Cơ chế nào để giám sát được thực chất hoạt động điều tra?

(Pháp lý) – Thực tế tố tụng cho thấy, không ít những vụ án oan xuất phát từ giai đoạn điều tra. Bởi vậy, nhiều người kì vọng Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (TCCQĐTHS) ra đời sẽ có chế tài, cơ chế để giám sát điều tra nhằm giảm án oan đau lòng.

>>Bàn về cơ chế để giám sát được thực chất hoạt động điều tra

>>Đề xuất các giải pháp để bảo vệ người dân không bị oan sai, ép cung, nhục hình

Theo bản thuyết minh chi tiết dự thảo Luật TCCQĐTHS của Bộ Công an thì dự thảo Luật  gồm 9 chương, 56 điều. Về cơ bản, nội dung của dự thảo luật kế thừa các quy định của Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự năm 2004. Nội dung dự thảo luật có rất nhiều quy định quan trọng, quy định về trách nhiệm của Viện Kiểm sát trong hoạt động điều tra, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và công dân trong hoạt động điều tra, giám sát của cơ quan, tổ chức, đại biểu dân cử đối với hoạt động điều tra… Theo dự thảo, CQĐT tội phạm về kinh tế và chức vụ sẽ nhập với CQĐT tội phạm về tham nhũng; Ngoài các chức danh tư pháp “thủ trưởng”, “phó thủ trưởng”, “điều tra viên”, có thêm “trợ lý điều tra”; dự thảo luật có nội dung cho phép công an cấp xã tiến hành một số hoạt động điều tra ban đầu.

Luật sư Lê Quốc Đạt, Giám đốc Công ty TNHH Trí Tuệ
Luật sư Lê Quốc Đạt, Giám đốc Công ty TNHH Trí Tuệ

Chúng tôi có trao đổi với Luật sư Lê Quốc Đạt (Giám đốc Công ty TNHH Trí Tuệ) để có thêm những góp ý về những vấn đề quan trọng còn gây tranh luận mà dự thảo luật này đề cập đến.

Kỳ vọng giảm án oan

Phóng viên: Thưa ông, ông đánh giá thế nào về tầm quan trọng của khâu điều tra trong hoạt động tố tụng hình sự?

Luật sư Lê Quốc Đạt: Điều tra là một giai đoạn rất quan trọng của quá trình tố tụng hình sự. Theo đó cơ quan điều tra áp dụng các biện pháp do Luật Tố tụng hình sự quy định để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội, Viện kiểm sát kiểm sát hoạt động điều tra, quyết định truy tố bị can làm cơ sở cho việc xét xử của Tòa án. Từ trước đến nay, điều tra hình sự được quy định rải rác trong Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) và Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự 2004. Các văn bản này sẽ xác định rõ nguyên tắc điều tra, phân định thẩm quyền điều tra, quyền và nghĩa vụ điều tra của các chủ thể tiến hành điều tra, các biện pháp điều tra và biện pháp ngăn chặn….

Phóng viên: Tại kỳ họp thứ hai Quốc hội khóa XIII, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 20 về chương trình xây dựng luật, pháp lệnh nhiệm kỳ Quốc hội khóa XIII, trong đó, đưa Dự án Luật TCCQĐTHS vào chương trình nghị sự nhằm thay thế Pháp lệnh Cơ quan điều tra hình sự. Dự thảo luật được giao cho Bộ Công an chủ trì soạn thảo. Là luật sư, ông kì vọng gì vào đạo luật này?

Luật sư Lê Quốc Đạt: Là luật sư “đa năng”, lại làm rất nhiều những vụ việc cho người nghèo, những người yếu thế và ít hiểu biết pháp luật. Tôi mong muốn luật này ra đời có những quy định tạo hành lang pháp lý cho hoạt động điều tra nói chung, tạo điều kiện để luật sư hoạt động bảo vệ pháp chế, bảo vệ người dân nói riêng… Kỳ vọng Luật ra đời sẽ không còn những vụ án oan đau lòng như vụ Nguyễn Thanh Chấn, không còn những vụ bức cung, nhục hình làm chết người như ở Phú Yên.

Phóng viên: Theo ông về tư duy, làm thế nào để giảm án oan ngay từ đầu?

Luật sư Lê Quốc Đạt: Đầu tiên, các cơ quan tố tụng phải xóa bỏ ngay tư tưởng “thà bắt nhầm còn hơn bỏ sót”. Thực tế cho thấy, có nhiều người bị bắt oan đã tự tử trong phòng tạm giam, mới tình nghi bị bắt là đã bị gia đình ruồng bỏ, bị bắt là đã hao hụt của cải, mất mát tinh thần… Để hạn chế “bắt nhầm” gây hậu quả đáng tiếc, các cơ quan tố tụng cần làm chặt chẽ, thận trọng ngay từ giai đoạn xác định tội phạm… Trong dự luật cũng cần làm rõ những khái niệm “nghi can”, “người bị tình nghi” để có những quy định phù hợp.  Để làm được điều này thì ngoài ý thức của chính tổ chức điều tra hình sự còn đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ của các bên liên quan.

Cơ  chế nào để giám sát được thực chất hoạt động điều tra?

Phóng viên: Trong dự thảo Luật TCCQĐTHS có quy định về việc trách nhiệm của Viện kiểm sát trong hoạt động điều tra, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và công dân trong hoạt động điều tra, giám sát của cơ quan, tổ chức, đại biểu dân cử đối với hoạt động điều tra. Ông đánh giá thế nào về quy định này?

Luật sư Lê Quốc Đạt: Tôi đánh giá đây là một quy định tiến bộ. Nó phù hợp với tinh thần đổi mới của Hiến Pháp và Cải cách tư pháp. Tuy nhiên cũng cần có một lưu ý rằng, từ lâu chúng ta không thiếu những cơ quan giám sát với hoạt động điều tra nhưng tại sao vẫn có những điều tra viên thực hiện hành vi mớm cung, dùng nhục hình đối với bị can, bị cáo dẫn đến án oan?

Phóng viên: Theo ông làm thế nào để tới đây giám sát thực chất hơn?

Luật sư Lê Quốc Đạt: Một trong những chế định quan trọng của Bộ luật TTHS nhằm giám sát hoạt động điều tra, bảo vệ các quyền cơ bản của người bị tạm giữ, tạm giam, bị can (gọi chung là người bị tình nghi), hạn chế việc mớm cung, bức cung, nhục hình, đó là chế định về quyền bào chữa. Tuy nhiên theo dõi dự thảo luật và thuyết minh dự thảo luật, chúng tôi chưa thấy rõ điều này…

Trong quá trình hành nghề luật, tôi nhận thức sâu sắc rằng, luật sư không chỉ bào chữa để bảo vệ thân chủ mà còn bảo vệ pháp chế. Có rất nhiều vụ án nhờ sự tham dự của luật sư, bị can họ thành khẩn hơn, hợp tác hơn. Thế nhưng trong thực tế, trong quá trình làm việc, tôi thấy không ít cơ quan điều tra ngăn cản hoạt động của luật sư. Họ coi địa vị pháp lý của luật sư quá thấp. Tham dự nhiều vụ án, tôi thấy đủ các kiểu đối phó với luật sư, luật sư không được tiếp cận hồ sơ, không được kiến nghị, yêu cầu, tham dự hỏi cung bị hạn chế, biên bản làm việc với luật sư chiếu lệ… Điều đó cho thấy vi phạm nghiêm trọng quyền bào chữa của bị can, bị cáo.

Ngoài ra, thực tiễn hoạt động tố tụng hình sự những năm qua cho thấy ở những vụ án oan – điển hình là vụ án Nguyễn Thanh Chấn – đều đã xảy ra những vi phạm tố tụng ở mức độ nghiêm trọng, tập trung ở giai đoạn điều tra. Có oan sai cũng là từ giai đoạn này. Theo tôi, ngoài trách nhiệm của cơ quan cảnh sát điều tra, thì chức năng kiểm sát hoạt động điều tra của Viện kiểm sát chưa được thực hiện tốt. Tôi kì vọng việc ban hành Luật TCCQĐT sẽ góp phần tăng cường hơn nữa các hoạt động giám sát đối với hoạt động điều tra.

Phóng viên: Kiểm sát tốt, hoạt động tư pháp tốt sẽ hạn chế, thậm chí chấm dứt được oan sai?

Luật sư Lê Quốc Đạt: Trong chuỗi hoạt động tố tụng thì VKS là cơ quan duy nhất xuyên suốt vụ án. Từ lúc phê chuẩn lệnh bắt, tham gia kiểm sát hoạt động điều tra, kết thúc điều tra đến truy tố thì do chính VKS truy tố và ra cáo trạng, tại phiên tòa VKS công tố trước tòa, thi hành án thì chính VKS kiểm sát quá trình này….

Thế nhưng, trong quá trình làm việc, tôi thấy một thực tế là hầu như trong các vụ án, quá trình hỏi cung không có sự tham gia của kiểm sát viên. Tôi từng có suy nghĩ và kiến giải thế này: Khi bị bắt không nên lấy lời khai ngay, phải thông báo cho người bị bắt về quyền được mời luật sư. Viện kiểm sát phải tham gia hỏi cung ngay từ đầu. Luật sư cũng cần được tham gia hỏi cung ngay từ đầu… như thế chắc chắn sẽ giảm được oan sai.

Có nên để công an xã tiến hành điều tra hay không?

Phóng viên: Dự thảo Luật quy định giao công an xã, phường, thị trấn, đồn công an, trạm công an tiến hành một số hoạt động điều tra ban đầu. Ông có đồng tình với quy định này?

Luật sư Lê Quốc Đạt: Như đã nói ở trên, điều tra là một hoạt động cực kì quan trọng. Người tiến hành hoạt động điều tra ngoài đạo đức còn phải có kiến thức, kĩ năng. Thế nhưng, nếu chiếu theo quy định hiện hành, thì công an xã chỉ là “Công dân Việt Nam có đủ tiêu chuẩn về chính trị, phẩm chất đạo đức, trình độ học vấn, sức khỏe theo quy định của Chính phủ, có nguyện vọng và năng khiếu phù hợp với công tác công an thì được xem xét, tuyển chọn vào Công an xã”. Tiêu chuẩn như vậy thì không thể làm được công việc điều tra.

Phóng viên: Thế còn chức danh “trợ lý điều tra” như trong dự luật nhắc tới?

Luật sư Lê Quốc Đạt: Dù trước đây không có quy định chức danh này thì đã có những người làm trợ lý điều tra tham dự vào quá trình điều tra. Cần tạo hành lang pháp lý cho họ hoạt động và có cơ chế để đào tạo, sử dụng hợp lý.

Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!

Phan Tĩnh (Ghi)

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *