Từ thực tiễn tố tụng một số vụ án gây bức xúc dư luận, góp ý hoàn thiện Bộ luật TTHS

(Pháp lý) – LTS: Không thể phủ nhận, những quy định trong Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003 (BLTTHS) đã góp phần quan trọng trong việc đấu tranh, đưa ra ánh sáng nhiều loại tội phạm góp phần giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, bảo vệ cuộc sống của nhân dân, tạo môi trường ổn định cho sự phát triển kinh tế xã hội, hội nhập quốc tế, xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam. Tuy nhiên thực tế tố tụng một số vụ án gây bức xúc dư luận thời gian qua cho thấy, quá trình thi hành Bộ luật này đã nảy sinh một số hạn chế, ảnh hưởng đến hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm và hiệu quả hoạt động của các cơ quan bảo vệ pháp luật. Pháp lý sẽ lần lượt phân tích vấn đề này thông qua tố tụng một số vụ án sau đây.

Bài 1: Quy định về cách thức tạo lập tài liệu trong hồ sơ vụ án còn khá lỏng lẻo

Báo chí đã phản ánh thông tin: Điều tra viên đã ép cung, dùng nhục hình rồi “tự viết những câu chuyện li kì như truyện trinh thám” vào những tài liệu có trong hồ sơ vụ án gây ra oan sai cho 7 người ở Sóc Trăng. Vậy, ngoài yếu tố lỗi sai phạm từ phía các điều tra viên, có hay không những quy định còn sơ hở của BLTTHS?

Án oan 7 người ở Sóc Trăng gây bức xúc xã hội

Từ một vụ giết người cướp của, các điều tra viên nguyên là Công an tỉnh Sóc Trăng viết thành câu chuyện li kì là giết người vì lý do ghen tuông. Đó là vụ việc xảy ra ở huyện Trần Đề (Sóc Trăng), khi đó người dân ở khu vực cầu Kênh II thuộc ấp Lâm Dồ, xã Đại Ân 2 phát hiện thi thể ông Lý Văn Dũng nằm chết gục trên đường. Xe gắn máy của ông Dũng bỏ lại cách nơi ông chết khoảng 400m. Qua khám nghiệm tử thi, công an phát hiện ông Dũng bị đâm 7 nhát dao, trong đó có vết đâm chí mạng vào vùng ngực và từ trên đỉnh đầu. Vài ngày sau, hồ sơ từ CQĐT Công an tỉnh Sóc Trăng chuyển qua để ông thẩm định đề xuất lãnh đạo phê duyệt các quyết định bắt giam một nhóm thanh niên nghi là hung thủ.

 Các điều tra viên, kiểm sát viên trong vụ án oan sai 7 người ở Sóc Trăng

Các điều tra viên, kiểm sát viên trong vụ án oan sai 7 người ở Sóc Trăng

Hồ sơ thể hiện rõ một câu chuyện có đầu có đuôi, có nội dung: Nguyễn Thị Bé Diễm là vợ sắp cưới của Trần Văn Đở. Hai người thuê một phòng trọ và sống như vợ chồng ở thị trấn Trần Đề. Diễm làm tiếp viên cho một quán nhậu trong thị trấn, còn Đở chuyên nghề bắt chuột bán cho các quán nhậu. Đở có nhóm bạn bè kính nể, hay gọi là đại ca, thường rủ nhau la cà, ăn nhậu. Trước đó, Diễm nhờ anh Lý Văn Dũng, xe ôm trong thị trấn, lén Đở chở đi bán dâm. Khi bán xong, lấy được 500.000 đồng và chuẩn bị lên xe cho anh Dũng chở về thì nhóm của Đở xuất hiện giết chết anh Dũng về cái tội dám chở vợ Đở đi bán dâm.

Lời khai của Diễm thể hiện do sự cố giết người xảy ra nên đã để quên cái quần lót tại hiện trường. Và do Đở dọa nếu Diễm tiết lộ vụ giết người này Đở sẽ xử luôn Diễm.

Đến khi bị bắt, để được hưởng sự khoan hồng của pháp luật, Diễm tình nguyện đầu thú. Còn có Thạch Sô Phách cũng đầu thú. Các thành viên khác là Trần Hol, Trần Cua, Thạch Mươl cũng đã nhận tội và khai rõ vụ giết người đó một cách đầy đủ, logic như hai người đầu thú đã khai.

Thế nhưng cuối năm 2013, Lê Thị Mỹ Duyên (ngụ Kiên Giang) bất ngờ đến Công an TP.HCM đầu thú, thừa nhận chính Duyên và Nguyễn Kim Xuyến (ngụ thị trấn Trần Đề) đã thông đồng giết ông Dũng nhằm cướp tài sản. Duyên khai có mối quan hệ đồng tính với Xuyến. Biết ông Dũng từ trước, chúng có kế hoạch giết ông Dũng để cướp tài sản.. Từ lời khai của Duyên, công an dựng lại hiện trường, tìm kiếm hung khí trước sự chứng kiến của kiểm sát viên Viện KSND tỉnh Sóc Trăng.

Để có thể viết thành công câu chuyện trinh thám từ cái chết của một người lái xe ôm, các cán bộ điều tra của công an tỉnh Sóc Trăng khi đó đã dùng nhục hình với các thanh niên bị cho là những kẻ gây án và viết lại những câu chuyện hoàn hảo như trong bản cung. Câu chuyện họ viết đáng tin đến mức, kiểm sát viên của vụ án còn phải thốt lên: “Vậy đấy. Nên tôi đã tin hồ sơ ấy bằng cả lòng tin nội tâm của mình. Mà đâu chỉ riêng tôi tin. Cấp trên của tôi, lãnh đạo CQĐT cũng gần như không có nghi ngờ gì, mạnh mẽ phê chuẩn. Đó là một kịch bản, theo tôi là vô cùng hoàn hảo”.

Cơ quan điều tra hợp thức hóa hồ sơ vụ án: Chuyện khó kiểm soát đối với cơ quan công tố?

Không chỉ vậy, hồ sơ trong vụ án này còn có nhiều bất thường. Đại diện VKS thừa nhận trong quá trình điều tra vụ án tài xế xe ôm bị sát hại, Công an tỉnh Sóc Trăng đã hợp thức hóa hồ sơ vụ án bằng cách bắt bị hại lên làm việc nhưng lập biên bản là họ đầu thú, tự thú nên những lời khai đó đều bị bác bỏ. Thêm vào đó là nhiều tài liệu trong hồ sơ  “có vấn đề” dẫn đến việc các quyết định khởi tố bị can và lệnh bắt tạm giam đối với bị cáo Hưng đã sai chữ lót, năm sinh, địa chỉ cư trú…Sau khi phát hiện sai sót này, Cơ quan điều tra của VKSND Tối cao đã chỉnh sửa lại nhưng vẫn ghi thời gian ban hành như cũ. Tất cả kết hợp lại đã dẫn đến hậu quả là án oan với 7 người.

Theo dõi vụ án hình sự này, người viết nhớ tới một vụ khác ở Vĩnh Phúc, vụ “quan tài diễu phố”. Vụ án đó cũng được biết đến với nhiều vi phạm tố tụng nghiêm trọng. Các luật sư đã phân tích và chính VKS cũng cho rằng, hồ sơ vụ án giết người xảy ra tại phường Hội Hợp (TP Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc) có rất nhiều bút lục của điều tra viên đã bị tẩy xóa, sửa nội dung; nhiều biên bản liên quan đến vụ án không phải do điều tra viên lập; nhiều bút lục lấy lời khai nhân chứng và người liên quan không có chữ ký của điều tra viên. Chính vì lỗi hợp thức hóa hồ sơ này khiến HĐXX cấp phúc thẩm đã tuyên hủy án sơ thẩm, trả hồ sơ, điều tra lại từ đầu, kéo dài thêm những vòng tố tụng.

Việc điều tra viên ngụy tạo lên tài liệu một vụ án khiến ngay cả người có nghiệp vụ như thẩm phán cũng phải bó tay (Ảnh minh họa, nguyên thẩm phán Phạm Tuấn Chiêm, trong vụ án oan Nguyễn Thanh Chấn).
Việc điều tra viên ngụy tạo lên tài liệu một vụ án khiến ngay cả người có nghiệp vụ như thẩm phán cũng phải bó tay (Ảnh minh họa, nguyên thẩm phán Phạm Tuấn Chiêm, trong vụ án oan Nguyễn Thanh Chấn).

Hay trong một vụ án khác, vụ Hàn Đức Long bị cáo buộc tội hiếp dâm, giết người, hồ sơ cũng bị tẩy xóa, nhiều bút lục trong vụ án cũng từng bị rút bớt. Vụ án Lê Bá Mai, các tài liệu trong hồ sơ điều tra cũng bị thiếu, các tài liệu là chứng cứ buộc tội bị cáo cũng bị tẩy xóa, sửa chữa… Nghiêm trọng nhất là vụ án oan của Nguyễn Thanh Chấn, các điều tra viên đã ngụy tạo hồ sơ, tinh vi đến mức chính thẩm phán xét xử vụ án phải thốt lên rằng: “Đây là trường hợp bất khả kháng mà tôi không thể biết được. Tôi cũng là con người, không phải là thánh. Một người như tôi có thể không nhìn ra nhưng cả một tập thể thì trí tuệ phải nhân lên nhiều lần vậy mà cũng không nhìn ra”.

Quy định về cách thức tạo lập các tài liệu trong hồ sơ vụ án còn khá lỏng lẻo

Trên thực tế, việc tập hợp tài liệu để củng cố hồ sơ phục vụ cho quyết định khởi tố và đi đến kết luận điều tra của cơ quan công an là nhằm mục đích buộc tội hoặc gỡ tội cho một cá nhân cụ thể. Thế nhưng hầu hết tài liệu có trong hồ sơ vụ án chỉ tập trung vào việc buộc tội. Bởi lẽ, quyết định khởi tố do cơ quan này ban hành và phải chịu trách nhiệm nếu khởi tố sai. Chia sẻ với chúng tôi, một điều tra viên (đề nghị được giấu tên) chia sẻ: Các tài liệu trong hồ sơ vụ án thường được làm khá tròn trịa. Nếu tài liệu làm không phù hợp sẽ được sửa chữa hoặc rút bớt… Việc viết những biên bản có trong hồ sơ vụ án được quy định trong luật tố tụng hình sự thường dễ bị “lách”.

Nhiều luật sư trong quá trình làm việc, trước phiên tòa luôn phân tích về những vấn đề có trong các tài liệu có trong hồ sơ vụ án. Bút lục bị tẩy xóa, tài liệu bị rút bớt, thêm vào bản cung, chữ không khớp trên bản cung… Cắt nghĩa hiện tượng này một luật sư nguyên là điều tra viên cho rằng: Vì bản thân người điều tra đã xây dựng hồ sơ theo ý kiến chủ quan của mình, các kiểm sát viên không giám sát chặt chẽ quá trình này nên đến giai đoạn xét xử thẩm phán xét xử cũng không thể biết.

Thể thức của các loại văn bản trên đã được quy định chung trong BLTTHS và cụ thể hơn trong văn bản riêng của các ngành như công an và kiểm sát. Theo một luật sư nguyên là điều tra viên: Chính bởi vì cách thức tạo lập các tài liệu trong hồ sơ vụ án còn là vấn đề “bí mật” ngành nên người dân không biết để tự bảo vệ mình. Tôi cho rằng BLTTHS cần quy định chặt chẽ hơn về vấn đề này. Ngoài ra, không chỉ ở những quy định trong Bộ luật mà ở những văn bản dưới luật như nghị định, thông tư cần quy định cụ thể về hình thức, thể thức của các loại tài liệu (bao gồm; Biên bản hiện trường, sơ đồ hiện trường, Biên bản hỏi cung …) công khai để mọi người dân được biết.

Theo quy định của BLTTHS chỉ điều tra viên mới được điều tra… nhưng thực tế hiện nay việc hỏi cung hoặc lấy lời khai thường do cán bộ điều tra hoặc trinh sát lấy. Điều tra viên chỉ là người kí vào biên bản để hợp thức hóa. Điều này dẫn đến thực tế là, điều tra viên chỉ có một nhưng lại điều tra nhiều vụ án trong cùng một thời gian. Cần khắc phục tình trạng này để có những bản cung đúng luật.

Trong BLTTHS, chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự của bộ luật TTHS. Tuy nhiên, thực tế thì có rất nhiều các tài liệu mà luật sư, người nhà hay các nguồn khác thu thập có ý nghĩa với vụ án mà lại chỉ được coi là nguồn của chứng cứ. Cần có cơ chế để xem xét các tài liệu từ nguồn này để có những nhìn nhận về vụ án khách quan, rõ ràng. Tránh việc chỉ coi nguồn tài liệu của công an thu thập, quên mất những nguồn tài liệu khác, dẫn đến những oan sai đối với người dân như trong một số vụ án oan vừa qua.

(Còn nữa…)

Phan Minh

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *