
Tóm tắt: Hàng hóa nhập khẩu mở rộng sự lựa chọn của người tiêu dùng nhưng cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chất lượng, thông tin và trách nhiệm trong chuỗi cung ứng xuyên biên giới. Bằng phương pháp phân tích văn bản pháp luật và tổng hợp tài liệu, bài viết xem xét cơ chế bảo vệ người tiêu dùng theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã được sửa đổi, bổ sung và pháp luật liên quan. Kết quả phân tích cho thấy pháp luật đã quy định trách nhiệm của nhà nhập khẩu, nghĩa vụ cung cấp thông tin, thu hồi và bồi thường thiệt hại; vì vậy, cần phân biệt hạn chế trong áp dụng với sự thiếu vắng quy phạm. Trên cơ sở cập nhật cơ chế quản lý chất lượng theo mức độ rủi ro từ năm 2026, bài viết đề xuất làm rõ đầu mối tiếp nhận yêu cầu, tăng khả năng kiểm chứng thông tin, liên kết hoạt động hậu kiểm với cảnh báo và thu hồi, đồng thời hỗ trợ tiếp cận tài liệu phục vụ yêu cầu bồi thường. Các kiến nghị hướng tới nâng cao tính khả thi của cơ chế bảo vệ trong khuôn khổ pháp luật hiện hành.
Từ khóa: Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; Hàng hóa nhập khẩu; Hội nhập kinh tế quốc tế; Pháp luật Việt Nam.
Improving the Legal Framework for Consumer Protection in Relation to Imported Goods
Abstract: Imported goods expand consumer choice while raising questions about product safety, information and responsibility across cross-border supply chains. Using doctrinal legal analysis and a review of relevant publications, this article examines Vietnamese consumer protection rules under the 2023 Law on Protection of Consumers’ Rights, as amended, and related legislation. The analysis shows that the legal framework already addresses importers’ liability, information duties, recalls and compensation for damage. Problems arising in application must therefore be distinguished from the absence of legal rules. Taking account of the risk-based approach introduced by amendments to product quality legislation effective in 2026, the article identifies issues concerning responsible parties, the verification of product information, coordination in market surveillance and access to evidence. It recommends clarifying contact points for consumer requests, improving access to supporting information, connecting post-market controls with warnings and recalls, and facilitating the use of official records in compensation proceedings. These recommendations seek to improve the practical operation of consumer protection mechanisms while preserving the distinction between administrative enforcement and civil liability.
Keywords: Consumer protection; Imported goods; International economic integration; Vietnamese law.
Đặt vấn đề
Hàng hóa nhập khẩu góp phần đáp ứng nhu cầu tiêu dùng đa dạng tại Việt Nam. Hoạt động nhập khẩu, đặc biệt qua thương mại điện tử và giao dịch xuyên biên giới, đồng thời đặt ra những vấn đề về chất lượng, an toàn, nguồn gốc và khả năng xác định chủ thể chịu trách nhiệm. Trong chuỗi cung ứng có nhiều trung gian, người tiêu dùng thường không trực tiếp tiếp cận nhà sản xuất ở nước ngoài. Vì vậy, việc nhận diện doanh nghiệp chịu trách nhiệm trong nước, kiểm chứng thông tin sản phẩm và thực hiện yêu cầu bảo vệ quyền lợi cần được xem xét cùng với cơ chế quản lý chất lượng hàng hóa nhập khẩu.
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 (Luật BVQLNTD 2023), có hiệu lực từ ngày 01/7/2024 và đã được sửa đổi, bổ sung, là cơ sở pháp lý quan trọng để xem xét các vấn đề này. Trong lĩnh vực chất lượng sản phẩm, hàng hóa, Luật số 78/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 và Nghị định số 37/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 23/01/2026 đòi hỏi việc đánh giá phải cập nhật cách tiếp cận quản lý theo mức độ rủi ro. Trên cơ sở đó, bài viết tập trung vào quan hệ bảo vệ người tiêu dùng đối với hàng hóa nhập khẩu được cung cấp trên thị trường Việt Nam, không đồng nhất nghĩa vụ quản lý tại khâu nhập khẩu với trách nhiệm dân sự khi hàng hóa gây thiệt hại.[1]
Trong các nghiên cứu liên quan, Nguyễn Mai Khả Duyên phân tích chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường do sản phẩm có khuyết tật, bao gồm nhà nhập khẩu và các bên trong chuỗi cung ứng; Phạm Minh Đô bàn về căn cứ và điều kiện của trách nhiệm bồi thường theo Luật BVQLNTD 2023. Những nghiên cứu này giúp làm rõ trách nhiệm sản phẩm, nhưng trọng tâm của bài viết là sự kết nối giữa trách nhiệm đó với thông tin, quản lý chất lượng và khả năng thực hiện yêu cầu bảo vệ đối với hàng nhập khẩu. Phạm vi bổ sung được xác định ở cách phối hợp các cơ chế, không phải khẳng định pháp luật chưa ghi nhận trách nhiệm nhà nhập khẩu.[2]
Câu hỏi nghiên cứu là: cần hoàn thiện cơ chế bảo vệ người tiêu dùng đối với hàng hóa nhập khẩu như thế nào khi các nghĩa vụ cơ bản đã được pháp luật quy định? Bài viết sử dụng phương pháp phân tích văn bản pháp luật để xác định căn cứ, phạm vi và điều kiện áp dụng của từng nghĩa vụ; phương pháp tổng hợp tài liệu được sử dụng để nhận diện các vấn đề cần thảo luận. Bài viết không tiến hành khảo sát hoặc xây dựng bộ dữ liệu vụ việc, nên các nhận định về khó khăn áp dụng được trình bày như vấn đề pháp lý cần giải quyết, không dùng để khẳng định mức độ vi phạm trên toàn thị trường.
1. Khái quát về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đối với hàng hóa nhập khẩu
Theo khoản 1 Điều 3 Luật BVQLNTD 2023, người tiêu dùng được xác định theo mục đích mua, sử dụng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ cho tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia đình, cơ quan, tổ chức và không vì mục đích thương mại. Vì vậy, phạm vi bảo vệ không chỉ giới hạn ở cá nhân mua hàng. Điều 4 ghi nhận các quyền về an toàn, thông tin, lựa chọn, yêu cầu bồi thường, khiếu nại và khởi kiện, cùng những quyền khác theo luật. Đối với hàng hóa nhập khẩu, các quyền này là căn cứ xác định nghĩa vụ của chủ thể kinh doanh trong quan hệ với người tiêu dùng, bên cạnh những điều kiện quản lý chuyên ngành áp dụng cho sản phẩm.[3]
Khoản 2 Điều 28 Luật Thương mại năm 2005 xác định nhập khẩu hàng hóa theo việc đưa hàng hóa vào lãnh thổ Việt Nam từ nước ngoài hoặc từ khu vực đặc biệt được coi là khu vực hải quan riêng. Trong quan hệ tiêu dùng, điểm cần chú ý là hàng hóa được đưa ra thị trường và cung cấp cho người tiêu dùng tại Việt Nam. Khác biệt về nơi sản xuất không làm mất đi nghĩa vụ của chủ thể kinh doanh trong nước; tuy nhiên, chuỗi cung ứng xuyên biên giới có thể khiến việc truy xuất sản phẩm, tiếp cận thông tin và phối hợp xử lý phức tạp hơn. Việc bảo vệ người tiêu dùng vì vậy cần được đặt trong mối liên hệ giữa pháp luật về thông tin, chất lượng, thu hồi và bồi thường thiệt hại.[4]
Từ các quy định trên, có thể hiểu: Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đối với hàng hóa nhập khẩu là tổng thể các nguyên tắc, quy phạm pháp luật và cơ chế tổ chức - thực thi do Nhà nước thiết lập nhằm bảo đảm các quyền hợp pháp của người tiêu dùng trong quá trình lựa chọn, sử dụng hàng hóa có nguồn gốc từ nước ngoài được đưa vào lưu thông trên thị trường Việt Nam. Hoạt động bảo vệ này không chỉ hướng tới việc xử lý các hành vi xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng, mà còn bao hàm các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát rủi ro liên quan đến chất lượng, an toàn, thông tin và xuất xứ của hàng hóa nhập khẩu ngay từ các khâu trước khi hàng hóa đến tay người tiêu dùng. Cách tiếp cận này phản ánh xu hướng chuyển dịch của pháp luật từ mô hình bảo vệ mang tính bị động sang mô hình bảo vệ chủ động, trong đó Nhà nước giữ vai trò trung tâm trong việc kiến tạo khuôn khổ pháp lý, tổ chức thực thi và phối hợp các chủ thể liên quan nhằm bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.
2. Quy định của pháp luật Việt Nam về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đối với hàng hóa nhập khẩu
2.1. Nguyên tắc và cách tiếp cận trong điều chỉnh hoạt động bảo vệ người tiêu dùng đối với hàng hóa nhập khẩu
Hệ thống pháp luật Việt Nam tiếp cận việc bảo vệ người tiêu dùng trong quan hệ tiêu dùng hàng hóa nhập khẩu theo hướng không thiết lập một chế định pháp lý riêng biệt, mà đặt trong khuôn khổ chung của pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Luật BVQLNTD 2023 ghi nhận các quyền cơ bản của người tiêu dùng và bảo đảm áp dụng thống nhất đối với mọi hàng hóa lưu thông trên thị trường Việt Nam, không phân biệt hàng hóa được sản xuất trong nước hay có nguồn gốc từ nước ngoài (Điều 4).[5]
Cách tiếp cận lấy quyền lợi người tiêu dùng làm cơ sở đánh giá không có nghĩa mọi chủ thể trong chuỗi cung ứng đều chịu trách nhiệm giống nhau. Điều 14 quy định nghĩa vụ bảo đảm an toàn, chất lượng và công dụng theo nội dung đã công bố, giao kết hoặc theo pháp luật; Điều 21 quy định nghĩa vụ cung cấp thông tin; Điều 34 xác định trách nhiệm bồi thường do sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật gây ra. Nhà nhập khẩu là một chủ thể được nêu rõ tại điểm b khoản 2 Điều 34. Do đó, cần xác định trách nhiệm theo từng loại nghĩa vụ và điều kiện phát sinh, thay vì suy từ xuất xứ nước ngoài để miễn trách nhiệm hoặc suy từ việc tham gia chuỗi cung ứng để áp dụng trách nhiệm một cách đồng loạt.[6]
Về phạm vi áp dụng, khoản 5 Điều 2 Luật BVQLNTD 2023 bao gồm cơ quan, tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài có liên quan. Quy định này không đồng nghĩa mọi tranh chấp liên quan đến hàng hóa nhập khẩu đều tự động thuộc thẩm quyền của Tòa án Việt Nam hoặc chỉ áp dụng pháp luật Việt Nam. Cần phân biệt hàng hóa có nguồn gốc nước ngoài được mua từ doanh nghiệp trong nước với giao dịch trực tiếp giữa người tiêu dùng và chủ thể kinh doanh ở nước ngoài. Trong trường hợp thứ hai, việc xác định luật áp dụng, thẩm quyền và phương thức thu thập chứng cứ phải được xem xét riêng. Bài viết tập trung vào trách nhiệm trong chuỗi cung ứng hàng hóa trên thị trường Việt Nam.[7]
2.2. Nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của chủ thể kinh doanh đối với hàng hóa nhập khẩu
Đối với sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật gây thiệt hại, Điều 34 Luật BVQLNTD 2023 đã xác định các nhóm chủ thể chịu trách nhiệm, trong đó có tổ chức, cá nhân nhập khẩu. Trách nhiệm có thể phát sinh kể cả khi chủ thể không biết hoặc không có lỗi trong việc phát sinh khuyết tật, trừ trường hợp được miễn theo Điều 35. Khoản 3 quy định trường hợp trách nhiệm thuộc về bên trực tiếp cung cấp khi không xác định được các chủ thể được liệt kê tương ứng; khoản 4 quy định trách nhiệm liên đới khi nhiều chủ thể cùng gây thiệt hại. Đây là cơ sở để xem xét trách nhiệm nhà nhập khẩu, không phải một khoảng trống hoàn toàn chưa được luật điều chỉnh. Tuy nhiên, cần phân biệt hàng hóa có khuyết tật với mọi trường hợp hàng hóa không đạt chất lượng đã cam kết; việc lựa chọn căn cứ yêu cầu phải phù hợp với tính chất vi phạm và thiệt hại.[8]
Nghĩa vụ cung cấp thông tin được quy định trực tiếp tại Điều 21 Luật BVQLNTD 2023, bao gồm thông tin chính xác, đầy đủ về sản phẩm, chủ thể kinh doanh, xuất xứ và các điều kiện giao dịch liên quan. Khi thông tin được cung cấp thông qua bên thứ ba, Điều 22 xác lập trách nhiệm tương ứng của bên này, bao gồm yêu cầu tài liệu để chứng minh tính chính xác, đầy đủ của thông tin. Vì vậy, Điều 22 không phải chỉ là sự lặp lại nghĩa vụ của người bán. Với hàng hóa nhập khẩu, việc làm rõ ai cung cấp thông tin, tài liệu do ai lưu giữ và người tiêu dùng có thể yêu cầu ai hỗ trợ là điều kiện để nghĩa vụ thông tin có giá trị trong phòng ngừa rủi ro.[9]
Bên cạnh thông tin, Điều 14 Luật BVQLNTD 2023 quy định trách nhiệm bảo đảm an toàn, đo lường, số lượng, khối lượng, chất lượng và công dụng; đồng thời yêu cầu cảnh báo nguy cơ và thông báo biện pháp phòng ngừa. Trách nhiệm tiếp nhận yêu cầu, phản ánh, khiếu nại được quy định tại Điều 31; trách nhiệm khi phát hiện và thu hồi sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật được quy định tại Điều 32 và Điều 33. Cần dẫn đúng các căn cứ này khi đánh giá việc xử lý hàng nhập khẩu có nguy cơ gây thiệt hại. Việc thu hồi nhằm ngăn chặn rủi ro và không thay thế việc xác định yêu cầu bồi thường đối với thiệt hại đã phát sinh.[10]
Ngoài các nghĩa vụ trực tiếp đối với người tiêu dùng, Điều 12 Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa đã được sửa đổi, bổ sung quy định nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân nhập khẩu về chất lượng, ghi nhãn, lưu giữ hồ sơ và cung cấp tài liệu liên quan cho bên bán hàng theo quy định. Đây là căn cứ quan trọng để gắn trách nhiệm trong chuỗi cung ứng với khả năng truy xuất và giám sát. Vì vậy, việc nhận diện khó khăn trong tiếp cận thông tin cần xuất phát từ các nghĩa vụ đã có, không thể mặc nhiên coi pháp luật chưa đặt ra trách nhiệm lưu giữ và cung cấp tài liệu.[11]
2.3. Cơ chế bảo vệ người tiêu dùng thông qua kiểm soát và chế tài đối với hàng hóa nhập khẩu
Cơ chế kiểm soát chất lượng cần được đánh giá theo pháp luật đã cập nhật. Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2007, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 78/2025/QH15, phân loại và quản lý sản phẩm theo mức độ rủi ro. Điều 34 quy định điều kiện đối với hàng hóa nhập khẩu; các yêu cầu công bố tiêu chuẩn, hợp quy và kiểm tra phải được xác định theo nhóm hàng và quy định liên quan. Không nên diễn đạt rằng mọi hàng nhập khẩu đều phải chịu cùng một thủ tục kiểm tra trước khi lưu thông. Bên cạnh khâu nhập khẩu, Điều 45 đã quy định kiểm tra trong nhập khẩu và lưu thông, kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất đối với sản phẩm có rủi ro cao và phối hợp, chia sẻ dữ liệu. Như vậy, hướng tiếp cận hiện hành đã bao gồm giám sát sau khi hàng hóa được đưa ra thị trường; vấn đề cần đánh giá là sự vận hành và liên kết với cảnh báo, thu hồi và hỗ trợ người tiêu dùng.[12]
Về ghi nhãn, Nghị định số 37/2026/NĐ-CP cần được sử dụng làm căn cứ cập nhật. Điều 42 phân biệt nội dung nhãn gốc tại khâu làm thủ tục thông quan với nội dung bắt buộc bằng tiếng Việt khi hàng hóa lưu thông. Khoản 2 Điều 44 quy định tên, địa chỉ của chủ thể sản xuất và chủ thể nhập khẩu trên nhãn hàng hóa nhập khẩu để lưu thông tại Việt Nam. Khi sử dụng nhãn phụ, phải tuân thủ các yêu cầu tương ứng tại Điều 39 và Điều 40. Thông tin này giúp nhận diện đầu mối trong chuỗi cung ứng, nhưng không tự nó thay thế việc xác định căn cứ trách nhiệm bồi thường theo pháp luật bảo vệ người tiêu dùng.[13]
Trong trường hợp quyền lợi người tiêu dùng bị xâm phạm bởi hàng hóa nhập khẩu, pháp luật thiết lập hệ thống chế tài đa dạng, bao gồm trách nhiệm dân sự, trách nhiệm hành chính và, trong những trường hợp nhất định, trách nhiệm hình sự. Trách nhiệm pháp lý có thể được áp dụng đối với doanh nghiệp nhập khẩu, phân phối hoặc bán hàng tại Việt Nam, tùy thuộc vào vai trò và mức độ vi phạm. Việc thiết kế cơ chế trách nhiệm theo hướng mở rộng phạm vi chủ thể chịu trách nhiệm góp phần khắc phục nguy cơ “khoảng trống trách nhiệm” trong các giao dịch tiêu dùng có yếu tố nước ngoài.
3. Những vấn đề đặt ra trong áp dụng pháp luật đối với hàng hóa nhập khẩu
Khung pháp luật hiện hành đã quy định nhiều nghĩa vụ về thông tin, chất lượng, thu hồi và bồi thường. Vì vậy, việc đánh giá cần phân biệt ba vấn đề: quy định đã có nhưng cần hướng dẫn áp dụng; yêu cầu phối hợp thực thi; và kiến nghị sửa đổi chỉ đặt ra khi xác định được nội dung chưa phù hợp. Các tài liệu nghiên cứu được xem xét cho thấy việc nhận diện chủ thể và tiếp cận chứng cứ là những vấn đề đáng chú ý. Tuy nhiên, từ đó chưa thể kết luận mọi cơ chế bảo vệ đối với hàng hóa nhập khẩu đều không hiệu quả. Phần này tập trung phân tích các vấn đề pháp lý phát sinh từ cấu trúc chuỗi cung ứng và điều kiện áp dụng quy định, không đưa ra kết luận định lượng về mức độ tuân thủ.
Thứ nhất, cần phân biệt sự tồn tại của trách nhiệm pháp lý với khả năng xác định và yêu cầu đúng chủ thể thực hiện trách nhiệm. Điều 34 Luật BVQLNTD 2023 đã bao gồm nhà nhập khẩu và các chủ thể khác trong chuỗi cung ứng; vì vậy, không có cơ sở để khẳng định luật mới chỉ quy định trách nhiệm chung mà bỏ trống trách nhiệm nhà nhập khẩu. Vấn đề có thể phát sinh khi nhãn hàng, hóa đơn, chứng từ hoặc thông tin người bán không giúp nhận diện rõ chủ thể liên quan đến chính sản phẩm gây thiệt hại. Nghiên cứu của Nguyễn Mai Khả Duyên đã bàn về khó khăn xác định mối liên hệ giữa sản phẩm và chủ thể chịu trách nhiệm. Trong bối cảnh hàng nhập khẩu, nhận xét này gợi ra yêu cầu kết nối thông tin sản phẩm với nhà nhập khẩu và bên bán, thay vì chỉ bổ sung thêm một danh sách chủ thể chịu trách nhiệm. Cũng cần tách đầu mối tiếp nhận yêu cầu khỏi chủ thể cuối cùng phải bồi thường: hai vai trò có thể trùng nhau nhưng không đương nhiên đồng nhất.[14]
Thứ hai, quyền được thông tin cần được xem xét cùng khả năng kiểm chứng và sử dụng thông tin. Điều 21, Điều 22 Luật BVQLNTD 2023 và nghĩa vụ của nhà nhập khẩu theo pháp luật chất lượng sản phẩm đã tạo cơ sở yêu cầu thông tin, tài liệu. Tuy nhiên, thông tin kỹ thuật hoặc hồ sơ do nhà sản xuất nước ngoài lập có thể khó sử dụng nếu người tiêu dùng không biết tài liệu nào liên quan đến sản phẩm, ai đang lưu giữ và yêu cầu bằng cách nào. Từ góc độ thiết kế cơ chế bảo vệ, cần làm rõ quy trình tiếp nhận, trả lời và giải thích thông tin, đồng thời phân biệt yêu cầu hợp lý của người tiêu dùng với quyền kiểm tra của cơ quan nhà nước. Việc đánh giá mức độ đáp ứng nghĩa vụ thông tin và trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp cần dựa trên chứng cứ về từng hình thức cung cấp thông tin và cách giải quyết yêu cầu cụ thể.[15]
Thứ ba, kiểm soát tại thời điểm nhập khẩu cần được liên kết với quản lý rủi ro trong quá trình lưu thông. Việc hoàn thành thủ tục nhập khẩu không loại trừ khả năng phát hiện khuyết tật hoặc nguy cơ mất an toàn về sau. Tuy nhiên, sau sửa đổi năm 2025, pháp luật chất lượng sản phẩm đã quy định quản lý theo mức độ rủi ro, kiểm tra trong lưu thông và chia sẻ dữ liệu. Do đó, trọng tâm hoàn thiện là cách phối hợp sử dụng kết quả kiểm tra để nhận diện lô hàng, cảnh báo và tổ chức thu hồi theo Luật BVQLNTD 2023. Kết quả kiểm tra có ý nghĩa quản lý chất lượng; để sử dụng trong giải quyết yêu cầu của người tiêu dùng còn cần xác định sản phẩm, thời điểm và mối liên hệ với thiệt hại cụ thể. Việc liên thông dữ liệu cần bảo đảm cả tính kịp thời và khả năng kiểm tra độ chính xác, không chỉ dừng ở việc chuyển một thông báo giữa các cơ quan.[16]
Thứ tư, cần phân biệt xử lý vi phạm hành chính với giải quyết bồi thường thiệt hại. Bộ luật Tố tụng dân sự đã quy định về nguồn, điều kiện xác định và đánh giá chứng cứ; điểm b khoản 1 Điều 92 còn quy định những tình tiết, sự kiện được xác định trong quyết định có hiệu lực của cơ quan nhà nước có thẩm quyền thuộc trường hợp không phải chứng minh. Vì vậy, không nên coi pháp luật hoàn toàn chưa xác định giá trị của quyết định xử phạt đối với vụ án dân sự. Điều cần làm rõ là nội dung nào đã được xác định, nội dung nào còn phải chứng minh và cách tiếp cận tài liệu. Một quyết định xử phạt về nhãn hàng hóa không tự động chứng minh toàn bộ thiệt hại, quan hệ nhân quả và mức bồi thường. Với tài liệu ở nước ngoài, việc thu thập, dịch thuật và sử dụng còn phải tuân thủ thủ tục tố tụng tương ứng. Các yêu cầu này có thể làm tăng chi phí bảo vệ quyền lợi, nhưng không thể thay bằng suy đoán rằng cứ có xử phạt là phát sinh nghĩa vụ bồi thường toàn bộ.[17]
4. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đối với hàng hóa nhập khẩu
Trên cơ sở các vấn đề đã phân tích, việc hoàn thiện cần ưu tiên hướng dẫn áp dụng và bảo đảm thực thi các nghĩa vụ hiện có, đồng thời chỉ đặt ra sửa đổi quy phạm khi có căn cứ xác định nội dung cần bổ sung. Bốn định hướng sau đây giữ trọng tâm vào trách nhiệm trong chuỗi cung ứng, khả năng kiểm chứng thông tin, giám sát rủi ro và tiếp cận chứng cứ.
Thứ nhất, làm rõ đầu mối tiếp nhận và phối hợp giải quyết yêu cầu của người tiêu dùng đối với hàng hóa nhập khẩu. Cần hướng dẫn việc công khai, cập nhật thông tin liên hệ của chủ thể nhập khẩu và chủ thể trực tiếp cung cấp hàng hóa, gắn với thông tin nhãn và chứng từ giao dịch. Cơ chế này nên xác định cách tiếp nhận, chuyển yêu cầu đến đúng chủ thể, cung cấp thông tin về tình trạng xử lý và phối hợp khi cần thu hồi. Căn cứ phù hợp là các quy định về cung cấp thông tin, tiếp nhận khiếu nại và trách nhiệm sản phẩm tại Điều 21, Điều 31 và Điều 34 Luật BVQLNTD 2023, kết hợp pháp luật về chất lượng và nhãn hàng hóa. Các hướng dẫn phải đặt trong đúng nhóm quy định về trách nhiệm kinh doanh, không làm thay đổi căn cứ phát sinh trách nhiệm nhà nhập khẩu đã được luật xác lập. Việc thiết lập đầu mối cần hỗ trợ tiếp cận cơ chế bảo vệ, không thu hẹp quyền yêu cầu đối với chủ thể chịu trách nhiệm theo luật hoặc mặc nhiên miễn trách nhiệm cho các bên còn lại.[18]
Thứ hai, cụ thể hóa khả năng kiểm chứng thông tin trên cơ sở nghĩa vụ đã có. Cần rà soát hướng dẫn thi hành Điều 21 và Điều 22 Luật BVQLNTD 2023 cùng Điều 12 Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa để làm rõ loại tài liệu cần lưu giữ, chủ thể cung cấp và cách phản hồi yêu cầu liên quan đến xuất xứ, chất lượng, hướng dẫn sử dụng và cảnh báo an toàn. Đối với người tiêu dùng, thông tin được cung cấp cần liên quan đến sản phẩm và dễ sử dụng; đối với cơ quan có thẩm quyền, hồ sơ phải đáp ứng yêu cầu kiểm tra theo luật. Quy trình cần phân biệt việc giải thích thông tin thông thường với cung cấp hồ sơ chuyên môn, đồng thời bảo vệ thông tin thuộc diện không được công khai. Không nên tự động coi mọi trường hợp không trả lời là cung cấp thông tin sai lệch; căn cứ xử lý phải được xác định theo nghĩa vụ, thời hạn và hành vi cụ thể. Hướng hoàn thiện này hỗ trợ thực hiện quyền được thông tin mà không tạo thêm yêu cầu chứng minh không giới hạn cho mọi giao dịch.[19]
Thứ ba, tăng tính liên thông giữa kiểm tra chất lượng trong lưu thông với cảnh báo và thu hồi. Trên nền tảng Điều 45 Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa đã được sửa đổi, bổ sung, cần rà soát quy trình chia sẻ kết quả kiểm tra, nhận diện lô hàng và thông báo cho cơ quan bảo vệ người tiêu dùng, nhà nhập khẩu và bên bán có liên quan. Nội dung hướng dẫn nên làm rõ thời điểm chuyển thông tin, chủ thể chủ trì và trách nhiệm cập nhật kết quả xử lý. Việc lấy mẫu, tăng tần suất kiểm tra cần căn cứ mức độ rủi ro và quy định chuyên ngành, không chỉ căn cứ hàng hóa có xuất xứ nước ngoài. Khi phát hiện khuyết tật, việc sử dụng thông tin để thu hồi phải gắn với Điều 32 và Điều 33 Luật BVQLNTD 2023. Đây là hướng cụ thể hóa cơ chế quản lý rủi ro đã được luật xác lập. Hiệu quả phối hợp cần được đánh giá qua khả năng tiếp cận cảnh báo và xử lý đúng sản phẩm, tránh phát sinh thủ tục trùng lặp.[20]
Thứ tư, hỗ trợ người tiêu dùng tiếp cận và sử dụng tài liệu trong yêu cầu bồi thường. Cần hướng dẫn việc yêu cầu cung cấp bản sao hợp lệ của kết luận kiểm tra, quyết định xử phạt và tài liệu kỹ thuật có liên quan, phù hợp các quy định về chứng cứ của Bộ luật Tố tụng dân sự. Khi sử dụng quyết định hành chính, phải xác định rõ những tình tiết đã được cơ quan có thẩm quyền kết luận và hiệu lực của quyết định, phân biệt với vấn đề thiệt hại hoặc quan hệ nhân quả chưa được xác định. Có thể hướng dẫn cách phối hợp cung cấp tài liệu giữa cơ quan quản lý và Tòa án, nhưng không nên quy định một kết luận kiểm tra đương nhiên thay thế toàn bộ hoạt động chứng minh. Đối với yêu cầu bồi thường do sản phẩm có khuyết tật, việc áp dụng Điều 34, Điều 35 Luật BVQLNTD 2023 cần được phân biệt với nguyên tắc phân bổ nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng. Cách tiếp cận này tăng khả năng sử dụng thông tin đã có, đồng thời giữ yêu cầu đánh giá chứng cứ khách quan và bảo đảm quyền tranh tụng của các bên.[21]
Kết luận
Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đối với hàng hóa nhập khẩu cần được thực hiện bằng sự kết hợp giữa nghĩa vụ trong chuỗi cung ứng, quản lý rủi ro và cơ chế yêu cầu khắc phục, bồi thường. Pháp luật Việt Nam đã xác định trách nhiệm nhà nhập khẩu, nghĩa vụ thông tin, thu hồi và căn cứ sử dụng chứng cứ; các sửa đổi về chất lượng sản phẩm có hiệu lực từ năm 2026 cũng đã mở rộng cách tiếp cận quản lý theo mức độ rủi ro. Vì vậy, việc hoàn thiện cần xuất phát từ nội dung quy định hiện hành và phân biệt vấn đề áp dụng với khoảng trống pháp luật. Những hướng ưu tiên là làm rõ đầu mối tiếp nhận yêu cầu, hỗ trợ kiểm chứng thông tin, liên kết kiểm tra với cảnh báo và thu hồi, đồng thời tạo điều kiện tiếp cận tài liệu phục vụ bồi thường. Việc cụ thể hóa các nội dung này giúp nâng cao tính khả thi của cơ chế bảo vệ mà không làm đồng nhất trách nhiệm quản lý nhà nước với trách nhiệm dân sự.
---------------------------
Tài liệu tham khảo
1. Chính phủ. Nghị định số 37/2026/NĐ-CP ngày 23/01/2026 quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa. https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2026/01/37-1.signed.pdf.
2. Nguyễn Mai Khả Duyên. “Chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do sản phẩm có khuyết tật gây ra cho người tiêu dùng.” Tạp chí Pháp luật và Thực tiễn, số 58 (2024): 1–16. https://tapchi.hul.edu.vn/index.php/jl/article/download/377/219.
3. Phạm Minh Đô. “Bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng do hàng hóa không đảm bảo chất lượng theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023.” Luật sư Việt Nam, 22/02/2024. Truy cập ngày 10/11/2026. https://lsvn.vn/boi-thuong-thiet-hai-cho-nguoi-tieu-dung-do-hang-hoa-khong-dam-bao-chat-luong-theo-luat-bao-ve-quyen-loi-nguoi-tieu-dung-nam-2023-1708531766-a141123.html.
4. Quốc hội. Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13 ngày 25/11/2015, được sửa đổi, bổ sung. Đối chiếu Văn bản hợp nhất số 99/VBHN-VPQH ngày 26/8/2025. https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2025/9/99-vbhn-vpqh.pdf.
5. Quốc hội. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15 ngày 20/6/2023, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 116/2025/QH15. Đối chiếu Văn bản hợp nhất số 47/VBHN-VPQH ngày 17/3/2026. https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2026/3/47-vbhn-vpqh.pdf.
6. Quốc hội. Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa số 05/2007/QH12 ngày 21/11/2007, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 35/2018/QH14 và Luật số 78/2025/QH15. Đối chiếu Văn bản hợp nhất số 156/VBHN-VPQH ngày 09/9/2025. https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2025/9/156-vbhn-vpqh.pdf.
7. Quốc hội. Luật Thương mại số 36/2005/QH11 ngày 14/6/2005, được sửa đổi, bổ sung. Điều 28 khoản 2.
[1] Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, đối chiếu Văn bản hợp nhất số 47/VBHN-VPQH ngày 17/3/2026; Luật số 78/2025/QH15, năm 2025, Điều 2; Nghị định số 37/2026/NĐ-CP, năm 2026.
[2] Nguyễn Mai Khả Duyên, “Chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do sản phẩm có khuyết tật gây ra cho người tiêu dùng,” Tạp chí Pháp luật và Thực tiễn, số 58 (2024): 6–12; Phạm Minh Đô, “Bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng do hàng hóa không đảm bảo chất lượng theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023,” Luật sư Việt Nam, 22/02/2024, truy cập ngày 10/11/2026, https://lsvn.vn/boi-thuong-thiet-hai-cho-nguoi-tieu-dung-do-hang-hoa-khong-dam-bao-chat-luong-theo-luat-bao-ve-quyen-loi-nguoi-tieu-dung-nam-2023-1708531766-a141123.html.
[3] Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 3 khoản 1 và Điều 4.
[4] Luật Thương mại số 36/2005/QH11, năm 2005, được sửa đổi, bổ sung, Điều 28 khoản 2.
[5] Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 2 và Điều 4.
[6] Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 14, Điều 21 và Điều 34 khoản 2 điểm b.
[7] Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 2 khoản 5; Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13, năm 2015, được sửa đổi, bổ sung, Điều 2 khoản 3.
[8] Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 3 khoản 4, Điều 34 và Điều 35.
[9] Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 21 và Điều 22.
[10] Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 14 và các điều 31–33.
[11] Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa số 05/2007/QH12, năm 2007, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 35/2018/QH14 và Luật số 78/2025/QH15, Điều 12; đối chiếu Văn bản hợp nhất số 156/VBHN-VPQH ngày 09/9/2025.
[12] Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa số 05/2007/QH12, năm 2007, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 35/2018/QH14 và Luật số 78/2025/QH15, Điều 5, Điều 34 và Điều 45.
[13] Nghị định số 37/2026/NĐ-CP, năm 2026, Điều 39, Điều 40, Điều 42 và Điều 44 khoản 2.
[14] Nguyễn Mai Khả Duyên, “Chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại,” 6–9.
[15] Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 21–22; Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, năm 2007, được sửa đổi, bổ sung, Điều 12.
[16] Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa số 05/2007/QH12, năm 2007, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 35/2018/QH14 và Luật số 78/2025/QH15, Điều 45; Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 32–33.
[17] Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13, năm 2015, được sửa đổi, bổ sung, Điều 92 khoản 1 điểm b, Điều 94–95, Điều 96 khoản 3, Điều 105 và Điều 108; đối chiếu Văn bản hợp nhất số 99/VBHN-VPQH ngày 26/8/2025.
[18] Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 21, Điều 31 và Điều 34; Nghị định số 37/2026/NĐ-CP, năm 2026, Điều 44 khoản 2.
[19] Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 21–22; Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, năm 2007, được sửa đổi, bổ sung, Điều 12.
[20] Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa số 05/2007/QH12, năm 2007, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 35/2018/QH14 và Luật số 78/2025/QH15, Điều 45; Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 32–33.
[21] Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13, năm 2015, được sửa đổi, bổ sung, Điều 91–95, Điều 106 và Điều 108; Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, năm 2023, được sửa đổi, bổ sung, Điều 34–35.