Góp ý sửa đổi bộ luật hình sự: Không ít hành vi nguy hiểm còn…được “thả rong” đang thách thức xã hội (?!)

(Pháp luật) – Pháp luật hình sự là một trong những công cụ hữu hiệu nhất mà Nhà nước ta sử dụng để đấu tranh với tội phạm. Do đó trong hoạt động lập pháp đòi hỏi phải bảo đảm thường xuyên theo dõi, bổ sung, sửa đổi kịp thời những quy định về hành vi nguy hiểm cho xã hội để  tác động có hiệu quả trong đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Bộ luật Hình sự nước CHXHCN Việt Nam được Quốc hội khóa X thông qua vào cuối năm 1999 và có hiệu lực từ đầu năm 2000, mặc dù đã được sửa đổi nhưng đến nay chưa theo kịp thực tiễn cuộc sống, đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu hóa, sự gia tăng của các loại tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia đang tiềm ẩn khả năng du nhập, thách thức chính sách điều hành vĩ mô của Nhà nước ta.

Bắt đầu từ số này, Tạp chí Pháp lý sẽ tổng hợp, bình luận và giới thiệu một số hành vi điển hình nảy sinh từ thực tiễn, đề nghị các cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu xem xét bổ sung vào Bộ luật Hình sự sửa đổi sắp tới…

Trục lợi bảo hiểm gây thất thoát hàng trăm tỷ đồng mỗi năm

Cục Quản lý & Giám sát Bảo hiểm (Bộ Tài chính) cho biết, trong vòng 5 năm (2007 – 2013), toàn thị trường bảo hiểm nhân thọ có khoảng 52.860 vụ trục lợi với số tiền bị trục lợi ước tính khoảng 530 tỷ đồng. Bình quân mỗi năm có khoảng 9.000 trường hợp gian lận bảo hiểm được phát hiện, gây thất thoát hàng trăm tỷ đồng cho doanh nghiệp bảo hiểm (DNBH), gián tiếp ảnh hưởng đến quyền lợi bảo hiểm của người tham gia bảo hiểm chân chính.

Trục lợi bảo hiểm đang diễn ra ngày càng tinh vi, đa dạng gây tác động xấu đến xã hội, ảnh hưởng tới sự phát triển bền vững của thị trường bảo hiểm. (ảnh minh họa)
Trục lợi bảo hiểm đang diễn ra ngày càng tinh vi, đa dạng gây tác động xấu đến xã hội, ảnh hưởng tới sự phát triển bền vững của thị trường bảo hiểm. (ảnh minh họa)

Bộ luật Hình sự Việt Nam hiện hành không có tội danh nào là “Tội trục lợi bảo hiểm”. Do đó, hành vi “trục lợi bảo hiểm” chưa được coi là tội phạm. Hành vi trục lợi bảo hiểm chỉ bị xử phạt hành chính theo Điều 38 Nghị định 103/2008/NĐ-CP ngày 16/9/2008 và Điều 14 Nghị định 98/2013/NĐ-CP ngày 28/8/2013.

Trong khi đó, “Luật Bảo hiểm của nước ta chủ yếu là xử phạt hành chính, người vi phạm khi ra tòa cũng chỉ bị kết tội “lừa đảo” nếu đã nhận tiền bồi thường từ DNBH. Còn nếu vụ việc chỉ dừng lại ở việc phát hiện hành vi gian dối thì “hòa cả làng”. Chính vì luật định không chặt chẽ nên đã tạo nhiều sơ hở cho kẻ tham làm bậy mà vẫn nhởn nhơ ngoài vòng pháp luật”– Giám đốc một công ty bảo hiểm lớn tại Việt Nam chia sẻ.

Ông Phùng Đắc Lộc, Tổng Thư ký Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam (AVI) cho biết, một số nước xử lý tội TLBH rất nặng, chỉ sau tội trốn thuế. Thế nhưng ở Việt Nam từ trước tới nay, hành vi được xem là TLBH rất khó xử lý. Khi phát hiện khách hàng có dấu hiệu trục lợi, các DNBH chủ yếu xử lý bằng cách từ chối bồi thường bảo hiểm, từ chối chi trả bảo hiểm.

Đồng tình với quan điểm trên, Luật sư Lê Thu Hiền (Đoàn Luật sư TP HCM) cho rằng, mặc dù BLHS đã có quy định về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nhưng lại quy định chung cho nhiều trường hợp. Do đó, không thể áp vào tội danh lừa đảo để xử lý hình sự. Việc bổ sung tội danh “Tội gian dối (hoặc lừa gạt) chiếm đoạt tiền bồi thường bảo hiểm” vào BLHS nhằm xử lý hình sự hành vi TLBH là cần thiết. Bởi hành vi TLBH nếu để bùng phát mạnh sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng tới môi trường đầu tư và đe dọa đến an ninh hệ thống tài chính quốc gia.

Theo đề xuất của Bộ Tài chính, mới đây Bộ Tư pháp đã có văn bản đồng ý đưa phần chế định liên quan đến hợp đồng bảo hiểm ra khỏi Bộ luật Dân sự, đồng thời bổ sung hành vi TLBH như một tội danh có thể phạt tiền nặng, thậm chí phạt tù theo luật Hình sự. Dư luận cho đây là quyết định đúng thời điểm, hợp lòng dân của Chính phủ, bởi tính răn đe và mức hình phạt đủ mạnh với người trục lợi, không còn là xử lý tiền sự mà đã cấu thành tiền án rõ ràng.

Tuy nhiên theo Luật sư Hiền, khi thêm tội danh trục lợi bảo hiểm vào BLHS thì cần sửa đổi hoặc bổ sung thêm các biện pháp chế tài vào Luật KDBH, nếu không sẽ gây ra xung đột pháp luật. Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Phó Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam cũng cho rằng, quy định về tội trục lợi trong KDBH tại Điều 215 Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi lần này đang hình sự hoá quan hệ dân sự và sẽ gây chồng chéo với các quy định về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 139 BLHS hiện hành), tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 140 BLHS hiện hành).

Luật sư Hoàng Văn Dũng, Công ty Luật hợp danh BROSS và Cộng sự cho biết, có doanh nghiệp bảo hiểm TLBH của khách hàng thông qua việc chậm chi trả hoặc chi trả thấp hơn khoản tiền mà người tham gia bảo hiểm đáng lẽ được hưởng. Loại trục lợi “ngược” này đang có dấu hiệu gia tăng. Một hành vi trục lợi bảo hiểm khác là doanh nghiệp bảo hiểm trục lợi công ty tái bảo hiểm. Cụ thể, doanh nghiệp bảo hiểm lập hồ sơ giả mạo, khai báo không trung thực tình trạng thực tế, số tiền cần phải trả cho người mua bảo hiểm… nhằm chiếm đoạt khoản tiền khi công ty tái bảo hiểm chi trả.

Do đó một số ý kiến cho rằng, pháp luật nên bám sát thực tiễn, bổ sung kịp thời các quy định và chế tài đối với mọi hành vi trục lợi trong lĩnh vực bảo hiểm.

Vượt quá tầm kiểm soát hành vi làm giàu bất chính

Chưa có lúc nào như lúc này, thực tiễn đang đòi hỏi bức bách về nhu cầu hình sự hóa hành vi làm giàu bất chính. Bởi không chỉ có quá ít hành vi tham nhũng được phanh phui mà công tác thu hồi tài sản tham nhũng đối với những vụ án được làm rõ cũng không có hiệu quả đáng kể, tỷ lệ thu hồi quá thấp…

Theo báo cáo của Ban chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, năm 2013, tỷ lệ số tiền, tài sản tham nhũng thu hồi chỉ đạt chưa đến 10%. Năm 2014 cũng chỉ đạt trên 22%. Nếu so sánh con số này với tổng giá trị tài sản bị chiếm đoạt trên thực tế thì tỷ lệ còn thấp hơn nhiều.

Tham nhũng, làm giàu bất chính đang gây nhức nhối dư luận, nhiều ý kiền kiến nghị cần hình sự hóa hành vi làm giàu bất chính (ảnh minh họa)
Tham nhũng, làm giàu bất chính đang gây nhức nhối dư luận, nhiều ý kiền kiến nghị cần hình sự hóa hành vi làm giàu bất chính (ảnh minh họa)

Thống kê trên cho thấy, công tác thu hồi tài sản tham nhũng chưa đạt như kỳ vọng của nhân dân, chưa phản ánh đúng bản chất vấn đề tham nhũng ở Việt Nam. Mặt khác cũng cho thấy, việc thu hồi tài sản bị “đánh cắp” không phải dễ dàng. Bởi lẽ, có ý kiến cho rằng, tham nhũng ở Việt Nam hiện nay rất phức tạp, đã trở thành “tập quán”. Một khi tham nhũng khó kiểm soát thì việc thu hồi tài sản tham nhũng sẽ càng khó hơn.

Nhìn nhận về vấn đề này, các chuyên gia cho rằng cần có hành lang pháp lý và cơ chế rõ ràng về việc kiểm soát, quản lý thu nhập của người có chức vụ quyền hạn. “Cần tiếp tục hoàn thiện một số quy định mang tính chất hệ thống để hình sự hóa hành vi làm giàu bất chính” – Phó Trưởng Ban Nội chính Trung ương Phạm Anh Tuấn đề xuất và cho biết, Đảng và Nhà nước đang khẩn trương hoàn thiện sớm cơ chế kiểm soát người có thu nhập, người có chức vụ quyền hạn, để có cơ sở xác định đâu là tài sản làm giàu bất chính, ngoài những tài sản không chứng minh được nguồn gốc.

Luật Phòng, chống tham nhũng (PCTN) năm 2012 và Nghị định số 78/2013/NĐ-CP ngày 17/7/2013 về minh bạch tài sản, thu nhập đã quy định về các biện pháp phòng ngừa nhằm phát hiện hành vi làm giàu bất hợp pháp đã quy định rõ đối tượng phải kê khai tài sản, các loại tài sản phải kê khai, thủ tục kê khai, thủ tục xác minh tài sản kê khai, kết luận về sự minh bạch trong kê khai tài sản và công khai kết luận đó, xử lý người kê khai tài sản không trung thực; người kê khai tài sản có nghĩa vụ giải trình nguồn gốc phần tài sản tăng thêm…

Cũng theo quy định của Luật PCTN, khi có căn cứ cho rằng việc giải trình về nguồn gốc tài sản tăng thêm không hợp lý, thì người kê khai tài sản không trung thực sẽ bị xử lý kỷ luật theo quy định pháp luật (khiển trách, cảnh cáo, hạ bậc lương và hạ ngạch). Quyết định kỷ luật đối với người kê khai tài sản không trung thực được công khai tại cơ quan, tổ chức, đơn vị nơi người đó làm việc.

Bộ luật Hình sự hiện hành đã có quy định tội chứa chấp, hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có (Điều 250) và tội hợp pháp hóa tiền tài sản do phạm tội mà có (Điều 252). Tuy nhiên, cả hai tội này, muốn kết tội, đều phải chứng minh hành vi phạm tội nguồn. Nếu không chứng minh được, thì không thể xử lý hành vi giàu lên nhanh chóng mà không chứng minh được nguồn gốc.

Chính hạn chế của hai điều luật trên đã tạo cơ hội để những người có chức vụ, quyền hạn tham nhũng hoặc tham nhũng rồi tẩu tán tài sản cho người thân. “Nếu thực tâm muốn chống tham nhũng, thì việc hình sự hóa hành vi này sẽ là phương thuốc hữu hiệu để chống lại tội phạm tham nhũng”, báo cáo đánh giá tác động dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi của Bộ Tư pháp nêu rõ.

Tuy nhiên theo nhiều chuyên gia việc hình sự hóa hành vi sẽ gặp phải nhiều khó khăn, thách thức. Bởi còn nhiều tranh cãi cả về khía cạnh lập pháp lẫn áp dụng trên thực tiễn về cấu thành tội làm giàu bất hợp pháp. Việc kiểm soát thu nhập đối với cán bộ, công chức, viên chức nói riêng và dân cư nói chung vẫn còn là thách thức lớn khi các giao dịch vẫn sử dụng phương thức thanh toán tiền mặt; chưa có hệ thống quản lý, kiểm soát thu nhập của người dân. Điều này sẽ dẫn đến những khó khăn cho các cơ quan chức năng trong việc thu thập chứng cứ để xử lý hành vi làm giàu bất chính…

Nhức nhối vấn nạn mua bán nội tạng người

Tháng 6/2014, một đường dây buôn bán thận người được phanh phui làm rúng động đất nước Campuchia. Vụ việc được hé lộ khi Chhay, một thanh niên 18 tuổi ở ngoại ô Phnom Penh tới trình báo cảnh sát về việc cậu đã được một phụ nữ môi giới để bán thận. Sự khan hiếm nội tạng phục vụ hoạt động cấy ghép đã khiến thị trường chợ đen buôn bán nội tạng trên toàn cầu liên tục phát triển và một số đường dây buôn bán nội tạng lớn đã bị phanh phui.

Nạn buôn bán nội tạng người đáng báo động không chỉ ở trên thế giới mà cũng đã xuất hiện ở VN.  Pháp luật hình sự VN cần bổ sung một điều luật riêng để điểu chỉnh và xử phạt hành vi phạm pháp nghiêm trọng này.  (Ảnh minh họa)
Nạn buôn bán nội tạng người đáng báo động không chỉ ở trên thế giới mà cũng đã xuất hiện ở VN. Pháp luật hình sự VN cần bổ sung một điều luật riêng để điểu chỉnh và xử phạt hành vi phạm pháp nghiêm trọng này.
(Ảnh minh họa)

Câu chuyện của Chhay không có gì mới ở các quốc gia đang phát triển như: Ấn Độ, Nepal, đặc biệt là ở Trung Quốc được coi là một trong những thị trường mua bán nội tạng bất hợp pháp lớn nhất thế giới. Tuy nhiên vụ mua bán một lần nữa khiến người ta nhức nhối về thực trạng buôn bán nội tạng ở nhiều quốc gia hiện nay, cùng với đó là sự day dứt về số phận những con người mà cuộc sống khốn khó khiến họ phải chấp nhận từ bỏ một phần cơ thể mình.

Còn ở Việt Nam, lâu nay nhiều người vẫn thường truyền nhau những câu chuyện về nạn giết người mổ xác cướp nội tạng. Đặc biệt, sau vụ việc một cháu bé 8 tuổi ở TP.HCM mất tích và được tìm thấy đã chết ở Campuchia. Thi thể cháu bé bị nghi ngờ đã bị mổ xác và không còn nội tạng…

Tổ chức WHO thống kê, mỗi năm có khoảng 70.000 quả thận được ghép cho các bệnh nhân trên toàn cầu, trong đó khoảng 15.000 quả thận có nguồn gốc từ thị trường buôn bán nội tạng bất hợp pháp. Điều đáng nói là các cơ quan chức năng rất khó phát hiện ra những vụ mua bán bất hợp pháp này, nếu như nạn nhân không tự nói ra.

Với sự phát triển của y học, việc ghép tạng đã không còn là cá biệt mà ngày càng phổ biến, nhờ đó cứu sống sinh mạng rất nhiều người. Vấn đề ghép mô, bộ phận cơ thể người để cứu giúp người bệnh là một trong những thành tựu y học tiến bộ của nhân loại. Tuy nhiên nếu thiếu cơ chế quản lý và kiểm soát thì dễ biến tướng, trở thành tiêu cực và vấn nạn xã hội.

Việt Nam đã có Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (có hiệu lực từ ngày 1/7/2007) quy định những nguyên tắc, thủ tục và các vấn đề có liên quan. Với sự ra đời của Luật này đã tạo cơ sở pháp lý để Việt Nam phát triển ngành kỹ thuật y học ghép mô cũng như bộ phận cơ thể người và tạo cơ hội lớn để cứu sống nhiều người bệnh.

Theo quy định của luật này, việc hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác theo nguyên tắc tự nguyện đối với người hiến, người được ghép; vì mục đích nhân đạo, chữa bệnh, giảng dạy hoặc nghiên cứu khoa học; không nhằm mục đích thương mại; giữ bí mật về các thông tin có liên quan đến người hiến, người được ghép, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.

Bên cạnh đó, luật cũng quy định các hành vi bị nghiêm cấm, đơn cử như lấy trộm, ép buộc người khác phải cho hoặc lấy của người không tự nguyện hiến; mua, bán; lấy, ghép, sử dụng, lưu giữ vì mục đích thương mại; quảng cáo, môi giới việc hiến, nhận vì mục đích thương mại…

Như vậy, việc mua bán bộ phận cơ thể người mà cụ thể là buôn bán thận thuộc hành vi bị pháp luật nghiêm cấm.

Tuy nhiên theo Luật sư Nguyễn Thị Thúy Quỳnh – Công ty Luật TNHH Đào Ngọc Lý (Đoàn Luật sư TP Hà Nội): “Luật hiện hành mới chỉ dừng lại ở việc mô tả những hành vi bị nghiêm cấm mà chưa có văn bản quy định cụ thể chế tài xử lý đối với các trường hợp vi phạm này. Trong lĩnh vực hình sự mới chỉ có một số ít điều luật có liên quan đến hành vi vi phạm như sau: Tội mua bán người (Điều 119 BLHS) quy định tại điểm d khoản 2, phạt tù từ năm năm đến hai mươi năm nếu có hành vi “để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân”; tội xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt (Điều 246 BLHS) quy định tại khoản 1 là người nào “có hành vi khác xâm phạm thi thể” thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến một năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm”.

Để ngăn chặn tình trạng trên, theo các chuyên gia pháp lý, cần phối hợp tổng thể nhiều biện pháp để hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao nhận thức của người dân không vì vật chất mà bán đi một phần cơ thể, sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro và nguy hiểm đến tính mạng cũng như sức khỏe sau này. Cụ thể là: cần sớm có văn bản quy định chế tài xử lý nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm, sửa đổi Bộ luật Hình sự theo hướng bổ sung thêm những điều luật mới cho phù hợp để xử lý các hành vi liên quan đến loại tội phạm này; tuyên truyền giúp người dân hiểu rõ hơn ý nghĩa nhân văn của việc hiến nội tạng sau khi qua đời (ví dụ trường hợp do chết não) để tăng nguồn cung cho các bệnh nhân có nhu cầu; đồng thời có cơ chế giám sát, phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng liên quan (như Công an, Y tế…) để có thể kiểm soát được hành vi mua bán nội tạng trái phép trá hình dưới các biểu hiện xin cho, hiến tặng…

“Cần phải xây dựng hệ thống pháp luật với những chế tài nghiêm khắc, đủ mạnh để góp phần ngăn chặn và trừng trị thích đáng những hành vi (mua bán nội tạng người – PV) biến tướng sai trái” – Luật sư Quỳnh đề xuất./.

(còn nữa)

VŨ LÊ MINH

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *