Sanbox Fintech: Ngân hàng Nhà nước sẽ quản lý bằng dữ liệu thay vì quản lý bằng giấy tờ

Đặt trong bối cảnh rộng hơn của các chủ trương cải cách thể chế, phát triển kinh tế tư nhân, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, những sửa đổi này cho thấy một sự thay đổi đáng chú ý trong tư duy quản lý nhà nước đối với các mô hình kinh doanh mới.

Ảnh minh họa

Thông điệp quan trọng nhất của dự thảo không nằm ở việc doanh nghiệp phải nộp ít giấy tờ hơn hay đáp ứng ít điều kiện hơn. Điều đáng chú ý hơn là cơ quan quản lý đang từng bước dịch chuyển từ mô hình quản lý dựa trên hồ sơ, thủ tục và điều kiện đầu vào sang mô hình quản lý dựa trên dữ liệu, giám sát và kiểm soát rủi ro trong quá trình hoạt động.

Nói cách khác, thay vì cố gắng dự đoán và loại bỏ mọi rủi ro trước khi cho phép doanh nghiệp thử nghiệm, Nhà nước đang chấp nhận để đổi mới sáng tạo diễn ra trong một phạm vi được kiểm soát, đồng thời sử dụng cơ chế giám sát để quản lý các rủi ro phát sinh. Đây cũng là triết lý cốt lõi đã làm nên thành công của các mô hình sandbox tại Anh, Singapore và nhiều trung tâm tài chính lớn trên thế giới.

Vì sao Nghị định 94 phải sửa đổi chỉ sau hơn một năm?

Nghị định 94/2025/NĐ-CP được ban hành với mục tiêu tạo lập khuôn khổ pháp lý cho việc thử nghiệm các giải pháp fintech trong lĩnh vực ngân hàng. Đây là một bước tiến quan trọng bởi trong nhiều năm, một trong những rào cản lớn nhất đối với hệ sinh thái fintech Việt Nam là khoảng cách giữa tốc độ đổi mới công nghệ và tốc độ hoàn thiện pháp luật.

Tuy nhiên, ngay trong quá trình chuẩn bị triển khai, nhiều chủ trương chính sách mới đã được ban hành. Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia yêu cầu đưa thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh. Nghị quyết 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật nhấn mạnh yêu cầu xây dựng môi trường pháp lý thông thoáng, chi phí tuân thủ thấp. Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân đặt mục tiêu cắt giảm mạnh điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính.

Trong bối cảnh đó, một số quy định của Nghị định 94 nhanh chóng bộc lộ dấu hiệu chưa thật sự phù hợp với tinh thần cải cách mới. Nếu cơ chế thử nghiệm được thiết kế để khuyến khích đổi mới sáng tạo nhưng bản thân thủ tục tham gia lại quá phức tạp thì sandbox có nguy cơ trở thành một “giấy phép con” mới thay vì là công cụ thúc đẩy sáng tạo.

Có thể nói, việc sửa đổi Nghị định 94 lần này không xuất phát từ yêu cầu khắc phục bất cập lớn trong thực tiễn mà chủ yếu phản ánh sự thay đổi trong tư duy quản lý. NHNN đang chủ động điều chỉnh khuôn khổ pháp lý để phù hợp hơn với mục tiêu phát triển fintech và chuyển đổi số của nền kinh tế.

Mở rộng cánh cửa cho những người làm công nghệ

Một trong những sửa đổi đáng chú ý nhất liên quan đến điều kiện đối với người đại diện theo pháp luật hoặc Tổng giám đốc của doanh nghiệp fintech đăng ký tham gia sandbox.

Theo quy định hiện hành, người quản lý phải đồng thời có bằng đại học thuộc một số chuyên ngành nhất định và có ít nhất hai năm kinh nghiệm quản lý, điều hành trong lĩnh vực tài chính hoặc ngân hàng.

Dự thảo sửa đổi đã thay đổi cách tiếp cận này. Thay vì yêu cầu đồng thời hai điều kiện, doanh nghiệp chỉ cần đáp ứng một trong hai tiêu chí. Đồng thời, phạm vi ngành đào tạo và lĩnh vực kinh nghiệm cũng được mở rộng sang kế toán, kiểm toán, công nghệ thông tin và trung gian thanh toán.

Đây là thay đổi mang ý nghĩa nhiều hơn một điều kiện hành chính.

Trong hệ sinh thái fintech toàn cầu, không ít doanh nghiệp được sáng lập bởi các kỹ sư phần mềm, chuyên gia dữ liệu hoặc những người có kinh nghiệm phát triển sản phẩm số chứ không phải những nhà quản lý ngân hàng truyền thống. Nếu chỉ nhìn nhận fintech như một hoạt động mở rộng của lĩnh vực ngân hàng thì các điều kiện nhân sự sẽ vô tình loại bỏ nhiều ý tưởng sáng tạo ngay từ vòng đầu tiên.

Việc chuyển từ điều kiện “và” sang “hoặc” phản ánh một nhận thức quan trọng: năng lực đổi mới không phải lúc nào cũng được thể hiện bằng bằng cấp hay số năm kinh nghiệm trong ngành tài chính.

Điều này cũng cho thấy NHNN đang nhìn fintech như một lĩnh vực giao thoa giữa công nghệ và tài chính thay vì chỉ là một phân nhánh của hoạt động ngân hàng.

Cắt giảm hồ sơ: từ tư duy tiền kiểm sang hậu kiểm

Một điểm đáng chú ý khác là việc NHNN đề xuất loại bỏ nhiều thành phần hồ sơ mà doanh nghiệp hiện phải nộp.

Dự thảo bãi bỏ yêu cầu nộp nghị quyết của Hội đồng thành viên, Hội đồng quản trị hoặc Đại hội đồng cổ đông thông qua đề án fintech đăng ký thử nghiệm. Đồng thời, hồ sơ liên quan đến các vị trí như Phó Tổng giám đốc hoặc các nhân sự chủ chốt khác cũng được loại bỏ.

Ở góc độ quản trị doanh nghiệp, đây không phải là những tài liệu vô nghĩa. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu cơ quan quản lý có thực sự cần các tài liệu này để đánh giá khả năng thử nghiệm của doanh nghiệp hay không?

Nếu mục tiêu là đánh giá tính khả thi của giải pháp fintech và khả năng quản lý rủi ro của doanh nghiệp thì việc yêu cầu một lượng lớn hồ sơ nội bộ có thể không mang lại giá trị tương xứng với chi phí tuân thủ mà doanh nghiệp phải bỏ ra.

Việc cắt giảm hồ sơ cho thấy NHNN đang chuyển dần từ tư duy “doanh nghiệp phải chứng minh mọi thứ trước khi được tham gia” sang tư duy “doanh nghiệp được tham gia nhưng phải chịu trách nhiệm về những gì mình cam kết”.

Đây là sự dịch chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm – một xu hướng đang được áp dụng ngày càng phổ biến trong quản lý các mô hình kinh doanh dựa trên công nghệ.

Ảnh minh họa

Quản lý bằng dữ liệu thay vì quản lý bằng giấy tờ

Có lẽ thay đổi đáng chú ý nhất trong dự thảo không phải là cắt giảm hồ sơ mà là thay đổi phương thức xử lý hồ sơ.

Theo đó, NHNN sẽ chủ động khai thác dữ liệu từ cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, đầu tư và cơ sở dữ liệu về văn bằng, chứng chỉ để thay thế nhiều loại giấy tờ mà doanh nghiệp đang phải nộp. Sự thay đổi này phản ánh một bước chuyển quan trọng trong quản trị nhà nước.

Trong nhiều năm, cải cách thủ tục hành chính ở Việt Nam chủ yếu tập trung vào việc giảm số lượng giấy tờ hoặc đơn giản hóa biểu mẫu. Tuy nhiên, việc giảm giấy tờ chỉ là giải pháp ngắn hạn. Về lâu dài, mục tiêu phải là loại bỏ hoàn toàn nhu cầu nộp giấy tờ khi cơ quan nhà nước đã có sẵn dữ liệu.

Nói cách khác, cải cách thực sự không phải là yêu cầu doanh nghiệp nộp ba loại giấy tờ thay vì năm loại giấy tờ. Cải cách thực sự là cơ quan nhà nước không yêu cầu doanh nghiệp nộp bất kỳ loại giấy tờ nào mà Nhà nước đã có trong hệ thống dữ liệu của mình.

Đây cũng là hướng đi mà nhiều quốc gia đang theo đuổi trong quá trình xây dựng chính phủ số.

Bài học từ Singapore và Vương quốc Anh

Khi bàn về sandbox fintech, Singapore và Vương quốc Anh thường được xem là hai hình mẫu thành công nhất.

Tại Anh, Cơ quan Quản lý Tài chính (FCA) triển khai sandbox từ năm 2016 với triết lý cốt lõi là giảm thời gian và chi phí đưa sản phẩm mới ra thị trường. FCA không yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh sự hoàn hảo của mô hình kinh doanh trước khi thử nghiệm. Điều quan trọng là doanh nghiệp phải xác định rõ rủi ro, phạm vi thử nghiệm và biện pháp bảo vệ khách hàng.

Singapore cũng lựa chọn cách tiếp cận tương tự. Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS) nhiều lần nhấn mạnh rằng mục tiêu của sandbox không phải là tạo thêm một lớp cấp phép mà là tạo ra môi trường để đổi mới sáng tạo diễn ra an toàn.

Điểm chung của các mô hình thành công là cơ quan quản lý không tìm cách kiểm soát doanh nghiệp bằng nhiều hồ sơ hơn mà bằng nhiều dữ liệu hơn. Họ tập trung vào việc theo dõi quá trình thử nghiệm thay vì kiểm tra quá mức trước khi thử nghiệm bắt đầu.

Nhìn từ góc độ đó, những sửa đổi của NHNN đang cho thấy Việt Nam dần tiếp cận gần hơn với các thông lệ quốc tế.

Thể chế cần phải đi nhanh hơn công nghệ

Dù mang nhiều tín hiệu tích cực, dự thảo sửa đổi vẫn để lại một số câu hỏi đáng suy ngẫm.

Thứ nhất, điều kiện tham gia được nới lỏng nhưng cơ chế giám sát trong quá trình thử nghiệm sẽ được tăng cường như thế nào?

Trong mô hình quản lý dựa trên rủi ro, việc giảm tiền kiểm chỉ hợp lý khi đi kèm với một hệ thống hậu kiểm hiệu quả. Nếu năng lực giám sát không theo kịp tốc độ đổi mới công nghệ, rủi ro có thể chuyển từ giai đoạn cấp phép sang giai đoạn vận hành.

Thứ hai, thời gian thẩm định hồ sơ vẫn tương đối dài nếu so với tốc độ phát triển của các startup công nghệ. Trong thế giới fintech, sáu tháng có thể là một chu kỳ phát triển sản phẩm hoàn chỉnh. Nếu thời gian xử lý thủ tục kéo dài quá lâu, doanh nghiệp có thể mất đi cơ hội thị trường ngay cả khi cuối cùng được chấp thuận tham gia thử nghiệm.

Thứ ba, hiện nay sandbox mới tập trung vào một số lĩnh vực nhất định trong hoạt động ngân hàng. Trong tương lai, khi công nghệ tài chính phát triển mạnh mẽ hơn, nhu cầu mở rộng phạm vi thử nghiệm sang các mô hình mới như tài sản số, trí tuệ nhân tạo trong tài chính hay các nền tảng tài chính phi tập trung có thể sẽ tiếp tục đặt ra.

Nói cách khác, việc sửa đổi Nghị định 94 có thể mới chỉ là bước khởi đầu của một quá trình cải cách dài hơn.

Lịch sử phát triển của fintech trên thế giới cho thấy công nghệ luôn đi trước pháp luật. Vấn đề không phải là liệu cơ quan quản lý có thể dự báo được mọi mô hình kinh doanh mới hay không. Điều đó gần như là không thể.

Điều quan trọng hơn là xây dựng được một khuôn khổ pháp lý đủ linh hoạt để tiếp nhận và đánh giá các sáng kiến mới khi chúng xuất hiện. Sandbox chính là công cụ được sinh ra để giải quyết bài toán đó.

Nhìn tổng thể, dự thảo sửa đổi Nghị định 94 cho thấy NHNN đang lựa chọn hướng tiếp cận cởi mở hơn đối với đổi mới sáng tạo. Việc mở rộng điều kiện nhân sự, cắt giảm hồ sơ, tận dụng dữ liệu quốc gia và giảm bớt các rào cản thủ tục không chỉ giúp doanh nghiệp tiếp cận cơ chế thử nghiệm thuận lợi hơn mà còn phản ánh một triết lý quản lý mới.

Đó là triết lý quản lý dựa trên rủi ro thay vì quản lý dựa trên giấy tờ; quản lý bằng dữ liệu thay vì quản lý bằng hồ sơ; và quan trọng nhất, tạo không gian cho đổi mới sáng tạo phát triển trong khi vẫn bảo đảm an toàn cho hệ thống tài chính.

Nếu tinh thần này tiếp tục được duy trì trong các lần hoàn thiện pháp luật tiếp theo, sandbox fintech có thể không chỉ là nơi thử nghiệm các công nghệ mới mà còn trở thành nơi thử nghiệm chính tư duy quản lý mới của Việt Nam trong nền kinh tế số.