Hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực trong quản lý khai thác khoáng sản ở Việt Nam

(Pháp lý). Mở rộng thẩm quyền quản lý hoạt động khai thác khoáng sản ở cấp tỉnh, trong đó có thẩm quyền cấp phép của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, đặt ra yêu cầu tổ chức lại cơ chế kiểm soát quyền lực phù hợp với đặc điểm của tài nguyên không tái tạo.
1-1794566834.jpg

Ảnh minh họa

Tóm tắt: Mở rộng thẩm quyền quản lý hoạt động khai thác khoáng sản ở cấp tỉnh, trong đó có thẩm quyền cấp phép của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, đặt ra yêu cầu tổ chức lại cơ chế kiểm soát quyền lực phù hợp với đặc điểm của tài nguyên không tái tạo. Bằng phương pháp phân tích pháp luật, đối chiếu kết quả kiểm toán đã công bố và tham khảo chuẩn mực quản trị quốc tế, bài viết phân biệt kiểm soát hoạt động của doanh nghiệp với kiểm soát việc thực hiện thẩm quyền của cơ quan nhà nước. Trên cơ sở nhận diện các tầng kiểm soát hiện có, bài viết chỉ ra rủi ro của sự phụ thuộc thông tin, xung đột mục tiêu quản lý và độ trễ can thiệp. Tác giả đề xuất kiểm soát theo mức độ rủi ro, bảo đảm khả năng kiểm chứng độc lập, đối soát dữ liệu theo mỏ, phối hợp liên tỉnh và xác lập trách nhiệm xử lý cảnh báo. Hiệu quả kiểm soát cần được đánh giá bằng khả năng phòng ngừa tổn thất tài nguyên, đồng thời bảo vệ sự ổn định của hoạt động khai thác hợp pháp.

Từ khóa: kiểm soát quyền lực; quản lý khoáng sản; phân quyền; trách nhiệm giải trình; dữ liệu khoáng sản.

Improving Mechanisms for Controlling State Power in Mineral Extraction Management in Vietnam

Abstract: The expansion of provincial powers over mineral extraction, including licensing powers vested in chairpersons of provincial People’s Committees, requires oversight suited to the irreversible depletion of mineral resources. Using doctrinal legal analysis, published audit findings and selected international governance standards, this article distinguishes oversight of mining operators from scrutiny of the exercise of public authority. It examines existing controls and identifies risks associated with reliance on shared information sources, competing management objectives, impacts extending beyond provincial boundaries and delayed intervention. Historical audit findings illustrate possible failures without establishing the effectiveness of the current allocation of powers. The article recommends risk-based scrutiny of administrative decisions, independent technical verification, mine-level data reconciliation, interprovincial coordination and explicit responsibilities for responding to warnings. It also distinguishes measures that can be implemented under existing powers from changes requiring legislation. Effective control should be assessed through timely prevention of resource losses, implementation of corrective measures and the protection of lawful mining operations, rather than the number of inspections alone.

Keywords: control of state power; mineral management; decentralisation of powers; accountability; mineral data.

1. Đặt vấn đề và cách tiếp cận nghiên cứu

Một quyết định cho phép khai thác khoáng sản tạo ra quyền kinh doanh cho doanh nghiệp, đồng thời mở đầu quá trình chuyển dịch một phần tài nguyên thuộc sở hữu toàn dân ra khỏi trạng thái tự nhiên. Khi quyết định thiếu căn cứ hoặc việc thực hiện vượt khỏi giới hạn được phép, hậu quả có thể kéo dài hơn nhiệm kỳ của người ra quyết định và thời gian tồn tại của doanh nghiệp. Thu hồi giấy phép có thể chấm dứt một quyền khai thác, nhưng việc đó không làm phần tài nguyên đã mất tự phục hồi.

Hiến pháp xác lập nguyên tắc kiểm soát quyền lực nhà nước, chế độ sở hữu toàn dân đối với tài nguyên khoáng sản và trách nhiệm quản lý, sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên. Đối chiếu các nguyên tắc này trong quan hệ với quyền được sống trong môi trường trong lành cho thấy việc quyết định khai thác phải được đặt trong khuôn khổ bảo vệ lợi ích công và quyền của người chịu tác động.[1] Từ đó, phân định thẩm quyền cần đi cùng phân định nghĩa vụ giải trình và trách nhiệm bảo vệ tài nguyên.

Trong nghiên cứu về tổ chức quyền lực, tác giả Lý Thị Huệ và Dương Thị Hà đã đặt vấn đề kiểm soát quyền lực trong điều kiện đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, nhấn mạnh yêu cầu phân công rõ trách nhiệm và tăng cường công khai.[2] Gần đây, tác giả Phùng Văn Huyên tiếp cận phân cấp, phân quyền từ cấu trúc hệ thống pháp luật, đề xuất một khuôn khổ nền tảng nhằm kết nối thẩm quyền với trách nhiệm giải trình.[3] Các nghiên cứu này cung cấp cơ sở để tiếp tục khảo sát cơ chế kiểm soát trong từng lĩnh vực có mức độ rủi ro khác nhau.

Bài viết đặt câu hỏi cơ chế nào giúp kiểm tra căn cứ quyết định trước khi tổn thất tài nguyên trở nên không thể phục hồi. Phương pháp phân tích pháp luật được kết hợp với tình huống kiểm toán và chuẩn mực quản trị quốc tế để khảo sát quyền lực hành chính trong quan hệ với giám sát dân cử, kiểm toán, tư pháp và xã hội. Dữ liệu lịch sử chỉ dùng nhận diện rủi ro, không chứng minh hiệu quả mô hình phân quyền mới. Pháp luật được đối chiếu đến ngày 10/11/2026; quy định chưa có hiệu lực được trình bày riêng.

2. Đặc điểm của quyền lực trong quản lý khai thác khoáng sản

2.1. Quyền quyết định gắn với một tài sản công có giới hạn

Khoáng sản có giá trị kinh tế nhưng việc phân bổ quyền khai thác không thể chỉ dựa vào nguồn thu trước mắt. Mỏ còn liên quan đến đất đai, nước, sinh kế và an toàn. Tính hữu hạn của tài nguyên đặt ra vấn đề phân bổ lợi ích giữa doanh nghiệp, cộng đồng hiện tại và thế hệ mai sau. Cơ quan quản lý vì vậy cần giải trình cả phương án khai thác và giới hạn bảo vệ.

Quyền quản lý vận hành qua cả vòng đời mỏ. Phân loại khoáng sản chi phối chế độ quản lý; thăm dò ảnh hưởng trữ lượng; đấu giá hoặc ngoại lệ ảnh hưởng cơ hội tiếp cận mỏ; công suất, ranh giới, độ sâu và thời hạn chi phối tốc độ sử dụng tài nguyên. Quyết định đóng cửa mỏ tiếp tục liên quan chi phí phục hồi. Kiểm soát cần theo dõi sự liên hệ giữa những quyết định này.

Nguồn lợi tập trung trong khi thiệt hại phân tán có thể tạo động cơ tác động đến quyết định công. Báo cáo Phát triển thế giới năm 2017 phân tích việc bất cân xứng quyền lực và sự chi phối làm sai lệch kết quả chính sách.[4] Vận dụng vào khoáng sản, cần xác định ai nắm thông tin, ai tác động và ai chịu chi phí của quyết định.

2.2. Phân biệt kiểm soát doanh nghiệp với kiểm soát chủ thể quản lý

Kiểm tra doanh nghiệp nhằm xác định việc tuân thủ giấy phép và nghĩa vụ; kiểm soát quyền lực còn xem xét giấy phép hình thành, điều chỉnh ra sao, căn cứ kỹ thuật được kiểm chứng thế nào và cảnh báo đã được xử lý chưa. Doanh nghiệp có thể tuân thủ một văn bản nhưng văn bản ấy vẫn cần được kiểm tra về thẩm quyền, trình tự, nội dung. Ngược lại, cấp phép hợp pháp không loại trừ vi phạm khi khai thác.

Khi có sai lệch, không thể quy mọi hậu quả cho doanh nghiệp hoặc mặc nhiên buộc cơ quan cấp phép chịu trách nhiệm về mọi hành vi vượt phép. Cần xác định nghĩa vụ, khả năng biết, thẩm quyền ngăn chặn, hành vi và quan hệ nhân quả. Phân định đó vừa chống bỏ lọt trách nhiệm, vừa bảo vệ người thực hiện đúng pháp luật.

2.3. Mở rộng thẩm quyền địa phương và yêu cầu kiểm soát tương xứng

Điều 108 Luật Địa chất và khoáng sản 2024 quy định Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) cấp tỉnh có thẩm quyền cấp phép đối với khoáng sản nhóm II, nhóm III, khai thác nhóm IV và nhóm I tại khu vực phân tán, nhỏ lẻ đã được khoanh định, công bố, cùng khai thác tận thu; phải loại trừ trường hợp thuộc thẩm quyền trung ương. Khoáng sản nhóm I ngoài phạm vi phân tán, nhỏ lẻ và một số khu vực biển vẫn thuộc thẩm quyền cấp phép của Bộ trưởng. Thẩm quyền của người cấp phép còn gắn với các quyết định tiếp theo đối với giấy phép theo quy định của luật.[5]

Cần phân biệt UBND với Chủ tịch UBND cấp tỉnh, cũng như phân quyền, phân cấp và ủy quyền, vì mỗi hình thức có căn cứ và quan hệ trách nhiệm riêng. Nghị định 193/2025/NĐ-CP phải được đọc cùng Nghị định 21/2026/NĐ-CP.[6] Luật số 21/2026/QH16 đã ban hành nhưng có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, không được sử dụng thay quy định đang áp dụng.[7]

Phân quyền đưa quyết định gần địa bàn và hỗ trợ phối hợp nhưng hiệu quả phụ thuộc năng lực thực hiện, khả năng kiểm soát. Quyền địa phương rộng hơn đòi hỏi trung ương quan sát được toàn hệ thống và cộng đồng tiếp cận được thông tin. Giảm khâu xin ý kiến không đồng nghĩa giảm chất lượng căn cứ quyết định.

Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 gắn quyền tự chủ với trách nhiệm kiểm tra, thanh tra, giám sát tính hợp hiến, hợp pháp của cơ quan cấp trên.[8] Kiểm soát khoáng sản phải tôn trọng thẩm quyền đã được xác lập, tránh biến kiểm tra thành cấp phê duyệt bổ sung không có căn cứ.

3. Các tầng kiểm soát hiện có và giới hạn đánh giá hiệu quả

3.1. Kiểm soát bằng quy phạm và kiểm chứng chuyên môn

Pháp luật đã đặt ra giới hạn về khu vực, điều kiện cấp phép, đấu giá, nghĩa vụ tài chính và bảo vệ tài nguyên; đồng thời quy định thông tin, dữ liệu và sự tham gia của cộng đồng.[9] Đây là nền tảng kiểm tra quyết định quản lý và hoạt động tại mỏ, nhưng sự đầy đủ của nhóm quy định chưa phản ánh mức liên kết trong từng hồ sơ.

Thẩm định giúp chuyển thông tin kỹ thuật thành căn cứ pháp lý. Chất lượng cần được đánh giá qua khả năng truy xuất phương pháp, dữ liệu gốc và xử lý ý kiến khác nhau. Số thành viên hội đồng hoặc số lần lấy ý kiến mới mô tả thủ tục, chưa chứng minh kết luận được kiểm tra độc lập.

Nghị định 193/2025/NĐ-CP sau sửa đổi đã có công cụ kiểm soát cụ thể đối với cát, sỏi, bao gồm yêu cầu về phương tiện đo đạc, camera tại bến bãi, công khai thông tin và chứng từ về nguồn gốc trong những trường hợp được quy định. Đồng thời, nghị định đặt nguyên tắc xây dựng dữ liệu đồng bộ từ trung ương đến địa phương.[10] Vì thế, kiến nghị hoàn thiện phải làm rõ cách kết nối và sử dụng các công cụ hiện có, thay vì coi đo đạc hay số hóa là giải pháp hoàn toàn mới.

Điều 107 Luật Địa chất và khoáng sản giao cơ quan đầu mối trung ương tổ chức, chỉ đạo kiểm tra chuyên ngành trên cả nước.[11] Phân quyền cấp phép không chấm dứt quản lý thống nhất. Tuy nhiên, kiểm tra doanh nghiệp và kiểm tra việc thực hiện thẩm quyền địa phương là hai đối tượng khác nhau; chuyển kết quả giữa chúng phải đúng thẩm quyền.

3.2. Giám sát dân cử và kiểm soát từ bên ngoài bộ máy điều hành địa phương

Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 tạo khuôn khổ xem xét báo cáo, chất vấn và giám sát chuyên đề đối với việc thực hiện pháp luật, trách nhiệm quản lý.[12] Giám sát dân cử có thể đặt quyết định khai thác trong yêu cầu bảo vệ lợi ích công, thay vì chỉ kiểm tra thành phần thủ tục.

Kiểm toán nhà nước xem xét quản lý tài nguyên trong phạm vi chức năng về tài chính công, tài sản công, qua đó làm rõ sai lệch về cấp quyền và nghĩa vụ tài chính. Kiểm toán không thay thế cơ quan cấp phép; không phải mọi vi phạm kỹ thuật tại mỏ đều tự động thuộc một cuộc kiểm toán. Phối hợp phải dựa trên chức năng và kết quả có thể sử dụng chung.

Luật Thanh tra năm 2025 quy định Thanh tra tỉnh thuộc UBND cấp tỉnh, chịu sự chỉ đạo, điều hành của Chủ tịch UBND cấp tỉnh và sự chỉ đạo về công tác thanh tra, hướng dẫn nghiệp vụ của Thanh tra Chính phủ. Thanh tra Chính phủ giữ vai trò kiểm soát đối với hoạt động quản lý theo thẩm quyền.[13] Cấu trúc này tạo cơ chế kiểm soát trong và ngoài địa phương, nhưng cũng cho thấy không nên mô tả Thanh tra tỉnh là thiết chế hoàn toàn độc lập với cơ quan điều hành cùng cấp.

Nghị định 217/2025/NĐ-CP quy định thẩm quyền, trình tự kiểm tra chuyên ngành, quyền của đối tượng kiểm tra và việc thực hiện quyết định xử lý.[14] Phải phân biệt hoạt động này với thanh tra, giám sát, kiểm toán để tránh chồng chéo đối với doanh nghiệp nhưng bỏ trống kiểm tra quyết định quản lý.

3.3. Kiểm soát xung đột lợi ích và sự tham gia của người chịu tác động

Điều 23 Luật Phòng, chống tham nhũng quy định nghĩa vụ báo cáo và xử lý xung đột lợi ích.[15] Trong quản lý khoáng sản, cần vận dụng cơ sở này khi lựa chọn người thẩm định, xem xét hồ sơ và kiểm tra; nhận diện lợi ích trước khi tác động đến quyết định, không chờ đến khi đủ căn cứ xử lý hình sự.

Điều 159 Luật Bảo vệ môi trường ghi nhận quyền của đại diện cộng đồng chịu tác động trong yêu cầu thông tin, tìm hiểu thực tế và tham gia đánh giá bảo vệ môi trường.[16] Kênh này hỗ trợ phát hiện biến động tại chỗ nhưng phản ánh về đục nước, nứt nhà hoặc sạt lở vẫn cần xác minh nguyên nhân, không tự là kết luận vi phạm.

Luật Tố tụng hành chính có cơ chế xem xét quyết định, hành vi hành chính và áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo điều kiện luật định.[17] Vận dụng trong khoáng sản phải xác định đúng đối tượng khởi kiện, tư cách người khởi kiện và điều kiện can thiệp; lợi ích công không mặc nhiên cho mọi cá nhân quyền yêu cầu hủy mọi giấy phép.

3.4. Kết quả kiểm soát và giới hạn của dữ liệu thực tiễn

Những kết quả kiểm toán công khai cho thấy kiểm soát bên ngoài có khả năng phát hiện sai lệch đáng kể. Báo cáo tổng hợp kết quả kiểm toán năm 2022 ghi nhận các vấn đề trong cấp phép, xác định trữ lượng, nghĩa vụ tài chính và khai thác vượt công suất. Chú thích của báo cáo còn chỉ ra tình trạng vượt công suất tại 16 đơn vị với 17 giấy phép do Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp.[18] Chi tiết này lưu ý rằng rủi ro quản lý không chỉ phát sinh ở giấy phép do địa phương cấp.

Với trường hợp Quảng Ngãi giai đoạn 2017 - 2021, thông tin do Kiểm toán nhà nước công bố nêu hạn chế ở việc khoanh định khu vực không đấu giá, thẩm định trữ lượng, xác định tiền cấp quyền và phối hợp chống thất thu. Việc xác định nghĩa vụ tiền cấp quyền không đúng được ghi nhận làm giảm thu ngân sách 25.991 triệu đồng.[19] Đây là minh họa cho khả năng sai lệch lan truyền từ một quyết định chuyên môn sang phân bổ quyền và nghĩa vụ tài chính.

Dữ liệu trên thuộc giai đoạn pháp luật trước đây, không chứng minh phân quyền theo luật mới đã gây hậu quả tương tự. Đánh giá hiện nay cần số liệu về thời gian phát hiện, thực hiện kiến nghị, chênh lệch sản lượng được giải trình và an toàn sau can thiệp. Số cuộc kiểm tra hoặc tiền truy thu chưa phản ánh đầy đủ thiệt hại đã phòng tránh.

4. Những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện

4.1. Phụ thuộc thông tin có thể làm giảm chất lượng kiểm soát chéo

Nhiều cơ quan có thể xem xét hồ sơ nhưng vẫn phụ thuộc cùng nguồn thông tin. Nếu đều dựa vào một báo cáo tư vấn, không kiểm tra dữ liệu gốc và phương pháp quy đổi, các khâu sau có thể lặp lại sai số ban đầu. Kiểm soát chéo đòi hỏi nguồn đối chứng và chuyên môn phù hợp, không nhất thiết phải lập cơ quan mới.

Ví dụ giả định, đối chiếu sản lượng tính bằng mét khối với vận chuyển tính bằng tấn phải kiểm tra khối lượng riêng, độ ẩm và tồn kho. Chênh lệch không tự chứng minh gian lận. Tuy nhiên, nếu mọi cơ quan dùng cùng hệ số chưa kiểm chứng thì đối chiếu chỉ lặp lại sai số, cho thấy quyết định quản lý phụ thuộc chất lượng dữ liệu kỹ thuật.

4.2. Xung đột mục tiêu và nguy cơ chia nhỏ việc đánh giá

Địa phương cần vật liệu hạ tầng, nguồn thu và việc làm, đồng thời phải bảo vệ tài nguyên, môi trường. Các mục tiêu hợp pháp này khác nhau về thời hạn và người hưởng lợi: áp lực công trình có thể xuất hiện ngay, còn chi phí suy thoái hoặc phục hồi bộc lộ muộn. Kiểm soát phải xem xét cả tác động trước mắt và lâu dài.

Đánh giá riêng từng mỏ còn có thể bỏ qua tác động cộng dồn. Nhiều lần điều chỉnh công suất hoặc phạm vi khai thác có thể làm thay đổi tổng mức tác động dù từng hồ sơ đủ thủ tục. Cần xem xét vấn đề theo không gian, thời gian, thay vì chỉ kiểm đếm thành phần hồ sơ.

Không đấu giá đúng ngoại lệ luật định không đồng nghĩa ưu ái trái pháp luật. Tuy nhiên, hồ sơ phải cho phép kiểm tra điều kiện áp dụng, mục đích sử dụng và việc phân phối khoáng sản. Yêu cầu này bảo vệ cả cơ quan quyết định lẫn doanh nghiệp thực hiện hợp pháp.

4.3. Thẩm quyền theo địa giới chưa bao quát hết vùng chịu tác động

Địa giới quản lý không trùng với lưu vực sông, tầng chứa nước hay cấu trúc địa chất. Địa phương hạ lưu có thể chịu chi phí từ khai thác thượng lưu; mỏ nằm trong một tỉnh vẫn có thể tác động ngoài tỉnh. Cần phân biệt vị trí mỏ liên tỉnh với phạm vi ảnh hưởng liên tỉnh.

Nghị định 193/2025/NĐ-CP sau sửa đổi đã quy định phối hợp giải quyết thủ tục đối với khu vực khai thác nhóm II, nhóm III nằm trên địa bàn từ hai tỉnh trở lên.[20] Vấn đề cần làm rõ thêm là xử lý cảnh báo từ địa phương ngoài khu vực giấy phép nhưng chịu tác động, trên cơ sở dữ liệu nền và đầu mối giải quyết bất đồng kỹ thuật.

4.4. Khoảng cách giữa phát hiện và can thiệp

Cảnh báo đi qua nhiều đầu mối mà không xác định người quyết định xác minh hoặc ngăn ngừa sẽ làm tăng chi phí chậm trễ. Với tài nguyên không tái tạo, phát hiện đúng nhưng can thiệp muộn vẫn có thể để lại hậu quả không khắc phục được.

Can thiệp sớm cũng ảnh hưởng quyền kinh doanh, việc làm và nguồn cung. Cảnh báo tự động hoặc phản ánh đơn lẻ chỉ nên kích hoạt xác minh; đình chỉ, hạn chế quyền hoặc xử phạt phải có căn cứ, đúng thẩm quyền và tương xứng.

5. Kiến nghị hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực

5.1. Thiết kế mức kiểm soát theo rủi ro của quyết định

Cần phân biệt rủi ro doanh nghiệp với rủi ro quyết định hành chính. Doanh nghiệp tuân thủ tốt vẫn có thể đề nghị điều chỉnh dự án có tác động lớn. Tiêu chí kiểm soát nên xét vị trí nhạy cảm, mức tăng tác động, độ bất định dữ liệu và ảnh hưởng ngoài địa bàn, không chỉ nhóm khoáng sản hoặc quy mô doanh nghiệp.

OECD khuyến nghị phân bổ nguồn lực kiểm tra tương xứng với mức rủi ro và đánh giá kết quả bằng mức giảm rủi ro thực tế.[21] Vận dụng vào kiểm soát quyền lực trong khoáng sản, hồ sơ rủi ro thấp nên được giải quyết theo quy trình chuẩn; hồ sơ có cảnh báo kỹ thuật đáng kể cần thêm kiểm chứng vào đúng vấn đề còn bất định. Cách làm này giúp dành chuyên gia và kinh phí cho trường hợp cần thiết, đồng thời hạn chế việc kiểm tra tràn lan.

Nếu bổ sung thẩm tra độc lập, luật cần xác định loại quyết định áp dụng, cách lựa chọn tổ chức và thời hạn. Điều kiện hoặc hạn chế quyền phải được quy định đúng thẩm quyền, không đặt ra bằng yêu cầu riêng khi xử lý hồ sơ. Thẩm tra là căn cứ chuyên môn để quyết định và giải trình, tránh tạo vòng phê duyệt lại mọi giấy phép tại trung ương.

5.2. Bảo đảm khả năng kiểm chứng chuyên môn và kiểm soát lợi ích liên quan

Cần cụ thể hóa khai báo lợi ích của người thẩm định, tư vấn và kiểm tra theo quan hệ có khả năng ảnh hưởng công việc. Tùy mức xung đột, có thể thay người hoặc bổ sung kiểm chứng. Không đồng nhất việc từng cung cấp dịch vụ chuyên môn với thiếu khách quan khi chưa có căn cứ.

Kết luận về trữ lượng, giới hạn khai thác và an toàn phải truy xuất được dữ liệu, phương pháp và ý kiến bảo lưu. Quyết định khác cảnh báo chuyên môn cần có giải trình. Kinh phí thẩm tra nên công khai, không phụ thuộc kết quả chấp thuận; tư vấn chịu trách nhiệm phần việc, cơ quan quyết định chịu trách nhiệm sử dụng kết quả.

EITI 2023 cho phép tham khảo các yêu cầu về sổ đăng ký giấy phép, chủ sở hữu hưởng lợi và dữ liệu khai thác, không phải nghĩa vụ tự động áp dụng cho Việt Nam.[22] Luật số 76/2025/QH15 đã bổ sung quy định về chủ sở hữu hưởng lợi và cơ chế chuyển tiếp.[23] Cần tạo cơ sở đối chiếu dữ liệu để kiểm soát lợi ích liên quan; quyền truy cập, chia sẻ và công khai phải đúng pháp luật, không mặc nhiên công khai toàn bộ dữ liệu cá nhân.

5.3. Chuyển dữ liệu từng mỏ thành công cụ kiểm chứng quyết định

Hồ sơ điện tử theo mã mỏ ổn định cần liên kết giấy phép, các lần điều chỉnh, thăm dò và hoạt động, bảo toàn lịch sử khi chuyển cơ quan hoặc thay đổi địa giới. Triển khai phải gắn với lộ trình vận hành, kết nối hệ thống thông tin, dữ liệu trước ngày 01/01/2030 tại khoản 7 Điều 58 Nghị định 193/2025/NĐ-CP.[24]

Đối soát cần kết nối khai thác, tồn kho, vận chuyển, tiêu thụ và nghĩa vụ tài chính; thống nhất đơn vị đo, trạng thái vật liệu, thời điểm ghi nhận và lịch sử chỉnh sửa. Ảnh viễn thám hoặc dữ liệu phương tiện chỉ nên sử dụng khi xác định được sai số và giá trị đối chứng.

Chênh lệch dữ liệu kích hoạt giải trình hoặc kiểm tra, không tự là kết luận vi phạm. Doanh nghiệp cần được tiếp cận dữ liệu liên quan, sửa sai và cung cấp đối chứng; cơ quan quản lý phải ghi kết quả xử lý, tránh kéo dài bất lợi từ cảnh báo chưa xác minh.

Cơ quan có thẩm quyền cần tiếp cận dữ liệu phục vụ kiểm tra quyết định, không phụ thuộc hoàn toàn báo cáo của đối tượng được kiểm tra. Công khai xã hội chỉ áp dụng phần được phép; bí mật nhà nước và thông tin được bảo vệ phải được xử lý riêng.

5.4. Kiểm soát tác động tích lũy và giải quyết bất đồng liên tỉnh

Cần nhận diện nguy cơ tác động vượt tỉnh ngay khi cấp phép hoặc điều chỉnh đáng kể. Với trường hợp cần thiết, nên đánh giá tác động tích lũy trên dữ liệu khu vực, thay vì mỗi mỏ dùng một hiện trạng không phản ánh hoạt động lân cận.

Phối hợp phải xác định cơ quan chủ trì, nội dung, thời hạn và cấp giải quyết bất đồng. Trung ương có thể điều phối kỹ thuật, kiểm tra hợp pháp theo thẩm quyền; bổ sung quyền quyết định bắt buộc phải được thể chế hóa. Không trao cho từng tỉnh quyền phủ quyết chung đối với hoạt động tỉnh khác.

Cảnh báo nghiêm trọng từ địa phương chịu tác động cần được theo dõi đến kết quả. Quyết định tiếp tục khai thác phải nêu căn cứ hoặc biện pháp bổ sung; hạn chế phải gắn với vùng, thời gian và nguyên nhân rủi ro, tránh đình trệ quá mức hoạt động hợp pháp.

5.5. Gắn cảnh báo với nghĩa vụ hành động và giới hạn can thiệp

Quy trình phải truy vết được từ tiếp nhận cảnh báo, xác minh đến quyết định và theo dõi. Mỗi bước cần đầu mối, thời hạn theo mức khẩn cấp và cơ chế chuyển cấp. Chuyển thông tin đến nơi không có thẩm quyền hoặc khả năng xử lý không thể được xem là đã hoàn thành trách nhiệm.

Cần rà soát công cụ ngăn ngừa hiện có trước khi bổ sung. Thẩm quyền tạm dừng, hạn chế hoặc yêu cầu bảo vệ phải có điều kiện, phạm vi, thời hạn và thủ tục xem xét lại. Khi hành động khẩn cấp, cần bảo đảm giải trình sớm sau quyết định và lưu căn cứ về sự cần thiết, tương xứng.

Hướng dẫn tố tụng cần hỗ trợ tiếp cận hồ sơ, chứng cứ kỹ thuật và áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Mở rộng đại diện bảo vệ cộng đồng phải được nghiên cứu trong pháp luật tố tụng, không suy rộng bằng quy trình ngành; đồng thời bảo đảm quyền doanh nghiệp và người liên quan.

5.6. Đánh giá giám sát bằng kết quả và cá thể hóa trách nhiệm công vụ

HĐND cấp tỉnh có thể giám sát chuyên đề theo rủi ro, dùng chuyên gia và dữ liệu đối chứng để theo dõi điều chỉnh giấy phép, cảnh báo tồn đọng, phục hồi mỏ và thực hiện kiến nghị. Giám sát nhằm kiểm tra trách nhiệm, yêu cầu khắc phục theo thẩm quyền, không thay cơ quan hành chính phê duyệt hồ sơ.

Thanh tra, kiểm tra và kiểm toán cần chia sẻ kết quả dùng chung nhưng giữ khả năng xác minh độc lập khi có nghi ngờ. Tránh trùng lặp không có nghĩa miễn kiểm tra vì đã có báo cáo trước; trọng tâm là thay đổi mới, dữ liệu mâu thuẫn và kiến nghị chưa thực hiện.

Trách nhiệm phải được cá thể hóa giữa người cung cấp dữ liệu sai, người thẩm định bỏ qua bất thường, người quyết định thiếu giải trình và người không xử lý cảnh báo. Kỷ luật, bồi thường, xử phạt hoặc hình sự phải đáp ứng điều kiện riêng. Không dùng toàn bộ hiểu biết sau sự cố để mặc nhiên suy đoán lỗi tại thời điểm quyết định.

Đánh giá nên theo dõi khả năng truy xuất hồ sơ, thời gian xử lý cảnh báo, thực hiện kiến nghị và tái diễn sai phạm, cùng chi phí tuân thủ, gián đoạn hoạt động hợp pháp. Kiểm tra nhiều nhưng rủi ro không giảm hoặc kéo dài chờ đợi của doanh nghiệp đều đòi hỏi điều chỉnh phương thức kiểm soát.

Mặt trận Tổ quốc, tổ chức xã hội và báo chí cung cấp thông tin theo chức năng. Cần tiếp nhận, kiểm chứng, phản hồi và bảo vệ người cung cấp đúng pháp luật; không chuyển nghĩa vụ kiểm tra sang cộng đồng hoặc buộc người dân chứng minh đầy đủ nguyên nhân kỹ thuật trước khi phản ánh.

5.7. Xác định nội dung cần sửa luật và nội dung có thể tổ chức thực hiện

Ở cấp luật, cần rà soát Điều 107 Luật Địa chất và khoáng sản về phối hợp, xử lý cảnh báo và kiểm soát trung ương với địa phương; các điều 89–94 về truy xuất, tiếp cận dữ liệu. Đây là hướng cụ thể hóa trách nhiệm hiện có, không phải khẳng định pháp luật chưa quy định quản lý hoặc thông tin.

Có thể nghiên cứu nghĩa vụ xác minh khi nhận thông tin có căn cứ về nguy cơ nghiêm trọng, xác định đầu mối, chuyển cấp và lưu căn cứ quyết định. Chính phủ cụ thể hóa phân loại cảnh báo, thời hạn, phối hợp; biện pháp hạn chế quyền phải dựa trên thẩm quyền tương ứng. Cấu trúc này gắn quản lý với phản ứng và giới hạn tùy nghi.

Ở cấp nghị định, cần rà soát đối soát dữ liệu, xử lý chênh lệch và quyền giải trình, đồng bộ với kiểm tra chuyên ngành. Quy trình kỹ thuật cụ thể hóa biểu mẫu, đơn vị đo, lịch sử sửa và đầu mối trong phạm vi được giao. Thay đổi thẩm quyền, điều kiện kinh doanh hoặc quyền tố tụng phải được đặt đúng cấp văn bản có thẩm quyền.

6. Kết luận

Pháp luật hiện hành đã thiết lập nhiều tầng kiểm soát trong quản lý khai thác khoáng sản. Yêu cầu hoàn thiện nằm ở việc làm cho các tầng kiểm soát có thể kiểm chứng lẫn nhau, nhận biết rủi ro kịp thời và xác định được người phải hành động. Đặc điểm không tái tạo của tài nguyên đòi hỏi đánh giá cả thời điểm can thiệp, bởi một quyết định xử lý đúng nhưng quá muộn vẫn có thể để lại tổn thất không thể khắc phục.

Trọng tâm cải cách là bảo đảm căn cứ quyết định có thể kiểm tra, lợi ích liên quan được nhận diện và cảnh báo không bị bỏ quên giữa các đầu mối. Phân quyền chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi người được giao quyền có đủ năng lực quyết định, được bảo vệ khi hành động đúng pháp luật và phải giải trình khi sử dụng quyền lực. Một cơ chế như vậy đồng thời giữ gìn tài nguyên thuộc sở hữu toàn dân và tạo môi trường ổn định cho doanh nghiệp khai thác hợp pháp.

--------------------------------

Tài liệu tham khảo

1. Kiểm toán nhà nước. Báo cáo tổng hợp kết quả kiểm toán năm 2022. Số 40/BC-KTNN ngày 17/5/2023. Phần chuyên đề quản lý nhà nước về tài nguyên khoáng sản giai đoạn 2017–2021, tr. 68–69, chú thích 582. https://www.sav.gov.vn/Files/Others/932d5081-1360-4bbe-950c-908871a20662/BCTH_KQKT_2022_PH.pdf.

2. Kiểm toán nhà nước. “Nhiều hạn chế, bất cập trong quản lý Nhà nước về tài nguyên, khoáng sản giai đoạn 2017–2021 trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi”, 21/12/2022. https://www.sav.gov.vn/vi/bai-viet/nhieu-han-che-bat-cap-trong-quan-ly-nha-nuoc-ve-tai-nguyen-khoang-san-giai-doan-2017-2021-tren-dia-ban-tinh-quang-ngai-2022-12-21-17-27-56.

3. Lý Thị Huệ và Dương Thị Hà. “Kiểm soát quyền lực trong điều kiện đẩy mạnh phân cấp, phân quyền.” Tạp chí Quản lý nhà nước, số 321 (10/2022): 31–35. https://vi.quanlynhanuoc.vn/qlnn/article/download/139/87.

4. OECD. OECD Regulatory Enforcement and Inspections Toolkit. OECD Publishing, 2018. https://doi.org/10.1787/9789264303959-en.

5. Phùng Văn Huyên. “Thể chế phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước và vấn đề hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam.” Nghiên cứu Lập pháp, 28/9/2026. https://lapphap.vn/the-che-phan-cap-phan-quyen-trong-quan-ly-nha-nuoc-va-van-de-hoan-thien-cau-truc-he-thong-phap-luat-viet-nam-10439460.html.

6. World Bank. World Development Report 2017: Governance and the Law. World Bank, 2017. https://www.worldbank.org/en/publication/wdr2017.


[1] Hiến pháp năm 2013, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, khoản 3 Điều 2, Điều 43, Điều 53 và Điều 63.

[2] Lý Thị Huệ và Dương Thị Hà, “Kiểm soát quyền lực trong điều kiện đẩy mạnh phân cấp, phân quyền,” Tạp chí Quản lý nhà nước, số 321 (10/2022): 31–35.

[3] Phùng Văn Huyên, “Thể chế phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước và vấn đề hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam,” Nghiên cứu Lập pháp, 28/9/2026, mục 4.5, truy cập ngày 10/11/2026, https://lapphap.vn/the-che-phan-cap-phan-quyen-trong-quan-ly-nha-nuoc-va-van-de-hoan-thien-cau-truc-he-thong-phap-luat-viet-nam-10439460.html.

[4] World Bank, World Development Report 2017: Governance and the Law (World Bank, 2017), Overview.

[5] Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15, Điều 108, được sửa đổi bởi khoản 29 Điều 1 Luật số 147/2025/QH15; Điều 3 luật sửa đổi về chuyển tiếp.

[6] Nghị định số 193/2025/NĐ-CP, được sửa đổi bởi Nghị định số 21/2026/NĐ-CP, khoản 6 Điều 61; đối chiếu Văn bản hợp nhất số 21/VBHN-BNNMT ngày 23/02/2026.

[7] Luật số 21/2026/QH16 ngày 24/8/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của 10 luật liên quan đến thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, Điều 6 và Điều 11; có hiệu lực từ ngày 01/01/2027.

[8] Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15, các điều 11–14, đặc biệt khoản 2 và khoản 4 Điều 12.

[9] Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, Điều 8, các điều 89–94 và điểm c khoản 2 Điều 107.

[10] Nghị định số 193/2025/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung năm 2026, khoản 7 Điều 58; điểm c khoản 1, khoản 3–4 Điều 116; Điều 117; điểm a khoản 1 Điều 118.

[11] Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, Điều 107.

[12] Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân số 121/2025/QH15, ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 01/3/2026.

[13] Luật Thanh tra số 84/2025/QH15, Điều 10, Điều 15 và Điều 16.

[14] Nghị định số 217/2025/NĐ-CP ngày 05/8/2025 về hoạt động kiểm tra chuyên ngành, các điều 6–16.

[15] Luật Phòng, chống tham nhũng số 36/2018/QH14, được sửa đổi, bổ sung, Điều 23; đối chiếu Văn bản hợp nhất số 65/VBHN-VPQH ngày 23/3/2026.

[16] Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14, được sửa đổi, bổ sung, khoản 1–3 Điều 159.

[17] Luật Tố tụng hành chính số 93/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung, các điều 66–71; điều kiện tạm đình chỉ, tạm dừng tại Điều 69 và Điều 70.

[18] Kiểm toán nhà nước, Báo cáo tổng hợp kết quả kiểm toán năm 2022, số 40/BC-KTNN, ngày 17/5/2023, 68–69, chú thích 582.

[19] Kiểm toán nhà nước, “Nhiều hạn chế, bất cập trong quản lý Nhà nước về tài nguyên, khoáng sản giai đoạn 2017–2021 trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi,” 21/12/2022; số liệu giảm thu được nguồn trình bày theo triệu đồng.

[20] Nghị định số 193/2025/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung năm 2026, khoản 6 Điều 61.

[21] OECD, OECD Regulatory Enforcement and Inspections Toolkit (OECD Publishing, 2018), tiêu chí 1, 3 và 12, đặc biệt 12.3–12.4, https://doi.org/10.1787/9789264303959-en.

[22] Extractive Industries Transparency Initiative, EITI Standard 2023, phần 1, mục 3, yêu cầu 2.3, 2.5 và nhóm yêu cầu 3.

[23] Luật số 76/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Doanh nghiệp, điểm d khoản 1, khoản 2, khoản 14, khoản 27 Điều 1; Điều 2 và khoản 1 Điều 3.

[24] Nghị định số 193/2025/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung năm 2026, khoản 7 Điều 58.

Luật sư Phan Khắc Nghiêm (Công ty Luật TNHH NPK Quốc tế, Email: nghiempk@gmail.com)

Bạn đọc đặt tạp chí Pháp lý dài hạn vui lòng để lại thông tin