Nhà báo chống tham nhũng trên thế giới: Mong manh đối diện với “tử thần”

(Pháp lý) – Trong năm 2017 và 2018, đã xảy ra nhiều vụ nhà báo chống tham nhũng bị giết hại gây chấn động dư luận thế giới. Con số đáng báo động ấy không hề có dấu hiệu giảm xuống, tính chất nghiêm trọng cũng tăng lên. Điều đáng nói, nhiều vụ điều tra giết hại nhà báo chống tham nhũng đều có mở đầu mà hiếm khi có… kết thúc, đa phần bị “chìm xuồng” mà chưa rõ tại sao.

“Cát bụi đã giết hoa hồng”

Ngày 6/10/2018, nhà chức trách tìm thấy xác của Marinova, 30 tuổi, bị vùi trong một công viên gần sông Danube, ở thành phố Ruse giáp biên giới Romania. Cảnh sát nói cô bị cưỡng hiếp, đánh đập dã man vào đầu, siết cổ đến chết ngạt.

Nữ nhà báo Marinova
Nữ nhà báo Marinova

Marinova là chủ nhiệm kênh truyền hình TVN ở Ruse (phía bắc Bulgaria) và là người dẫn chương trình điều tra “Người phát hiện” của kênh này nổi tiếng với các chương trình chống tham nhũng. Hoạt động chống tham nhũng gần nhất của Marinova trước khi bị sát hại là một chương trình phỏng vấn hai nhà báo điều tra Attila Biro của báo Rise Project Romania và Dimitar Stoyanov của trang tin điều tra Bivol.bg.

Các quan chức nước ngoài và các tổ chức báo chí bị sốc nặng, bao gồm Tổ chức An ninh-hợp tác châu Âu (OSCE), đề nghị điều tra đầy đủ vụ sát hại Marinova. Báo điều tra điện tử còn đề nghị quốc tế mở cuộc điều tra độc lập, nói nạn tham nhũng có thể tác động cuộc điều tra của cơ quan bảo vệ pháp luật Bulgaria.

Hàng trăm người Bulgaria tổ chức đêm tưởng niệm Marinova. Tại Ruse, người dân khóc, đốt nến, trưng ảnh chân dung của cô và hoa hồng – quốc hoa của Bulgaria – dưới chân một tượng đài. Tại thủ đô Sofia, người thương tiếc Marinova tập hợp bên ngoài một nhà thờ và một người nói người dân nay không còn tin tưởng chính quyền, dù kết quả điều tra cái chết của Marinova sẽ thế nào đi nữa.

Việc nữ nhà báo chống tham nhũng Marinova bị sát hại, không chỉ làm cho người dân Bulgaria đau buồn, nó còn làm cho họ mất niềm tin và gọi Marinova là “bông hồng bị vùi trong cát bụi”.

Cách Bulgaria không xa và thời gian không lâu trước đó, ngày 26/2/2018, nhà báo Jan Kuciak và vợ, Martina Kusnirova, cùng 27 tuổi bị giết hôm 22/2 ở làng Velka Maca phía Tây Slovakia.

Nhà báo điều tra Jan Kuciak
Nhà báo điều tra Jan Kuciak

Kuciak từng viết những bài báo liên quan đến tình trạng tài chính ám muội hoặc trốn thuế của những công ty có liên quan đến các nhà đầu tư và thương nhân hàng đầu nước này. Nhiều người trong số họ có quan hệ với chính phủ hoặc những người quyền lực như Robert Kalinak, Bộ trưởng Nội vụ và Jan Pociatek, cựu Bộ trưởng Tài chính. Những bài báo gần đây nhất của anh tập trung vào nhà đầu sỏ chính trị Slovakia Marian Kocner và các công ty của ông này.

Cái chết của nhà báo Kuciak khiến một lần nữa cho thấy sự an toàn của các nhà báo chống tham nhũng nóng lên toàn châu Âu. “Nếu cảnh sát có thể chứng minh được rằng cái chết của phóng viên điều tra này liên quan đến công việc mà anh ấy đang làm, thì đây là một vụ tấn công chưa từng có ở một đất nước dân chủ và tự do báo chí như Slovakia”, Thủ tướng nước này, ông Robert Fico nói.

Trong khi đó, bà Galizia là một nhà báo có tiếng ở Malta, đặc biệt ở lĩnh vực chính trị khi liên tục đưa ra các cáo buộc tham nhũng đối với các chính trị gia từ các đảng phái, trong đó có cả Thủ tướng Muscat và vợ ông cũng bị sát hại vào ngày 16/10/2018 khi xe hơi của bà, chiếc Peugeot 108, nổ tung thành trăm mảnh khi một quả bom bị gài trong xe đã được kích hoạt. Vụ nổ kinh hoàng khiến chiếc xe bị phá hủy thành từng mảnh, còn thi thể nạn nhân văng xa trên một cánh đồng gần nhà

Hai tuần trước khi bị sát hại, nhà báo Galizia đã trình báo cảnh sát về việc bà nhận được những lời đe dọa. Bà cũng có công lớn trong việc phanh phui mối liên hệ giữa Malta và hồ sơ Panama, lật tẩy các chiêu trò trốn thuế của nhiều cá nhân, tổ chức trên thế giới liên quan tới hãng luật Mossack Fonseca.

Theo thống kê của Liên đoàn Nhà báo quốc tế (IFJ), số lượng nhà báo, phóng viên điều tra thiệt mạng do bị giết tại khắp nơi trên thế giới là 54 người. Trong đó, những trường hợp này chủ yếu xảy ra tại Mexico, Iraq, Syria, Afghanistan, Pakistan, Ấn Độ, Yemen và một số quốc gia châu Âu. Trong khi đó, số người làm báo thiệt mạng trong năm 2018 là 80 người, bao gồm cả blogger, nhà báo công dân và những người làm trong lĩnh vực truyền thông. Đa số họ là những cây bút điều tra, chống tham nhũng.

Nhiều vụ bị “chìm xuồng”?

Sau khi“nữ nhà báo hoa hồng” Marinova bị cưỡng hiếp và giết chết, Tổ chức An ninh-hợp tác châu Âu (OSCE), đề nghị điều tra đầy đủ vụ sát hại Marinova đồng thời đề nghị quốc tế mở cuộc điều tra độc lập, nói nạn tham nhũng có thể tác động cuộc điều tra của cơ quan bảo vệ pháp luật Bulgaria. Tuy nhiên, Bộ trưởng Nội vụ Mladen Marinov của nước này nhấn mạnh: không có chứng cứ gợi ý cái chết của Marinova liên quan đến hoạt động báo chí của cô. Ông nói đó là một vụ hiếp dâm và giết người.

Cảnh sát Bulgaria nói họ xem xét tất cả các kịch bản, tìm hiểu cuộc sống cá nhân và công việc của Marinova để tìm đầu mối. Viện trưởng Viện kiểm sát Sotir Tsatsarov nói chính quyền chưa có đầu mối mới về động cơ giết người, bao gồm có thể Marinova là nạn nhân tình cờ của một kẻ tâm thần tấn công, hoặc là một vụ tấn công có chủ định liên quan cuộc sống riêng tư của cô. Và đến giờ, dường như mọi thứ liên quan đến nhà báo Marinova chỉ còn là im lặng mà báo chí phương Tây gọi là “chìm xuồng”.

Cái chết của nhà báo Jan Kuciak cũng đã gây ra một cuộc khủng hoảng chính trị tại đất nước Slovakia khi chưa đầy 15 ngày sau, Thủ tướng Slovakia Robert Fico đã từ chức để xoa dịu căng thẳng trong nước, trong lúc điều tra một đường dây tham nhũng quy mô lớn. Đồng thời, điều này đã châm ngòi cho sự giận dữ của dân chúng đối với tình trạng tham nhũng ở quốc gia châu Âu này, kéo theo những cuộc biểu tình với quy mô lớn nhất trong vòng 3 thập kỷ trở lại.
Người đứng đầu cơ quan cảnh sát Slovakia Tibor Gaspar cho rằng, vụ ám sát rất có khả năng liên quan đến các bài báo của Jan Kuciak. Các nhà điều tra đang cố gắng ghép các dữ liệu để tìm hiểu về công việc mà anh làm trước khi bị giết. Tuy nhiên, tất cả chỉ dừng lại ở đó. Đã hơn một năm, nguyên nhân cái chết của nhà báo Jan Kuciak và những kẻ sát hại anh vẫn là một ẩn số.

Tương tự hai nhà báo trên, trong một tuyên bố sau khi xảy ra vụ nổ bom giết chết nhà báo Daphne Caruana Galizia, Thủ tướng Malta Joseph Muscat lên án vụ tấn công “man rợ” và “đi ngược lại với nền văn minh và nhân phẩm, cũng như chống lại tự do báo chí”. Ông nói thêm, FBI đã đồng ý hỗ trợ cảnh sát địa phương điều tra vụ giết người và gửi các chuyên gia đến Malta sớm nhất có thể.

Nhưng kể cả FBI vào cuộc điều tra và Ủy ban Quốc tế Bảo vệ các nhà báo (CPJ) kêu gọi các nhà chức trách Malta nhanh chóng đảm bảo công lý cho bà Galizia: “Daphne Caruana Galizia đã bỏ nhiều công sức điều tra những hành động sai trái trong giới chính trị, kinh doanh và hình sự ở Malta. Việc điều tra vụ sát hại cô ấy phải triệt để, đáng tin cậy và kịp thời” thì cái chết của nhà báo Galizia một lần nữa không có trả lời.

Hy vọng một kế hoạch hành động bảo vệ an toàn cho Nhà báo

Năm 2017, Tổ chức Minh bạch Quốc tế (Transparency International) – Tổ chức toàn cầu về chống tham nhũng – đã tham gia chiến dịch bảo vệ các nhà báo chống tham nhũng trên phạm vi toàn cầu (ProtectJournalists) – do Tổ chức Nhà báo không biên giới (RSF) khởi xướng.Tham gia chiến dịch này còn có hơn 130 tổ chức phi Chính phủ và các cơ quan báo chí truyền thông trên toàn thế giới.
Mục tiêu trước mắt của chiến dịch ProtectJournalists này là thúc đẩy sự ra đời của vị trí đại diện đặc biệt của Tổng Thư ký Liên hợp quốc về bảo vệ an toàn cho các nhà báo. Theo đó, đại diện đặc biệt này sẽ thường xuyên làm việc với Tổng Thư ký Liên hợp quốc cũng như các tổ chức thành viên của Liên hợp quốc về mọi vấn đề liên quan tới việc bảo vệ an toàn cho nhà báo khi tác nghiệp, trong đó có việc thúc đẩy sự ra đời một kế hoạch hành động về bảo vệ an toàn cho các nhà báo.


Theo một khảo sát được Ủy ban Quốc tế bảo vệ các nhà báo (CPJ) thực hiện, ít nhất 20% trong tổng số khoảng hơn 1.200 nhà báo thiệt mạng trong khi tác nghiệp trong khoảng thời gian từ 1992 đến nay là các nhà báo chuyên về mảng chống tham nhũng.

Nguyễn Nguyễn

 

 

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *