Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 2015: Những qui định mới đáng lưu ý

(Pháp luật) – Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 vừa được kỳ họp thứ ba, Quốc hội khóa XIV thông qua với tỷ lệ phiếu tán thành 88,39% (434/457), với nhiều quy định mới đáng chú ý.

Thông qua riêng ba điều luật

Trước khi thông qua toàn văn BLHS 2015 (sửa đổi), Quốc hội đã biểu quyết thông qua ba điều luật về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi (Điều 134, 141, 169); Tội không tố giác tội phạm (Điều 19); Tội kinh doanh đa cấp (Điều 217a).

1. Về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với một số tội của người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi

BLHS 2015 (sửa đổi) quy định, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ bị xử lý hình sự đối với tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng tại 28 điều luật (quy định tại khoản 2 Điều 12). Nhằm bảo đảm tính nhất quán trong chính sách hình sự, phù hợp với Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em mà Việt Nam là thành viên, xuất phát từ chính sách nhân đạo và yêu cầu phòng, chống tội phạm của người chưa thành niên, BLHS 2015 đã được sửa đổi, bổ sung theo hướng chỉ xem xét trách nhiệm hình sự của người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng.
Bên cạnh đó, một số quy định về hành vi giao cấu với trẻ em dưới 13 tuổi, hiếp dâm người dưới 16 tuổi cũng đã được quy định trong BLHS 2015 (sửa đổi) nhằm bảo vệ quyền lợi của trẻ em. Ngoài ra, việc bổ sung thêm tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm là nhằm hạn chế tội phạm xâm hại tình dục trẻ hiện nay. Với những quy định này, khi BLHS 2015 (sửa đổi) có hiệu lực thi hành sẽ là công cụ pháp lý để xử lý nghiêm những đối tượng có hành vi sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm cũng như các hành vi xâm hại tình dục đối với trẻ em.

Các ĐBQH bấm nút biểu quyết thông qua Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi
Các ĐBQH bấm nút biểu quyết thông qua Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi

Trước khi bấm nút thông qua, đây là vấn đề có nhiều ý kiến khác nhau. Đa số ý kiến đề nghị không sửa khoản 2 Điều 12 của BLHS năm 2015, theo đó giữ nguyên quy định người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự trong trường hợp phạm tội thuộc loại tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng về Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, Tội hiếp dâm và Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản và cho rằng, tình trạng bạo lực học đường, hiếp dâm và bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản do người chưa thành niên thực hiện thời gian qua có chiều hướng gia tăng, cần phải xử lý nghiêm.

Một số ý kiến tán thành với quy định của dự thảo Luật do Chính phủ trình là không xử lý hình sự đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội thuộc loại tội ít nghiêm trọng, tội nghiêm trọng.

Trong quá trình chỉnh lý, Ủy ban Tư pháp, Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Ủy ban Văn hóa, giáo dục, thanh niên, thiếu niên và nhi đồng của Quốc hội, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Trung ương Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh và Trung ương Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam cũng cho rằng phương án thu hẹp phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, vừa phù hợp nguyên tắc “những lợi ích tốt nhất của trẻ em phải là mối quan tâm hàng đầu” đã được ghi nhận trong Công ước quốc tế về quyền trẻ em mà Việt Nam là thành viên. Ở lứa tuổi này, việc áp dụng các biện pháp khác như giáo dục tại xã, phường, thị trấn; hòa giải tại cộng đồng; khiển trách; xử lý hành chính là phù hợp. Nếu quy định xử lý hình sự quá rộng là sớm đưa các em vào vòng tố tụng thì đây không phải là phương án tốt nhất để giáo dục các em trở thành người có ích cho xã hội.

2. Về tố giác tội phạm

Điều 19 BLHS 2015 về không tố giác tội phạm qui định: 1. Người nào biết rõ tội phạm đang được chuẩn bị, đang được thực hiện hoặc đã được thực hiện mà không tố giác, thì phải chịu trách nhiệm hình sự về tội không tố giác tội phạm trong những trường hợp quy định tại Điều 389 của Bộ luật này.

“….2. Người không tố giác là ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng của người phạm tội không phải chịu trách nhiệm theo quy định tại khoản 1 Điều này, trừ trường hợp không tố giác các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng khác quy định tại Điều 389 của Bộ luật này.

3. Người bào chữa không phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định tại khoản 1 Ðiều này trong trường hợp không tố giác tội phạm do chính người mà mình bào chữa đã thực hiện hoặc đã tham gia thực hiện mà người bào chữa biết được khi thực hiện nhiệm vụ bào chữa, trừ trường hợp không tố giác các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác quy định tại Điều 389 của Bộ luật này”.

Đây là điều luật trước đó đã gây nhiều tranh cãi tại diễn đàn Quốc hội cũng như các diễn đàn khác, nhất là khoản 3 Điều 19 qui định về việc tố giác thân chủ của Luật sư.

ĐBQH Nguyễn Văn Chiến, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam phát biểu trước QH góp ý sửa đổi một số điều BLHS 2015
ĐBQH Nguyễn Văn Chiến, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam phát biểu trước QH góp ý sửa đổi một số điều BLHS 2015

Tại phiên họp thông qua dự luật, Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp Lê Thị Nga thông tin quan điểm của UBTVQH là người bào chữa có nghĩa vụ bình đẳng như mọi công dân trong việc tố giác tội phạm. Trong hơn 30 năm qua, chính sách của Nhà nước đối với hành vi không tố giác tội phạm của người bào chữa được xác định như mọi công dân khác. Khi thông qua BLHS 2015 (sửa đổi), Quốc hội đã điều chỉnh hợp lý hơn theo hướng thu hẹp một phần trách nhiệm này của người bào chữa. “Việc Nhà nước không miễn trừ hoàn toàn xuất phát từ mục đích bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, vì lợi ích chung của cộng đồng. Vì thế trong một số trường hợp người bào chữa vẫn phải chịu TNHS đối với hành vi không tố giác tội phạm của chính người mà mình bào chữa” – bà Nga nói.

Quá trình soạn thảo Luật sửa đổi BLHS 2015 có nhiều ý kiến trái chiều. UBTVQH tiếp thu một phần ý kiến của ĐBQH, Liên đoàn Luật sư Việt Nam chỉnh lý theo hướng thu hẹp hơn phạm vi chịu TNHS của người bào chữa như khoản 3 Điều 19.

3. Về bổ sung Tội vi phạm quy định về kinh doanh theo phương thức đa cấp (Điều 217a)

Thực tế vừa qua, nhiều vụ kinh doanh đa cấp vi phạm quy định của pháp luật đã gây thiệt hại cho hàng chục nghìn người, chủ yếu là người dân nghèo ở các vùng nông thôn, gây bức xúc trong xã hội. Trong khi tội kinh doanh trái phép của BLHS 1999 đã được cụ thể hóa bằng các điều luật khác như Điều 227, 232, 234…

Vì vậy, tiếp thu ý kiến của đa số ĐBQH và theo đề nghị của Chính phủ, dự thảo Luật đã bổ sung Điều 217a – Tội vi phạm quy định về kinh doanh theo phương thức đa cấp.

Có ý kiến lo ngại quy định này dễ bị lạm dụng để xử lý trường hợp lợi dụng kinh doanh đa cấp lừa đảo vì hình phạt của tội danh này thấp hơn nhiều so với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Ý kiến khác thì đề nghị tăng mức hình phạt cho tương xứng với tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội.

UBTVQH cho rằng Điều 217a chỉ xử lý hình sự các trường hợp kinh doanh đa cấp trái phép và đã quy định loại trừ tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản. Quy định này là rõ ràng, minh bạch. Đồng thời, do tội danh này chỉ điều chỉnh hành vi vi phạm quy định về kinh doanh theo phương thức đa cấp nên hình phạt đến năm năm tù là tương xứng.

Những qui định mới đáng chú ý

1. Về tội gây ô nhiễm môi trường (Điều 235 BLHS năm 2015 sửa đổi)

Khi thảo luận về tội này, có ý kiến cho rằng chất thải khi được thải ra môi trường (cả ở trong nước, trong không khí hoặc chất thải rắn) có nhiều thông số nguy hại khác nhau, trong đó có những chất nguy hại chỉ cần vượt vài lần quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường đã gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, nhưng cũng có chất thải vượt nhiều lần quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường nhưng gây ô nhiễm môi trường không lớn. Do đó, đề nghị chỉ nên quy định chung về gây ô nhiễm môi trường, còn cụ thể chất nào vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường bao nhiêu lần thì nên giao cho Chính phủ quy định cụ thể để bảo đảm phù hợp với thực tiễn.

BLHS 2015 sửa đổi đã khắc phục những hạn chế, bất cập để có cơ sở pháp lý xử lý nghiêm hơn tội vi phạm vệ sinh an toàn thực phẩm (ảnh: Cơ quan chức năng đang tiến hành kiểm tra chất lượng an toàn vệ sinh thực phẩm đối với thịt lợn tại một chợ ở TP.HCM)
BLHS 2015 sửa đổi đã khắc phục những hạn chế, bất cập để có cơ sở pháp lý xử lý nghiêm hơn tội vi phạm vệ sinh an toàn thực phẩm (ảnh: Cơ quan chức năng đang tiến hành kiểm tra chất lượng an toàn vệ sinh thực phẩm đối với thịt lợn tại một chợ ở TP.HCM)

Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhận thấy, Điều 182 của BLHS năm 1999 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009) về Tội gây ô nhiễm môi trường chỉ quy định mang tính định tính: gây hậu quả nghiêm trọng, hậu quả rất nghiêm trọng, hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, dẫn đến thực tiễn thi hành gặp nhiều khó khăn. Khắc phục hạn chế này, BLHS năm 2015 (sửa đổi) đã quy định chi tiết về hành vi và định lượng cụ thể về hậu quả gây ô nhiễm môi trường trên cơ sở đề xuất của các cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành. Việc định lượng này là phù hợp nhằm đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm về môi trường đang diễn biến nghiêm trọng, phức tạp hiện nay. Vì vậy, cần giữ định lượng đối với Tội gây ô nhiễm môi trường như dự thảo Luật.

 

Về mức khởi điểm để xử lý hình sự đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường đối với nước thải:

Điểm c khoản 3 Điều 235 của BLHS năm 2015 quy định mức định lượng từ 1.000 mét khối (m3)/ngày đến dưới 10.000 mét khối (m3)/ngày nước thải có thông số môi trường nguy hại vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường từ 10 lần trở lên gắn với điều kiện “đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm” thì mới xử lý hình sự. Nay, điểm b khoản 1 Điều 235 của Luật quy định hạ mức định lượng xuống còn từ 500 mét khối (m3)/ngày đến dưới 5.000 mét khối (m3)/ngày nước thải có thông số môi trường nguy hại vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường từ 05 lần đến 10 lần hoặc từ 300 mét khối (m3)/ngày đến dưới 500 mét khối (m3)/ngày nước thải có thông số môi trường nguy hại vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia 10 lần trở lên. Đồng thời, trong một số trường hợp (điểm c khoản 1 Điều 235 của dự thảo Luật) lượng nước thải hoặc số lần vượt quá quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường dưới các mức định lượng như trên thì phải gắn với điều kiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm thì mới xử lý hình sự.

Điều 235 được thông qua đã chuyển đổi cách tính từ số lần sang cách tính theo tổng liều và suất liều với đơn vị tính là mili Sivơ và cân nhắc kỹ mức định lượng khởi điểm để xử lý hình sự. Cụ thể, nếu xả ra môi trường nước thải hoặc chôn, lấp, đổ, thải ra môi trường chất thải rắn hoặc phát tán khí thải có chứa chất phóng xạ nếu vượt giá trị giới hạn liều từ 50 mili Sivơ/năm hoặc giới hạn suất liều từ 0,0025 mili Sivơ/giờ thì sẽ bị xử lý hình sự.

2. Về Tội vi phạm quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm (Điều 317 của BLHS năm 2015)

Một trong những điểm mới trong BLHS 2015 (sửa đổi) là quy định xử lý hình sự với các hành vi vi phạm Luật An toàn thực phẩm. BLHS 2015 (sửa đổi) đã lựa chọn hình sự hóa một số hành vi cấm trong sản xuất thực phẩm mang tính phổ biến có nguy cơ cao gây mất an toàn thực phẩm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe con người hoặc hành vi nhập khẩu, cung cấp, bán thực phẩm không bảo đảm an toàn, nhằm tránh xử lý hình sự quá rộng, dễ lạm dụng xử lý tràn lan nhưng cũng bảo đảm yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong lĩnh vực này. Bên cạnh đó, việc định lượng để làm căn cứ xử lý hình sự đối với hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm là cần thiết, khả thi, tránh việc mở rộng phạm vi về đối tượng xử lý hình sự, trong đó có nhiều hộ gia đình sản xuất nông nghiệp, chế biến và kinh doanh thực phẩm nhỏ, lẻ.

Quy định về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm có nhiều điểm mới, tiến bộ, khắc phục được những hạn chế, bất cập của quy định của BLHS năm 1999 về tội phạm này bằng cách tội phạm hóa các nhóm hành vi phạm tội mới về an toàn thực phẩm (như sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật mà biết rõ là cấm sử dụng; sử dụng động vật chết do bệnh, dịch bệnh để chế biến thực phẩm)…

Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhận thấy, việc định lượng để làm căn cứ xử lý hình sự đối với hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm là cần thiết, khả thi, tránh việc mở rộng phạm vi về đối tượng xử lý hình sự, trong đó có nhiều hộ nông dân, cá nhân sản xuất nông nghiệp, chế biến và kinh doanh thực phẩm nhỏ, lẻ. BLHS chỉ nên xử lý các trường hợp vi phạm quy định về an toàn thực phẩm mà thực phẩm có giá trị lớn, thu lợi bất chính lớn, hậu quả gây ngộ độc cho nhiều người, gây tổn hại nghiêm trọng cho sức khỏe của người khác… Các trường hợp khác chưa đến mức xử lý hình sự thì cần tăng cường công tác quản lý nhà nước, nhất là xử lý hành chính nghiêm cũng đủ răn đe, phòng ngừa và hạn chế đáng kể tình trạng vi phạm về an toàn thực phẩm. Tiếp thu ý kiến của đa số ĐBQH, Điều 317 của dự thảo Luật đã được chỉnh lý theo hướng định lượng cụ thể các trường hợp xử lý hình sự và bổ sung một số hành vi như ý kiến ĐBQH đã nêu trên.

3. Về quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân và việc mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

Nhiều ý kiến đề nghị mở rộng trách nhiệm hình sự đối với tất cả các pháp nhân mà không chỉ giới hạn đối với pháp nhân thương mại. Ý kiến khác lại đề nghị không quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. UBTVQH nhận định rằng BLHS năm 2015 quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại là để đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới do pháp nhân thương mại gây ra, nhất là trong lĩnh vực kinh tế, môi trường, phù hợp với xu hướng chung của quốc tế. Việc quy định trách nhiệm hình sự chỉ đối với pháp nhân thương mại đã được Quốc hội khóa XIII thảo luận kỹ, xin ý kiến cơ quan có thẩm quyền và đã lấy ý kiến nhân dân trước khi quyết định. Do đó, UBTVQH đề nghị trong điều kiện hiện nay của nước ta và đây cũng là vấn đề rất mới nên BLHS chỉ quy định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại.

Nhiều ý kiến đề nghị mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với Tội tài trợ khủng bố (Điều 300) và Tội rửa tiền (Điều 324). UBTVQH cho rằng, theo báo cáo của Cơ quan chủ trì soạn thảo và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thì một số công ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên (như Công ước của Liên hợp quốc năm 1988 về chống vận chuyển trái phép chất ma túy và các chất hướng thần; Công ước của Liên hợp quốc năm 1999 về ngăn chặn tài trợ cho khủng bố; Công ước của Liên hợp quốc năm 2000 về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia…) yêu cầu các quốc gia thành viên có nghĩa vụ phải hình sự hóa hành vi tài trợ khủng bố và rửa tiền đối với pháp nhân. BLHS năm 2015 không quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với 2 tội danh này là chưa bảo đảm thực hiện đầy đủ các cam kết của nước ta trong các công ước nêu trên, có thể dẫn đến những bất lợi cho Việt Nam trong quan hệ quốc tế và ảnh hưởng nhiều mặt đến kinh tế – xã hội . Vì vậy, UBTVQH đồng ý với Chính phủ, trong điều kiện hiện nay, cần thiết phải bổ sung quy định pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự về Tội tài trợ khủng bố và Tội rửa tiền như trong dự thảo Luật tại Điều 300 và Điều 324.


Ba luật liên quan cũng đã thông qua

Sau khi thông qua BLHS 2015 (sửa đổi), Quốc hội cũng đã thông qua nghị quyết về việc thi hành BLHS số 100/2015/QH13 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều và về hiệu lực thi hành của BLTTHS số 101/2015/QH13, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự số 99/2015/QH13, Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam số 94/2015/QH13. Theo đó, các bộ luật và luật này sẽ có hiệu lực từ 1-1-2018.

Đáng chú ý, theo nghị quyết này, các hành vi: Hoạt động phỉ, đăng ký kết hôn trái pháp luật, kinh doanh trái phép, cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng của BLHS 1999 xảy ra trước 0 giờ 00 phút ngày 1/1/2018 mà sau thời điểm đó vụ án đang trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử thì tiếp tục áp dụng quy định của BLHS 1999 để xử lý.

Trường hợp vụ án đã được xét xử và đã có bản án, quyết định của tòa án thì không được căn cứ vào việc BLHS 2015 không quy định các tội danh tương ứng với các hành vi trên để kháng cáo, kháng nghị theo hướng không phạm tội. Nếu sau thời điểm 0 giờ 00 phút ngày 1/1/2018 mới bị phát hiện thì không khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử về tội nói trên mà áp dụng quy định của BLHS 2015 về các tội danh tương ứng để khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử.

Nghị quyết cũng nêu rõ: “Để đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ trong các quy định của pháp luật, Quốc hội đã giao Chính phủ, TANDTC, VKSNDTC phối hợp tổ chức rà soát các văn bản có liên quan để kịp thời hủy bỏ, sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới văn bản quy phạm pháp luật cho phù hợp. Mong rằng với sự nghiêm túc, nỗ lực của các đơn vị có liên quan, BLHS 2015 (sửa đổi) sẽ sớm đi vào cuộc sống” .
ĐBQH Nguyễn Văn Chiến, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam phát biểu trước QH góp ý sửa đổi một số điều BLHS 2015
BLHS 2015 sửa đổi đã khắc phục những hạn chế, bất cập để có cơ sở pháp lý xử lý nghiêm hơn tội vi phạm vệ sinh an toàn thực phẩm (ảnh: Cơ quan chức năng đang tiến hành kiểm tra chất lượng an toàn vệ sinh thực phẩm đối với thịt lợn tại một chợ ở TP.HCM)

  Thái Đăng

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *