Hiến pháp năm 1946. Ảnh: vov.vn
Kỷ niệm 80 năm Hiến pháp đầu tiên không chỉ là dịp ôn lại một sự kiện trọng đại của đất nước, mà còn đặt ra yêu cầu nhận thức sâu sắc hơn về vị trí tối cao của Hiến pháp, trách nhiệm thực hiện và bảo vệ Hiến pháp, xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Trung tướng Trần Đức Thuận, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội. Ảnh: Minh Khuê
Từ Hiến pháp năm 1946 đến tư tưởng thượng tôn Hiến pháp và pháp luật
Ra đời trong hoàn cảnh đất nước vừa giành được độc lập, phải đối mặt với muôn vàn khó khăn, bản Hiến pháp năm 1946 thể hiện tầm nhìn chiến lược và tư tưởng pháp quyền sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Quốc hội khóa I.
Với 240 trong số 242 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, Hiến pháp năm 1946 đã xác lập những nguyên tắc nền tảng về chủ quyền quốc gia, quyền lực của Nhân dân, quyền và nghĩa vụ công dân, tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước.
Giá trị lớn lao của Hiến pháp năm 1946 không chỉ nằm ở việc tạo dựng cơ sở pháp lý cho Nhà nước Việt Nam độc lập, mà còn khẳng định một tư tưởng có ý nghĩa xuyên suốt: quyền lực nhà nước phải thuộc về Nhân dân, được tổ chức và thực hiện theo Hiến pháp, pháp luật; mọi hoạt động của Nhà nước phải hướng tới bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của Nhân dân.
Tư tưởng đó được kế thừa và phát triển qua các bản Hiến pháp năm 1959, 1980, 1992 và 2013, phù hợp với từng giai đoạn cách mạng, từng bước hoàn thiện nền tảng hiến định của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Trong hệ thống pháp luật quốc gia, Hiến pháp giữ vị trí là luật cơ bản, có hiệu lực pháp lý cao nhất. Mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp; mọi cơ quan, tổ chức và cá nhân đều có trách nhiệm tôn trọng, chấp hành và bảo vệ Hiến pháp.
Điều đó đòi hỏi tinh thần thượng tôn Hiến pháp không chỉ thể hiện trong nhận thức chính trị, mà phải trở thành nguyên tắc chi phối việc xây dựng pháp luật, tổ chức thực thi quyền lực nhà nước và ứng xử của mỗi công dân.
Toàn cảnh Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa I, ngày 2/3/1946
Thượng tôn pháp luật là điều kiện tiên quyết để xây dựng Nhà nước pháp quyền
Trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước đang đẩy mạnh đổi mới, hoàn thiện thể chế, tinh gọn tổ chức bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia, yêu cầu thượng tôn Hiến pháp và pháp luật càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.
Để những nguyên tắc đó thực sự đi vào cuộc sống, cần tập trung thực hiện tốt ba yêu cầu cơ bản.
Thứ nhất, bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp trong toàn bộ hoạt động của Nhà nước và xã hội.
Mọi chủ trương, chính sách, quyết định quản lý và hoạt động thực thi công vụ phải đặt trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật. Không một cơ quan, tổ chức hay cá nhân nào được đứng trên hoặc đứng ngoài pháp luật.
Đặc biệt, cần nâng cao chất lượng công tác xây dựng pháp luật, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất, đồng bộ, khả thi của hệ thống pháp luật; khắc phục tình trạng quy định chồng chéo, mâu thuẫn, thiếu minh bạch hoặc gây khó khăn cho người dân, doanh nghiệp.
Thứ hai, gắn xây dựng pháp luật với tổ chức thi hành pháp luật nghiêm minh, hiệu quả.
Một hệ thống pháp luật tiến bộ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được tổ chức thực hiện đầy đủ, thống nhất và công bằng.
Cần khắc phục tình trạng pháp luật ban hành nhưng chậm đi vào cuộc sống; tăng cường trách nhiệm giải trình, kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm những hành vi vi phạm pháp luật, nhất là hành vi lạm quyền, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, tham nhũng, tiêu cực.
Đồng thời, phải bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, tạo dựng niềm tin vào tính nghiêm minh, công bằng của pháp luật.
Thứ ba, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức có ý thức pháp quyền, trách nhiệm và đạo đức công vụ.
Cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu, phải thực sự gương mẫu trong chấp hành Hiến pháp và pháp luật. Mọi quyết định thực thi công vụ phải đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục và chịu sự giám sát theo quy định.
Thượng tôn pháp luật phải bắt đầu từ những người được giao thực thi quyền lực nhà nước, bởi sự gương mẫu của đội ngũ cán bộ chính là yếu tố quan trọng hình thành niềm tin và ý thức tuân thủ pháp luật trong xã hội.
Nhà Quốc hội - Trụ sở của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Pháp luật phải trở thành động lực phát triển, bảo vệ quyền con người và quyền công dân
Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh chóng, cạnh tranh chiến lược giữa các nước gia tăng, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số phát triển mạnh mẽ, hệ thống pháp luật phải vừa bảo đảm ổn định chính trị, trật tự, an toàn xã hội, vừa tạo điều kiện thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.
Pháp luật không chỉ là công cụ quản lý nhà nước, mà còn phải là nền tảng bảo đảm quyền con người, quyền công dân, giải phóng các nguồn lực, khuyến khích sáng tạo và bảo vệ lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong xã hội.
Vì vậy, quá trình hoàn thiện thể chế cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý đơn thuần sang tư duy kiến tạo phát triển; lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm; giảm chi phí tuân thủ pháp luật, tháo gỡ những rào cản không cần thiết và bảo đảm sự bình đẳng trong tiếp cận cơ hội phát triển.
Đặc biệt, trong những lĩnh vực mới như kinh tế số, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng và các mô hình kinh doanh mới, pháp luật cần được xây dựng trên cơ sở cân bằng giữa yêu cầu quản lý, bảo vệ lợi ích quốc gia với khuyến khích đổi mới sáng tạo.
Cùng với đó, việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân phải được thực hiện đồng bộ với yêu cầu giữ vững quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội.
Hiến pháp và pháp luật là cơ sở quan trọng để bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, bảo vệ an ninh quốc gia, đồng thời bảo đảm các quyền tự do, dân chủ của Nhân dân theo quy định của pháp luật.
Trong điều kiện hội nhập quốc tế sâu rộng, việc hoàn thiện pháp luật còn phải gắn với thực hiện nghiêm túc các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc, giữ vững độc lập, tự chủ và nâng cao vị thế đất nước trên trường quốc tế.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu khai mạc Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI
Đưa Hiến pháp và pháp luật vào đời sống bằng những hành động thiết thực
Kỷ niệm 80 năm Hiến pháp đầu tiên gắn với Ngày Pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 09/11 là dịp quan trọng để nâng cao nhận thức và trách nhiệm của toàn xã hội đối với việc thực hiện, bảo vệ Hiến pháp và pháp luật.
Công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cần tiếp tục được đổi mới mạnh mẽ về nội dung, phương thức và đối tượng tiếp cận. Không chỉ dừng lại ở việc tuyên truyền những quy định pháp luật, cần chú trọng giải thích quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của công dân; giúp người dân hiểu đúng, thực hiện đúng và biết sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Việc triển khai Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật được Quốc hội khóa XVI thông qua tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất cần được gắn với yêu cầu nâng cao hiệu quả giáo dục ý thức pháp luật trong toàn xã hội.
Đặc biệt, cần phát huy vai trò của chuyển đổi số, các nền tảng thông tin hiện đại trong phổ biến pháp luật; tăng cường khả năng tiếp cận thông tin pháp lý cho đồng bào vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, hải đảo và các nhóm yếu thế.
Mặt khác, cần tạo điều kiện để Nhân dân tham gia xây dựng chính sách, pháp luật, phản biện xã hội, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước theo quy định.
Dân chủ phải gắn liền với kỷ cương; quyền lợi phải đi đôi với nghĩa vụ; tự do phải được thực hiện trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.
Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật chính là hình thành thói quen ứng xử theo pháp luật, coi việc chấp hành pháp luật không chỉ là nghĩa vụ bắt buộc mà còn là trách nhiệm, danh dự và chuẩn mực văn hóa của mỗi cá nhân, tổ chức.
Khai mạc Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI
Phát huy vai trò của Quốc hội trong bảo vệ Hiến pháp và hoàn thiện hệ thống pháp luật
Là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Quốc hội giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, giám sát tối cao và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước.
Trong giai đoạn phát triển mới, Quốc hội cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy lập pháp, nâng cao chất lượng các đạo luật, bảo đảm pháp luật xuất phát từ thực tiễn, phản ánh ý chí, nguyện vọng chính đáng của Nhân dân và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.
Cùng với hoạt động lập pháp, cần nâng cao hiệu quả giám sát việc thi hành Hiến pháp, pháp luật; tăng cường giám sát trách nhiệm của các cơ quan trong tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật, nhất là những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân.
Đối với mỗi đại biểu Quốc hội, trách nhiệm không chỉ là tham gia xây dựng những đạo luật có chất lượng, mà còn phải thường xuyên giữ mối liên hệ với cử tri, lắng nghe tiếng nói từ thực tiễn, kịp thời phản ánh những bất cập của pháp luật và giám sát việc giải quyết kiến nghị chính đáng của Nhân dân.
Đó cũng chính là phương thức thiết thực để tiếp tục phát huy những giá trị dân chủ và tinh thần phụng sự Nhân dân được khởi nguồn từ Hiến pháp năm 1946.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu khai mạc Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI
Khơi dậy tinh thần Hiến pháp năm 1946 trong kỷ nguyên phát triển mới
80 năm đã trôi qua kể từ ngày Quốc hội khóa I thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, đất nước đã trải qua nhiều chặng đường lịch sử với những thành tựu to lớn và những yêu cầu phát triển mới.
Dù hoàn cảnh lịch sử có thay đổi, những giá trị cốt lõi của Hiến pháp năm 1946 về độc lập dân tộc, chủ quyền Nhân dân, dân chủ, đoàn kết và tổ chức quyền lực nhà nước vì lợi ích của Nhân dân vẫn giữ nguyên ý nghĩa thời đại.
Trong kỷ nguyên phát triển mới, khi đất nước đặt mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, việc đề cao Hiến pháp và pháp luật càng phải trở thành yêu cầu xuyên suốt trong hoạt động của cả hệ thống chính trị.
Mỗi cơ quan nhà nước phải thực sự hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật; mỗi cán bộ, đảng viên phải nêu gương chấp hành pháp luật; mỗi người dân phải nhận thức đầy đủ quyền và nghĩa vụ công dân, chủ động tham gia xây dựng xã hội “kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển”.
Kỷ niệm 80 năm Hiến pháp năm 1946, cách thiết thực nhất để tri ân các thế hệ đi trước chính là tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đưa tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành giá trị bền vững trong đời sống xã hội.
Bởi suy cho cùng, sức mạnh của Hiến pháp không chỉ nằm ở những quy định được ghi nhận trong văn bản, mà còn được thể hiện ở mức độ hiện thực hóa các giá trị hiến định trong đời sống; ở sự nghiêm minh của pháp luật, sự liêm chính của bộ máy nhà nước, niềm tin của Nhân dân và những thành quả phát triển mà mọi người dân đều được thụ hưởng.
Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật chính là bảo vệ nền tảng của Nhà nước, bảo vệ quyền làm chủ của Nhân dân và tạo dựng động lực vững chắc để đất nước phát triển phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên mới./.
Quang cảnh Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI
