Nhớ Luật sư Phan Anh!

(Pháp lý) – Là người đặt nền móng cho Hội Luật gia Việt Nam và giữ trọng trách Chủ tịch Hội trong gần 7 khóa liên tiếp, ông không chỉ là Luật sư nổi tiếng trong nước mà còn nổi tiếng trên phạm vi quốc tế. Cuộc đời và sự nghiệp của Luật sư Phan Anh có quá nhiều sự kiện. Nhân cách và tài năng của ông từ lâu đã được nhiều thế hệ ngưỡng mộ. Đã có rất nhiều bài viết về Ông. Chúng tôi không dám tham lam “chạm” đến quá nhiều sự kiện lớn và trăn trở của cuộc đời Ông. Nhân sự kiện Hội Luật gia Việt Nam tổ chức kỷ niệm 60 năm Ngày thành lập, nhớ Ông, một trí thức yêu nước tiêu biểu, một Luật gia danh tiếng, chúng tôi chỉ xin ghi lại những đóng góp của Ông cho đấu tranh hòa bình, dân chủ quốc tế và trong trái tim những người còn sống.

>>Lãnh đạo một số Bộ, Ban, Ngành ở TW: Với những dấu ấn thành tích vẻ vang 60 năm, kỳ vọng những bứt phá trong giai đoạn phát triển mới của HLGVN ( *)

>>Đồng chí Nguyễn Văn Quyền – Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam: “Hơn 46.000 Hội viên Luật gia đoàn kết thành một sức mạnh tập thể, viết tiếp những trang sử vẻ vang của Hội, phát huy trí tuệ tham gia cống hiến xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam XHCN”

>>Những tập thể Luật gia đã âm thầm, tận tụy cống hiến, đóng góp vào sự nghiệp chung của Hội Luật gia Việt Nam (Kì I)

  Cố Luật sư  Phan Anh – một trí thức yêu nước tiêu biểu, một Luật gia danh tiếng

Cố Luật sư Phan Anh – một trí thức yêu nước tiêu biểu, một Luật gia danh tiếng

Người đấu tranh cho hòa bình, dân chủ thế giới

Cuộc đời hoạt động cách mạng của Ông Phan Anh gắn liền với hai giai đoạn của lịch sử dân tộc: Một là, xây dựng hòa bình ở miền Bắc, đấu tranh giải phóng ở miền Nam. Hai là, xây dựng hòa bình dân chủ mới từ đó thúc đẩy lên một bước mới, hòa bình trong thời đại hạt nhân, công lý, pháp lý và phát triển. Sau đây là một số lát cắt quan trọng trong cuộc đời và sự nghiệp của Ông:

Phan Anh – Người tiêu biểu của giới Luật gia

Đánh giá cao Luật sư Phan Anh cũng như đội ngũ Luật gia Việt Nam, năm 1993, tại Đại hội lần thứ VIII, đồng chí Đỗ Mười, nguyên Tổng Bí thư Đảng cộng sản Việt Nam khẳng định: “Trải qua thử thách của mấy thập kỉ chiến đấu chống ngoại xâm, đội ngũ luật gia chúng ta đã tỏ rõ bản lĩnh và năng lực của mình đối với công việc đất nước cũng như trên trường quốc tế, góp phần làm sáng tỏ về mặt pháp lý cũng như chính nghĩa sáng ngời của công cuộc đấu tranh vì độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam, chẳng những tranh thủ được sự đồng tình và ủng hộ rộng rãi của thế giới mà còn có những đóng góp cho sự phát triển của pháp luật quốc tế, nhất là khẳng định các quyền dân tộc cơ bản của Công pháp quốc tế hiện đại. Trên mặt trận đó nổi lên các tên tuổi Luật gia tiêu biểu: Nguyễn Hữu Thọ, Phan Anh….”

Tình hình Việt Nam sau những năm 1975 rất đặc biệt. Sau độc lập, đất nước cần có một quá trình vận động chính trị trước thế giới. Ông Phan Anh là người xây nền móng cho nền ngoại giao và những hoạt động dân chủ đất nước thời bấy giờ. Năm 1977, ông đi Bungari dự Hội nghị Đoàn chủ tịch Hội đồng hòa bình Thế giới để chuẩn bị đại hội “Những người xây dựng hòa bình”. Từ đó truyền đi quan điểm của cách mạng Việt Nam là “Đoàn kết 3 dòng thác cách mạng”. Chung sống hòa bình không có nghĩa là giữ nguyên trạng hòa bình. Hòa bình thế giới là hòa bình tiến lên theo ba dòng thác cách mạng. Năm 1978, nảy sinh vấn đề trong mối quan hệ giữa Việt Nam và Campuchia, Luật gia Phan Anh tiếp tục dự Hội nghị của Ban Thường vụ Luật gia dân chủ ở Algerie và tiếp tục đi Hội nghị của Chủ tịch Đoàn hội đồng hòa bình thế giới để tranh thủ sự ủng hộ của thế giới cho Việt Nam về vấn đề Campuchia.

Đến năm 1979 khi Trung Quốc gây hấn tại biên giới, Luật sư Phan Anh không chỉ đi nước ngoài kêu gọi sự ủng hộ cho Việt Nam, Ông còn mời một đoàn Luật gia quốc tế vào Việt Nam để điều tra những vụ việc và sự kiện liên quan đến hoạt động Trung Quốc xâm lược Việt Nam.

Những năm 1980, tình hình hòa bình thế giới có những diễn biến mới. Mỹ sau khi bị Việt Nam đánh co lại thì đã tiếp tục ngóc đầu dậy, tìm cách phản công với những chiêu trò mới. Đi dự “Đại hội nhân dân thế giới vì hòa bình” Phan Anh đã vận động những nước tiến bộ chống chiến tranh, yêu chuộng hòa bình chống lại chiến lược chiến tranh hạt nhân hạn chế. Kịp thời vận động để ngăn chặn cuộc chiến tranh hạt nhân với hậu quả khôn lường.

Năm 1979, Việt Nam ra nhập Liên Minh Quốc hội thế giới. Từ đó một năm, Ông đi họp hai lần với những đóng góp quan trọng trong những Nghị quyết vì hòa bình thế giới. Nhờ đó mà Việt Nam được nhân dân thế giới đánh giá cao với những đóng góp cho hòa bình và ổn định chung.

Vì đất nước và vì hòa bình quốc tế, Ông Phan Anh đã đi không mệt mỏi. Tháng 10/1979, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Liên Xô đã nói với ông: “Đồng chí đã đi Panama vì sự nghiệp độc lập dân tộc, đồng chí cũng sắp đi Nam Phi và cả các nơi khác nước…” Phan Anh đã chia sẻ: “Chủ tịch đoàn Hy Lạp khi biết năm nay tôi đã đi 11 nước khác nhau trong cùng một năm đã thốt lên: Quả là đồng chí đã khó nhọc và hi sinh cho hòa bình thế giới. Tôi đã trả lời : Thế cũng chưa thấm vào đâu so với bao máu đã đổ trên mọi trận địa. Không có thắng lợi nào mà không có hi sinh”.

Song song với việc của chính quyền, Ông Phan Anh còn làm nhiệm vụ vận động chính trị. Ví dụ như làm Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam. Khi làm Chủ tịch Hội Luật gia, Ông Phan Anh ủng hộ xây dựng ngay các hoạt động quốc tế, như việc gia nhập Hội Luật gia Dân chủ quốc tế, việc hưởng ứng thái độ công lý dân chủ, tiến bộ. Từ những năm 1981 – 1985, Luật sư Phan Anh vẫn tiếp tục là đại diện của Việt Nam đi dự nhiều Hội nghị quốc tế. Trong các năm đầu của thập kỉ 80, hoạt động của Ông đã mở ra một cuộc đối thoại lớn, bao gồm nhiều cuộc đối thoại nhỏ mà tinh thần chính là trao đổi bình đẳng những gì liên quan đến hòa bình và chiến tranh. Nhờ vậy, các phong trào quốc tế ở các nước phát triển làm thất bại âm mưu của đế quốc và các thế lực hiếu chiến.

Từ những năm 1986 – 1990, đất nước bước vào giai đoạn đổi mới. Công việc của đất nước nhộn nhịp hơn cho dù trong điều kiện kinh tế khó khăn. Luật gia Phan Anh vẫn tiếp tục đi dự họp các Hội nghị của tổ chức Liên minh Quốc hội, Hội đồng hòa bình thế giới. Tại các Hội nghị này, Ông bày tỏ quan điểm: Một vấn đề cơ bản đặt ra trong cuộc đối thoại là phân biệt được ai là thù, ai là bạn. Vì không thể có thái độ trung lập giữa những người đấu tranh cho hòa bình và những kẻ mưu đồ chiến tranh. Với Việt Nam, đường lối của ta là ba dòng thác cách mạng. “Sự tiến lên của cách mạng đã khiến anh tin tưởng vào lực lượng nhân dân thế giới nhất định sẽ vững bước tiến lên. Ta không những bảo vệ được độc lập, tự do của mình, mà còn góp sức với thế giới, độc lập tự do tiến bộ trên thế giới, xây dựng một trật tự kinh tế mới, một trật tự Quốc tế pháp lý mới.”

“Luật sư Phan Anh là người thiết tha và nhạy cảm với dân chủ”

Ngay từ Đại hội đầu tiên của Hội Luật gia Việt Nam, Luật sư Phan Anh được bầu làm Chủ tịch Hội, tiếp đến từ Đại hội thứ II đến Đại hội VII, ông liên tiếp được tín nhiệm và giữ vai trò lãnh đạo cao nhất. Luật gia Phùng Văn Tửu – người giữ trọng trách Chủ tịch Hội Luật gia sau Đại hội VIII, kế thừa hoạt động của Hội do Luật sư Phan Anh xây dựng trước đó. Ông nói về Luật sư Phan Anh trong bài “Luật gia Phan Anh một trí thức yêu nước tiêu biểu, một luật gia danh tiếng”: Giới Luật gia Việt Nam ngày nay tự hào có một lớp đàn anh đã nghiên cứu, nắm vững tri thức luật học trong chế độ cũ nhưng cũng sớm tiếp thu những quan điểm cách mạng và đã sử dụng có hiệu quả phương tiện pháp lý góp phần tích cực vào sự nghiệp đấu tranh cách mạng của nhân dân trong nước và nhân dân quốc tế… Với tư cách Luật gia, Luật sư Phan Anh phục vụ sự nghiệp cách mạng trước hết trên mặt trận pháp lý, vũ khí pháp lý. Anh cũng có làm thơ, thường hay “lẩy Kiều” nhưng đối với anh, thơ là chất men xúc tác cho hành động. Sự thành công của anh ở trong nước cũng như trên trường quốc tế một phần không nhỏ là nhờ khả năng nhạy cảm nắm bắt những yêu cầu có tính thời sự cách mạng, năng khiếu tổng hợp và phân tích một cách rõ ràng, chặt chẽ, sắc bén và ứng phó trôi chảy hợp với mọi đối tượng.

Cũng như mọi trí thức, anh rất thiết tha và nhạy cảm với dân chủ và tâm đắc với tinh thần đổi mới của Nghị quyết Đại hội lần thứ VI của Đảng. Nhấn mạnh quan điểm “lấy dân làm gốc” và thực hiện vai trò làm chủ thực sự của nhân dân, anh rất bất bình khi biết các hiện tượng quan liêu, hách dịch, cửa quyền, ức hiếp quần chúng và vi phạm quyền tự do dân chủ của nhân dân

Tháng 2/1990, Hội đồng Hòa bình thế giới mời Ông đến Hy Lạp họp. Chủ tịch Hội đồng Hòa bình thế giới Romesh Chandra đón và nói với Ông: “Anh đến đây là một niềm vui lớn cho tôi. Phong trào trong tình hình mới cần những người đấu tranh hiệu quả”. Đó là lời khích lệ, cũng là lời ghi nhận về đóng góp của Luật gia Phan Anh.

Và cố gắng của Luật gia Phan Anh được nhiều tổ chức và những người uy tín ghi nhận. Nhân kỉ niệm ba mươi năm, Hội Luật gia Dân chủ Quốc tế trao tặng Ông Huy chương kỉ niệm với nội dung: Công nhận sự đóng góp đáng kể vào việc thực hiện các mục đích của Hội Luật gia Dân chủ Quốc tế đấu tranh vì tự do của nhân dân, sự đoàn kết vì hòa bình và bình đẳng trên thế giới.

Tháng 6/1990, Luật sư Phan Anh mất đột ngột khi còn đang làm việc. Ông Evangelos Maherras (Phần Lan) làm Chủ tịch Hội đồng Hòa bình thế giới cũng gửi bức điện viết về ông: “Ông Phan Anh đã đóng góp một cách xuất sắc cho sự nghiệp của phong trào hòa bình thế giới, giải trừ quân bị, phát triển độc lập dân tộc, chủ quyền lãnh thổ, nhân quyền, công lý xã hội. Là một luật gia thông thái, ông đã nhấn mạnh tầm quan trọng của điều lệ và luật pháp. Và, ông đã bảo vệ trên diễn đàn quốc tế quan điểm phải làm cho luật pháp và dân chủ thành đồng nghĩa trong quan hệ quốc tế qua đối thoại chứ không phải qua đối đầu bằng cách thiết lập một trật tự dân chủ mới và một trật tự kinh tế mới”.

Tiếp đó, ông Romash Chandra (Ấn Độ) – Chủ tịch danh dự Hội đồng Hòa bình thế giới (nguyên Chủ tịch Hội đồng Hòa bình Thế giới) điện viết:… “Nhân dân Thế giới đã mất đồng chí Phan Anh, một người bạn yêu quý và kính mến. những người hoạt động hòa bình như tôi thương tiếc sự ra đi của một người tận tụy và tài ba đã nêu gương sáng cho hàng ngàn người bằng sự khiêm tốn trầm lặng và sự hăng hái, tích cực trong sự nghiệp chống đế quốc của mình. Đối với cá nhân tôi, đồng chí Phan Anh đã luôn luôn là người hướng dẫn, một người thầy, một biểu tượng của nhân dân Việt Nam anh hùng, mãi mãi là một phần trái tim tôi”.

Người ưu tú trong mắt hậu thế

Trong trí nhớ của Luật gia Vũ Minh Hồng, Luật sư Phan Anh là một vị “nhạc trưởng” tài ba. Người ta biết đến Ông là một trí thức lớn, một chính khách rất sâu sắc nhưng không bao giờ tỏ ra tự phụ. Ông đặc biệt có khả năng biết lắng nghe và gợi mở để mọi người trong cuộc nói ra được những suy nghĩ dồn nén, khác biệt đến bức xúc và những ý tưởng mới lạ và thăng hoa. Nhưng chưa hết, cái tài tình hơn nữa của Ông chính là ở việc Ông ngồi nghe trong suốt buổi họp, ghi chép (chỉ sau này khi ông bị hỏng mắt mới không viết được), nhưng cuối buổi khi kết luận, ai cũng thấy ý kiến của mình được hàm chứa trong từng luận điểm được Ông tóm lược. Không ít người tham dự các cuộc họp do Ông chủ tọa đã không giấu nổi xúc động sau mỗi lần Ông kết luận, vì họ thấy vấn đề mà họ nêu ra được Luật gia Phan Anh rút thành luận điểm với tính khúc triết, khái quát cao và nhấn mạnh vào giá trị nhân văn của vấn đề. Một tài tình khác khi xử lý vấn đề nhạy cảm mà không phải ai cũng làm được ở vị trí chủ tọa, đó là điều khiển cuộc họp. Ông có đủ bản lĩnh để ngắt khéo một diễn giả đang “mở rộng” quá và gợi ý để người đó trở về gần với mục tiêu và chủ đề cuộc họp mà không làm người đó phật ý, khó chịu. Người làm được như vậy chắc chỉ có mình Ông.

Không dừng lại ở đó, Ông còn là người vận động chính sách hiệu quả. Vào lúc kết thúc thảo luận nội dung dự án pháp luật lại là lúc bắt đầu quá trình tham vấn, vận động lập pháp. Bao giờ cũng vậy, sau khi kết luận nội dung cuộc họp/hội thảo, Luật gia Phan Anh trao đổi và đi đến đề xuất cách làm, lộ trình, mục tiêu đạt được trước mắt và lâu dài, phân công mỗi thành viên ở từng vị trí khác nhau cần làm gì (trong những phân công đó, Chủ tịch Nguyễn Hữu Thọ bao giờ cũng là người gánh trách nhiệm nặng nhất). Thường thì Luật gia Phan Anh hỏi mọi người nêu giải pháp thực hiện của mình để trao đổi, thực ra ông đều có chuẩn bị của mình rồi, nhưng ông muốn nghe ý kiến mọi người, vì thế khi thành viên nêu trúng ý của mình, ông tán đồng, bổ sung làm rõ thêm giải pháp khiến cho cuộc họp dù đã đến giờ nghỉ nhưng ai cũng phấn khích, hồ hởi tiếp tục thảo luận. Cuộc họp của Ban này thường xuyên lấn vào giờ nghỉ vì để cho tất cả mọi người đều có cơ hội phát biểu, dù chỉ là bày tỏ vấn đề hay nhận thức liên quan. Ngày nay, nhiều cuộc họp ở các nơi khác, chủ toạ liên tục liếc nhìn xem đồng hồ sắp đến giờ nghỉ chưa để kết thúc và không cho ai phát biểu nữa với câu: “xin gửi lại chúng tôi ý kiến đóng góp chưa kịp phát biểu, chúng tôi sẽ tập hợp đầy đủ…” (!!!)

Các thành viên của Ban và Luật sư Nguyễn Hữu Thọ tiếp tục thực hiện trách nhiệm chuẩn bị văn bản kiến nghị, đưa vấn đề lên các diễn đàn nào, chuyển kiến nghị đến cơ quan có thẩm quyền nào, theo dõi vấn đề đang đưa lên có phản ứng ra sao của cơ quan soạn thảo và cơ quan có thẩm quyền, cần thiết phải đưa vấn đề ra Đoàn Chủ tịch họp cho ý kiến, tiếp tục kiến nghị và thuyết phục. Đây chính là trải nghiệm về tham vấn pháp luật và xây dựng chính sách (lobbying – vận động hành lang) ở nước ta. Việt Nam tuy chưa có luật về lobbying nhưng thực chất qua hoạt động này ở Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Hội Luật gia Việt Nam đã hiện thực hóa tập quán bất thành văn này nhưng một cách có tổ chức. Thật may mắn, đến thời Chủ tịch Lê Quang Đạo và Giáo sư Lưu Văn Đạt đã tiếp nối được truyền thống đặc sắc này.

Luật gia Phan Anh khi còn sống và làm việc ở Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với Luật sư Nguyễn Hữu Thọ, cả hai ông đau đáu về việc Mặt trận Tổ quốc và giới Luật gia làm sao có thể góp phần vào việc xây dựng nền XHCN, tham gia vào quá trình tổ chức thực thi pháp luật và giám sát – kiểm tra việc thi hành pháp luật. Ngày Ông ra đi, nhiều người được biết đó là dư âm của buổi làm việc cuối tuần ở Quốc hội và Ông đã phát biểu về dân chủ, là vấn đề cũng đang được các thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lúc đó hết sức quan tâm.

Trong kí ức người vợ: Người khơi nguồn cảm hứng

Luật sư Phan Anh căn dặn: “Hội hoạt động phải thiết thực, không hình thức”

Giáo sư Lưu Văn Đạt (Nguyên Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư kí Hội Luật gia Việt Nam) người từng giữ và tìm hiểu tư liệu về cuộc đời và sự nghiệp của Luật sư Phan Anh. Trong bài viết “Luật sư Phan Anh, trí thức yêu nước, Luật gia lỗi lạc trong thời đại Hồ Chí Minh” ông chia sẻ: Luật sư Phan Anh không chỉ là một chính khách mà còn là nhà hoạt động xã hội lâu năm, không chỉ trong nước mà còn ở nước ngoài.

Trong quá trình hoạt động cách mạng của Luật sư Phan Anh, ở cương vị nào ông cũng rất nỗ lực hoạt động vì dân chủ. Trong 35 năm lãnh đạo Hội Luật gia Việt Nam, ông đã góp phần quan trọng đưa Hội, một tổ chức chính trị xã hội nghề nghiệp sâu sắc của trí thức hoạt động trong lĩnh vực pháp luật từng bước trưởng thành, lớn mạnh. Vị thế của Hội Luật gia Việt Nam ngày càng được nâng cao trong nước và trên các diễn đàn quốc tế. Những thành tựu mà Hội Luật gia Việt Nam đã đạt được về nội dung hoạt động, về tổ chức, về phương thức hoạt động đều có dấu ấn của Luật sư Phan Anh. Những cộng sự ở Hội Luật gia Việt Nam đều nhớ lời căn dặn của Ông: “Hội phải hoạt động thiết thực, không hình thức”.

Luật gia Phan Anh đã ra đi ngót mấy chục năm, thế nhưng trong căn nhà ở phố Kim Mã, hoa giấy vẫn nở ngoài hiên, bà Đỗ Hồng Chỉnh – phu nhân của Ông tóc đã bạc trắng nhưng hàng ngày vẫn không nguôi những ý nghĩ về Ông, cũng là thần tượng của mình. Trên bàn thờ của của Ông, hầu như lúc nào cũng có hoa tươi, mỗi khi có người khách đến hỏi chuyện, bà nói với người giúp việc thắp lên một nén nhang… Rồi trong căn nhà thoang thoảng mùi hương với thật nhiều sách, bà đã nói say mê về ông. Bà bảo: Mấy chục năm nay tôi vẫn nhiều cảm xúc như vậy khi được hỏi về ông. Nói về Phan Anh, tôi kính trọng ông ấy. Ông ấy là một người khiêm tốn. Nếu nói về nhà tôi, lúc nào tôi cũng có thể nói không biết mỏi.

Từ năm 6 tuổi, bà Hồng Chỉnh đã biết đến ông Phan Anh. Sau này, bà Hồng Chỉnh viết lại trong hồi kí ghi về cuộc đời ông Phan Anh: Cha tôi làm nghề dạy học, mẹ nội trợ… Đối với mẹ, nổi lên hai việc trong nhà là sự đẹp mắt, bữa ăn ngon và có câu chuyện hằng ngày để kể cho các con nghe. Mẹ kể về Nguyễn Thái Học với mối tình của Cô Giang. Mẹ kể nhiều về gia đình cụ Phan Điện (bố của ông Phan Anh) sắp có thông gia với ông nội, người có thái độ bất khuất mà lại có thái độ quần chúng của một ông đồ nho và việc dạy con của cụ Phan Điện. Với riêng Phan Anh, lên 9 tuổi, mẹ mất, anh phải đi ở chăn trâu. Nhưng cụ Điện có thơ “Ai ơi, chớ vội khinh hai chú/ Xoay xỏa non sông, cũng một tay…”. Và đúng là sau đó Phan Anh làm việc lớn từ khi còn rất trẻ. Phan Anh học tiến sĩ ở Pháp, làm báo, làm luật sư ở Tòa thượng thẩm và tòa đại hình quân sự Việt Nam để bào chữa cho các chiến sĩ cách mạng bị bắt.

Duyên vợ chồng của bà Hồng Chỉnh và ông Phan Anh cũng bắt đầu rất đặc biệt. Trước bà, ông Phan Anh từng có một người vợ mất vì bệnh hiểm nghèo lại là cô ruột của bà. Trong cuốn sách “Những chặng đường anh đi” của mình, bà Hồng Chỉnh đã ghi lại tình cảm của mình lúc được ông Phan Anh ngỏ lời: “Cách đặt vấn đề của Anh, đối với tôi là đột ngột. Do đó, đã làm tôi sợ. Nhưng vì kính trọng Anh, nên tôi phải tự trấn tĩnh: Không được xúc phạm đến Anh. Hơn nữa, phải làm sao để Anh được khuây khoả, không những không cảm thấy một phiền phức nào, mà còn hăng hái tiến lên, vui với cuộc đời”. Mãi đến năm 1955, bà Hồng Chỉnh hiểu rằng tình yêu của mình là điều không thể thiếu trong cuộc đời Phan Anh và sẽ tiếp sức cho ông hoàn thành sự nghiệp và bà đã nhận lời cầu hôn. Đỗ Hồng Chỉnh thành người vợ kém ông Phan Anh 22 tuổi.

Bà vẫn bảo: Ông Phan Anh là một người thầy và bà chỉ là một cô trò nhỏ. Bà Hồng Chỉnh lấy ông Phan Anh khi còn là giáo viên cấp I, được đào tạo bồi dưỡng bà lên dạy cấp hai, rồi lại tiếp tục được đào tạo, bồi dưỡng, động viên từ chồng và về công tác tại Cục đào tạo, bồi dưỡng của Bộ Giáo dục. Bà vẫn nói “Anh Phan giúp tôi đi vào giáo dục có lý tưởng”. Bà bảo: Trước những vấn đề tôi băn khoăn về chất lượng giáo dục, anh thực sự quan tâm giải thích rạch ròi.

Với bà Hồng Chỉnh, ông Phan Anh còn là một người thầy truyền cảm hứng. Bà Chỉnh từng viết: Khi chuẩn bị cải cách, giáo dục toàn quốc có phong trào thi đua với “Lá cờ đầu Bắc Lý” mà nội dung chính là “lao động sản xuất”. Nội dung của nguyên lý này là học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội. Bà Hồng Chỉnh đã chia sẻ với ông Phan Anh về nội dung, khái niệm, tập hợp khái niệm, học tập, lao động lớn trong phong trào thi đua này và những nỗi băn khoăn… Ông nói với bà “Ta đi lên chủ nghĩa xã hội không chỉ bằng chính trị mà còn bằng con đường kinh tế”, “nước ta là nước nông nghiệp”, “môn sinh vật là khoa học cơ sở của sản xuất nông nghiệp”. Từ những gợi ý đó của chồng, bà học sâu môn sinh vật – một môn học quan trọng.

Trong hành trình cuộc đời bà Hồng Chỉnh, ông Phan Anh còn tiếp tục là người định hướng. Bà về công tác tại Bộ Giáo dục, ông là người giúp bà nhiều trong hiểu thấu các khái niệm, cụm khái niệm chứa các nguyên lý học hành. Bà Hồng Chỉnh nói về chồng mình: Anh đặc biệt có khả năng biết lắng nghe và gợi mở để mọi người trong cuộc nói ra được những suy nghĩ dồn nén, khác biệt trước những ý tưởng mới lạ. Khi thấy tôi loay hoay chưa rõ, ông thường rất kiệm lời. Ông chỉ đưa ra vấn đề và nói “đây là cái em cần”. Thế là mọi việc lại được giải quyết theo cách tốt nhất.

Từ mạch nguồn của “người thầy” Phan Anh, bà Hồng Chỉnh đã sống một cuộc đời đầy những hạnh phúc. Trăn trở về chính công việc mình làm và trăn trở với những chậm chạp của xã hội, chưa bao giờ bà Hồng Chỉnh ngưng nghĩ suy, đến tận hôm nay, mỗi khi nói về việc nước, bà vẫn nhiều trăn trở. Hằng ngày, dù tuổi đã cao, bà vẫn ngồi vào bàn viết, viết từng chữ một nắn nót ghi lại tâm huyết của mình đối với các sự kiện nước nhà.

Phan Anh vẫn sống trong cuộc đời dù thân xác ông đã “thác”. Những đứa con của bà Hồng Chỉnh, trong khi vượt khó khăn nó vẫn nhớ đến bố. Còn bà, bà bảo “tôi nghĩ đến anh hàng ngày”. Hàng ngày, bà Hồng Chỉnh vẫn viết về ông, những điều tâm niệm bà thường truyền cho những đứa cháu của mình. Cũng có đứa thấu đáo, cũng có đứa chưa thấu đáo nhưng bà vẫn kiên trì và nhẫn nại… Đó là phẩm chất, tình yêu đáng quý trong gia đình ông Phan Anh sau mấy chục năm Ông đã đi xa…

Phan Tĩnh

 

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *