranh chấp nhanh chóng, chuyên nghiệp và phù hợp với đặc thù kinh doanh.
Trong nền kinh tế thị trường, tranh chấp là điều khó tránh khỏi. Điều doanh nghiệp cần không chỉ là một cơ quan phân xử đúng – sai, mà còn là một phương thức có khả năng hạn chế tổn thất về thời gian, chi phí, uy tín và quan hệ hợp tác.
Trọng tài thương mại với nguyên tắc xét xử không công khai giúp doanh nghiệp bảo vệ bí mật kinh doanh, dữ liệu nội bộ và hình ảnh thương hiệu. Quyền lựa chọn trọng tài viên cũng cho phép các bên tìm đến những chuyên gia có kiến thức chuyên sâu về xây dựng, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, bất động sản hoặc thương mại quốc tế.
ThS. Luật sư Đào Văn Hưng, Viện trưởng Viện ILC trình bày tham luận tại hội thảo
Tuy nhiên, các ý kiến tại hội thảo cũng chỉ ra rằng sự gia tăng về số lượng trung tâm trọng tài chưa đồng nghĩa với việc trọng tài đã trở thành lựa chọn phổ biến của doanh nghiệp. Uy tín của tổ chức trọng tài, chất lượng trọng tài viên, năng lực quản trị vụ việc, chi phí, ngoại ngữ, công nghệ và khả năng phối hợp với Tòa án vẫn là những yếu tố quyết định niềm tin của thị trường.
Những “hạt cát” trong điều khoản trọng tài
Một trong những nội dung được hội thảo dành nhiều thời gian phân tích là thỏa thuận trọng tài. Đây thường chỉ là một điều khoản ngắn trong hợp đồng, nhưng lại quyết định cơ quan nào có quyền giải quyết khi tranh chấp phát sinh.
Trình bày tham luận về quy định pháp luật và kỹ năng soạn thảo điều khoản trọng tài, Luật gia, Trọng tài viên Lê Đông Triều, Phó Chủ tịch Thường trực TGAC, nhấn mạnh thỏa thuận trọng tài là nền tảng xác lập thẩm quyền của Hội đồng trọng tài. Khác với Tòa án có thẩm quyền theo luật định, trọng tài chỉ được giải quyết vụ việc khi các bên có thỏa thuận trọng tài hợp lệ.
Luật gia, Trọng tài viên Lê Đông Triều, Phó Chủ tịch Thường trực TGAC trình bày tham luận tại hội thảo
Thực tiễn cho thấy không ít hợp đồng ghi chung chung rằng tranh chấp sẽ được đưa ra “trọng tài kinh tế”, ghi sai tên tổ chức trọng tài hoặc đồng thời lựa chọn cả Tòa án và trọng tài nhưng không xác định rõ cơ chế nào được ưu tiên. Có điều khoản không xác định phạm vi tranh chấp, quy tắc tố tụng, địa điểm, ngôn ngữ, số lượng trọng tài viên hoặc luật áp dụng.
Những cách diễn đạt tưởng như nhỏ này lại là các “hạt cát” có thể khiến cả cơ chế giải quyết tranh chấp bị đình trệ. Các bên có thể mất nhiều thời gian tranh luận về thẩm quyền trước khi nội dung tranh chấp được xem xét. Nghiêm trọng hơn, một thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được có thể làm mất toàn bộ lợi thế về tính nhanh chóng, linh hoạt và bảo mật của trọng tài.
Theo Luật Trọng tài thương mại năm 2010, thỏa thuận trọng tài phải được xác lập bằng văn bản, có thể nằm trong hợp đồng hoặc được lập thành thỏa thuận riêng. Pháp luật cũng thừa nhận thỏa thuận được hình thành qua thư điện tử và các hình thức trao đổi thông tin bằng văn bản khác.
Tuy nhiên, người ký kết phải có thẩm quyền, có năng lực hành vi phù hợp, sự thỏa thuận phải tự nguyện và tranh chấp phải thuộc phạm vi được giải quyết bằng trọng tài.
Một nguyên tắc quan trọng khác là tính độc lập của thỏa thuận trọng tài. Hợp đồng chính bị thay đổi, chấm dứt, hủy bỏ hoặc bị tuyên vô hiệu không đương nhiên làm mất hiệu lực của điều khoản trọng tài. Quy định này nhằm bảo vệ ý chí ban đầu của các bên và ngăn việc một bên viện dẫn hợp đồng vô hiệu để né tránh cơ chế giải quyết tranh chấp đã cam kết.
Từ những phân tích tại hội thảo, thông điệp được đưa ra khá rõ: doanh nghiệp không nên xem điều khoản giải quyết tranh chấp là phần phụ, càng không nên sao chép máy móc từ hợp đồng khác. Một vài dòng thiếu chặt chẽ hôm nay có thể trở thành cuộc tranh luận pháp lý kéo dài nhiều tháng sau này.
Không phải tranh chấp bất động sản nào cũng thuộc thẩm quyền trọng tài
Nội dung thu hút nhiều sự quan tâm là việc xác định thẩm quyền của trọng tài thương mại trong giải quyết tranh chấp bất động sản. Đây là lĩnh vực có giá trị giao dịch lớn, quan hệ pháp lý phức tạp và có sự giao thoa giữa pháp luật đất đai, nhà ở, xây dựng, kinh doanh bất động sản và pháp luật trọng tài.
Thẩm phán Tôn Trung Tuấn, Phó Chánh án TAND Khu vực 1 – TP.HCM trình bày tham luận
Tại hội thảo, ông Tôn Trung Tuấn, Phó Chánh án TAND Khu vực 1 – TP.HCM, thay mặt nhóm tác giả TS. Bùi Thị Hằng Nga, giảng viên Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế – Tài chính TP.HCM và NCS Tôn Trung Tuấn, trình bày tham luận “Xác định thẩm quyền của trọng tài thương mại trong giải quyết tranh chấp về bất động sản”.
Theo nhóm tác giả, không phải cứ tranh chấp có liên quan đến bất động sản là có thể đưa ra trọng tài. Điều quan trọng là phải phân biệt giữa tranh chấp trực tiếp về quyền đối với bất động sản và tranh chấp phát sinh từ giao dịch thương mại có liên quan đến bất động sản.
Đối với tranh chấp đất đai theo nghĩa hẹp, tức tranh chấp nhằm xác định ai là người có quyền sử dụng đất hoặc yêu cầu xác lập, thay đổi, chấm dứt quyền sử dụng đất, trọng tài thương mại không có thẩm quyền giải quyết. Những tranh chấp này mang tính vật quyền, gắn với chế độ đăng ký, quản lý nhà nước về đất đai và có thể tác động tới quyền của người thứ ba.
Tuy nhiên, khoản 5 Điều 236 Luật Đất đai năm 2024 cho phép trọng tài thương mại giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại liên quan đến đất đai. Theo đó, tranh chấp về nghĩa vụ thanh toán trong hợp đồng chuyển nhượng, hợp tác đầu tư, cho thuê, xây dựng hoặc môi giới bất động sản vẫn có thể được đưa ra trọng tài nếu có thỏa thuận hợp lệ.
Đối với nhà ở, Điều 194 Luật Nhà ở năm 2023 đã mở rộng phạm vi giải quyết của trọng tài. Tranh chấp về quyền sở hữu, quyền sử dụng nhà ở của tổ chức, cá nhân; tranh chấp liên quan đến giao dịch về nhà ở hoặc quản lý, vận hành nhà chung cư có thể được giải quyết bằng trọng tài. Phạm vi này còn bao gồm cả nhà ở hình thành trong tương lai.
Dù vậy, pháp luật hiện hành vẫn còn khoảng trống đối với một số loại hình như căn hộ du lịch, biệt thự du lịch, officetel, công trình xây dựng và các tài sản khác gắn liền với đất. Khi tranh chấp đồng thời liên quan đến hợp đồng, giấy chứng nhận hoặc quyết định hành chính, việc xác định thẩm quyền càng trở nên phức tạp.
Nhóm tác giả lưu ý, xác định sai thẩm quyền có thể dẫn đến việc phán quyết trọng tài bị Tòa án hủy. Vì vậy, việc mở rộng phạm vi giải quyết của trọng tài phải đi cùng với quy định rõ ràng về giới hạn, nhất là đối với những tranh chấp đòi hỏi xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính hoặc ảnh hưởng tới quyền của người không tham gia thỏa thuận trọng tài.
Từ tài trợ tố tụng đến thách thức số hóa
Một vấn đề mới được đưa ra thảo luận là tài trợ tố tụng của bên thứ ba. Theo mô hình này, một tổ chức hoặc cá nhân không phải là bên tranh chấp tài trợ toàn bộ hoặc một phần chi phí tố tụng. Nếu bên được tài trợ thắng kiện, nhà tài trợ được nhận một tỷ lệ nhất định từ khoản tiền hoặc tài sản thu hồi.
Thạc sĩ, Trọng tài viên TGAC Hồ Bảo, Khoa Luật Trường Đại học Hùng Vương trình bày tham luận
Tham luận của ThS. Hồ Bảo và Võ Thị Thu Diễm cho rằng cơ chế này có thể giúp doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vượt qua rào cản tài chính để theo đuổi vụ kiện. Tuy nhiên, sự tham gia của một bên thứ ba có động cơ lợi nhuận cũng làm phát sinh nguy cơ xung đột lợi ích, can thiệp vào chiến lược tranh tụng hoặc gây sức ép đối với quyết định hòa giải của đương sự.
Pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định trực tiếp để xác định tài trợ tố tụng là hợp đồng vay, hợp đồng hợp tác hay một dạng giao dịch đặc thù. Vì vậy, các tác giả đề xuất cần nghiên cứu thừa nhận cơ chế này theo hướng có kiểm soát, làm rõ nghĩa vụ công khai, giới hạn quyền can thiệp và cơ chế xử lý xung đột lợi ích giữa bên tài trợ, đương sự, luật sư và trọng tài viên.
Hội thảo cũng mở rộng thảo luận sang tranh chấp thương mại điện tử xuyên biên giới. Nhóm tác giả do TS. Nguyễn Thị Mai Dung tham gia nghiên cứu nhận định một giao dịch có thể được xác lập chỉ bằng thao tác nhấp chuột, trong khi người mua, người bán, nền tảng, máy chủ và đơn vị thanh toán cùng lúc hiện diện tại nhiều quốc gia.
Đại diện nhóm tác giả của TS. Nguyễn Thị Mai Dung trình bày tham luận
Trong trường hợp đó, việc xác định nơi giao kết hợp đồng, pháp luật áp dụng, danh tính người thực hiện giao dịch và giá trị chứng minh của dữ liệu điện tử không hề đơn giản. Một tài khoản bị chiếm quyền hoặc thư điện tử bị giả mạo cũng có thể làm phát sinh tranh luận về sự tồn tại và hiệu lực của thỏa thuận trọng tài.
Các tham luận về trọng tài trực tuyến cho thấy Luật Trọng tài thương mại năm 2010 chưa quy định đầy đủ về nộp đơn trực tuyến, tống đạt điện tử, xác thực danh tính, chứng cứ số, tổ chức phiên họp trực tuyến, chữ ký điện tử của trọng tài viên và phán quyết điện tử.
Một vấn đề đáng chú ý là quy tắc của nhiều trung tâm trọng tài hiện chỉ cho phép tổ chức phiên họp trực tuyến khi các bên có thỏa thuận. Cách tiếp cận này có thể trao cho một bên quyền phủ quyết trên thực tế, làm đình trệ quá trình tố tụng dù phiên họp trực tuyến vẫn bảo đảm điều kiện kỹ thuật và quyền tranh tụng.
Các ý kiến đề xuất nên trao cho Hội đồng trọng tài quyền quyết định hình thức phiên họp sau khi tham khảo ý kiến các bên. Tiêu chí quan trọng không chỉ là các bên có cùng đồng ý hay không, mà là phiên họp có bảo đảm sự bình đẳng, quyền trình bày, quyền phản biện, an toàn dữ liệu và tính công bằng của thủ tục hay không.
Muốn phát triển phải gây dựng niềm tin
Các ý kiến tại phiên thảo luận thẳng thắn nhìn nhận, trọng tài thương mại Việt Nam đang phát triển nhưng vẫn còn không ít điểm nghẽn. Sự gia tăng số lượng trung tâm và trọng tài viên chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp sẽ mặc nhiên lựa chọn trọng tài trong nước.
Điều doanh nghiệp quan tâm trước hết là uy tín của tổ chức trọng tài, chất lượng và tính độc lập của trọng tài viên, thời gian xử lý vụ việc, chi phí, năng lực ngoại ngữ, khả năng ứng dụng công nghệ và mức độ hỗ trợ của Tòa án trong quá trình tố tụng cũng như thi hành phán quyết.
Chủ trì Hội thảo Khoa học quốc gia: Trọng tài viên Lê Đông Triều và PGS. TS Viên Thế Giang
Đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài, các trung tâm trọng tài Việt Nam còn phải cạnh tranh với những thiết chế quốc tế có kinh nghiệm, thương hiệu và hệ thống quy tắc đã được thị trường kiểm chứng. Muốn giữ các vụ tranh chấp tại Việt Nam, các trung tâm trong nước phải đầu tư thực chất cho đội ngũ, quản trị, chuẩn mực đạo đức, công nghệ và tính minh bạch.
Phát biểu tổng kết hội thảo, PGS.TS. Viên Thế Giang, Phó Khoa Luật kinh tế, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo TGAC, cho rằng những vấn đề được đặt ra cần tiếp tục được nghiên cứu chuyên sâu, nhất là trong bối cảnh Luật Trọng tài thương mại đang đứng trước yêu cầu sửa đổi để thích ứng với hội nhập và chuyển đổi số.
Các đại biểu chụp hình lưu niệm
Từ những trao đổi tại hội thảo có thể thấy, trọng tài thương mại không nên chỉ được nhìn nhận như một con đường xử lý khi quan hệ kinh doanh đã đổ vỡ. Một điều khoản được soạn thảo chặt chẽ, một thiết chế trọng tài đáng tin cậy và một khung pháp luật rõ ràng còn có tác dụng phòng ngừa rủi ro, bảo vệ bí mật kinh doanh và củng cố niềm tin của nhà đầu tư.
Những “hạt cát” pháp lý có thể rất nhỏ, nhưng nếu không được nhận diện và loại bỏ kịp thời, chúng đủ sức làm cả cỗ máy giao dịch đình trệ. Gỡ được những điểm nghẽn đó chính là điều kiện để trọng tài thương mại trở thành một bộ phận thực chất của hạ tầng pháp lý, đồng hành cùng doanh nghiệp trong môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp và không còn bị giới hạn bởi biên giới địa lý.
Một số hình ảnh tại hội thảo:
