Một trong những nội dung được nhiều ý đại biểu Quốc hội trao đổi, tranh luận tại phiên họp là phương án sửa đổi khoản 9, Điều 17 của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Theo dự thảo, Nhà nước có trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong trường hợp thực hiện hành vi trái pháp luật trong hoạt động quản lý thuế và các khoản thu khác theo quy định của Luật Quản lý thuế.
Toàn cảnh Phiên thảo luận
Nhiều ý kiến cho rằng, nếu so với luật hiện hành xác định một số nhóm hành vi cụ thể, cách thể hiện trong dự thảo đã mang tính khái quát hơn, bao quát đầy đủ những hành vi trái pháp luật phát sinh trong thực tiễn quản lý thuế. Tuy nhiên, cũng có ý kiến lo ngại việc dẫn chiếu chung sang Luật Quản lý thuế có thể dẫn đến tình trạng các luật dẫn chiếu lẫn nhau, khiến phạm vi trách nhiệm bồi thường thiếu rõ ràng và khó áp dụng.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành nội dung Phiên họp
Bao quát hành vi trái pháp luật, không để lọt quyền lợi của người nộp thuế
Tán thành phương án Chính phủ trình, đại biểu Trần Văn Đăng, Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh cho rằng việc sửa đổi khoản 9, Điều 17 theo hướng dẫn chiếu đến Luật Quản lý thuế sẽ bảo đảm tính công khai, minh bạch và thống nhất của hệ thống pháp luật.
Theo đại biểu, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hiện hành quy định phạm vi trách nhiệm bồi thường trong lĩnh vực thuế thông qua một số nhóm hành vi như áp dụng thuế, phí, lệ phí trái pháp luật; thu, truy thu, hoàn thuế trái pháp luật hoặc thu tiền sử dụng đất trái pháp luật. Trong khi đó, quy định mới của pháp luật về quản lý thuế được xây dựng theo hướng cơ quan, công chức quản lý thuế gây thiệt hại trái pháp luật thì phải bồi thường; việc giải quyết bồi thường được thực hiện theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Đại biểu Trần Văn Đăng - Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh phát biểu tại Phiên họp
Đại biểu Trần Văn Đăng cho rằng cách tiếp cận này sẽ mở rộng khả năng bảo vệ người dân, doanh nghiệp theo nguyên tắc gây thiệt hại trái pháp luật đến đâu thì xem xét trách nhiệm bồi thường đến đó, thay vì giới hạn trong một số nhóm hành vi được liệt kê.
Dẫn thực tiễn trong 8 năm thi hành luật, đại biểu cho biết trong lĩnh vực thuế chỉ phát sinh 3 vụ phải bồi thường, liên quan đến các hành vi không khấu trừ thuế, thu tiền chậm nộp thuế và không tính tiền chậm nộp thuế. Đây đều là những hành vi không được nêu cụ thể trong Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, nhưng vẫn được xác định thuộc nhóm hành vi áp dụng thuế, phí, lệ phí trái pháp luật.
Các đại biểu tham dự Phiên họp
Từ thực tế này, đại biểu Trần Văn Đăng cho rằng quy định khái quát sẽ khắc phục hạn chế của phương pháp liệt kê, tránh bỏ sót những hành vi trái pháp luật phát sinh trong hoạt động quản lý thuế.
Cùng quan điểm, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh, nhấn mạnh trách nhiệm bồi thường của Nhà nước được xác định trên ba căn cứ: có hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ, có thiệt hại và có quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật với thiệt hại xảy ra.
Theo đại biểu, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở việc mở rộng hay thu hẹp phạm vi bồi thường mà là bảo đảm mọi hành vi công vụ trái pháp luật gây thiệt hại đều được xem xét công bằng, minh bạch. Tránh tình trạng cùng là hành vi trái pháp luật trong quản lý thuế nhưng hành vi này được bồi thường, hành vi khác lại nằm ngoài phạm vi bồi thường chỉ vì chưa được liệt kê trong luật.
Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh - Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh phát biểu tại Phiên họp
Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh cũng cho rằng không thể vì lo ngại ảnh hưởng đến ngân sách nhà nước mà hạn chế phạm vi trách nhiệm bồi thường, bởi pháp luật đã có cơ chế xác định trách nhiệm hoàn trả của công chức có hành vi trái pháp luật.
Lo ngại quy định chung tạo khoảng trống pháp lý
Ở chiều ngược lại, đại biểu Nguyễn Trường Giang, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng, cho rằng việc sửa đổi khoản 9, Điều 17 theo hướng dẫn chiếu chung sang Luật Quản lý thuế chưa thực sự phù hợp. Theo đại biểu, các hành vi được quy định tại Điều 17 đều phải là hành vi trái pháp luật đã gây ra thiệt hại thực tế, chứ không riêng các hành vi trong lĩnh vực quản lý thuế. Trong khi nhiều lĩnh vực khác được luật xác định tương đối cụ thể những hành vi làm phát sinh trách nhiệm bồi thường thì riêng lĩnh vực quản lý thuế lại chỉ quy định khái quát và dẫn chiếu sang luật khác.
Đại biểu Nguyễn Trường Giang - Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng phát biểu tại Phiên họp
Đại biểu Nguyễn Trường Giang lưu ý, nếu Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước dẫn chiếu sang Luật Quản lý thuế, trong khi Luật Quản lý thuế lại dẫn trở lại pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, việc áp dụng có thể rơi vào vòng dẫn chiếu mà không xác định được rõ hành vi cụ thể.
Do đó, đại biểu đề nghị nếu thực tiễn thi hành cho thấy cần bổ sung hành vi nào thì quy định trực tiếp hành vi đó tại khoản 9, Điều 17. Cách thiết kế này sẽ giúp người dân, cơ quan quản lý và người thi hành công vụ nhận diện rõ trường hợp nào thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Các đại biểu tham dự Phiên họp
Đồng tình với lập luận này, đại biểu Trần Thị Kim Nhung, Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh cho rằng lý do sửa đổi khoản 9, Điều 17 để bảo đảm đồng bộ với Luật Quản lý thuế chưa đủ sức thuyết phục. Theo đại biểu, Luật Quản lý thuế không quy định cụ thể phạm vi trách nhiệm bồi thường mà chủ yếu dẫn chiếu việc giải quyết sang pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Đại biểu lo ngại việc thay thế các nhóm hành vi cụ thể của luật hiện hành bằng một quy định chung có thể khiến phạm vi trách nhiệm bồi thường trở nên khó xác định. Khi quy định không đủ cụ thể, thay vì tháo gỡ vướng mắc, dự thảo có nguy cơ tạo thêm điểm nghẽn và khoảng trống pháp lý trong quá trình thực hiện.
Đại biểu Trần Thị Kim Nhung - Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh phát biểu tại Phiên họp
Đại biểu Trần Thị Kim Nhung đồng thời đề nghị, nếu sửa đổi khoản 9, Điều 17 theo hướng mở rộng hoặc thu hẹp phạm vi trách nhiệm bồi thường thì phải tiến hành đánh giá tác động kỹ lưỡng. Nội dung đánh giá cần làm rõ tác động đối với ngân sách nhà nước, trách nhiệm hoàn trả cũng như việc tổ chức thực hiện của đội ngũ cán bộ, công chức trong bối cảnh sắp xếp tổ chức bộ máy.
Phải bảo đảm tính minh bạch và khả năng áp dụng
Từ góc độ mối quan hệ giữa Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước với các luật khác, đại biểu Phạm Văn Hòa, Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp cho rằng các quy định về trách nhiệm bồi thường nên được tập trung trong một đạo luật. Nếu quy định phân tán tại nhiều luật, người dân và doanh nghiệp sẽ phải tra cứu, đối chiếu nhiều văn bản, làm giảm tính minh bạch và khả năng dự báo của hệ thống pháp luật.
Đại biểu Phạm Văn Hòa - Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp phát biểu tại Phiên họp
Trong khi đó, đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc, Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng lưu ý, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước về bản chất là đạo luật điều chỉnh quy trình bồi thường sau khi đã có văn bản của cơ quan có thẩm quyền xác định hành vi trái pháp luật. Do đó, nếu xem xét mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường thì cần sửa trực tiếp các điều quy định về phạm vi bồi thường trong hoạt động quản lý hành chính, tố tụng và thi hành án.
Đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc, Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng phát biểu tại Phiên họp
Đa số các ý kiến của đại biểu Quốc hội đều nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người nộp thuế khi bị thiệt hại bởi hành vi công vụ trái pháp luật. Vấn đề là lựa chọn cách thức thể hiện trong luật như thế nào để vừa bao quát được những tình huống phát sinh trong thực tiễn vừa bảo đảm rõ ràng, minh bạch và thuận lợi khi áp dụng.
Có ý kiến cho rằng, quy định quá hẹp, mang tính liệt kê có thể bỏ sót hành vi trái pháp luật mới phát sinh, nhưng nếu quy định quá khái quát, thiếu địa chỉ pháp lý cụ thể cũng có thể khiến quyền được bồi thường khó thực hiện. Vì vậy, việc hoàn thiện khoản 9, Điều 17 cần giải quyết hài hòa cả hai yêu cầu là không để lọt trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, đồng thời không tạo khoảng trống hoặc vòng dẫn chiếu pháp luật gây khó khăn cho người dân, doanh nghiệp và cơ quan thực thi.
Toàn cảnh Phiên họp
Tiếp tục nghiên cứu thấu đáo các phương án
Giải trình về nội dung này, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc sửa đổi khoản 9, Điều 17 theo hướng dẫn chiếu đến Luật Quản lý thuế nhằm bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật, tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn và bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người nộp thuế.
Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng giải trình tại Phiên họp
Theo Bộ trưởng Bộ Tư pháp, khi phạm vi bồi thường được quy định bao quát hơn, cơ quan và công chức quản lý thuế sẽ phải nâng cao kỷ luật, đạo đức công vụ và năng lực chuyên môn, qua đó giảm thiểu sai phạm chủ quan và góp phần bảo vệ ngân sách nhà nước một cách bền vững.
Tổng kết 8 năm thi hành luật cho thấy, lĩnh vực quản lý thuế chỉ phát sinh ba vụ việc bồi thường, với tổng số tiền chi trả hơn 3,8 tỷ đồng. Vì vậy, việc mở rộng phạm vi bồi thường được đánh giá khó gây ra “cú sốc” về tài chính mà sẽ tạo cơ chế pháp lý công bằng hơn cho người thực sự bị thiệt hại do hành vi trái pháp luật của cơ quan, công chức quản lý thuế.
Các đại biểu tham dự Phiên họp
Trước lo ngại quy định dẫn chiếu sẽ khó xác định hành vi cụ thể, Bộ trưởng Bộ Tư pháp làm rõ trách nhiệm bồi thường chỉ phát sinh khi quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính trong quản lý thuế đã được xác định là trái pháp luật thông qua quyết định giải quyết khiếu nại hoặc bản án hành chính có hiệu lực. Đây là căn cứ tiên quyết để tiếp tục xem xét, giải quyết bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Quang cảnh Phiên họp
Với những quan điểm còn khác nhau tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với cơ quan thẩm tra nghiên cứu thấu đáo, báo cáo Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Quốc hội trong thời gian tới.
