Những tranh cãi pháp lý xoay quanh đồng tiền ảo Bitcoin

(Pháp lý) – Không thể nhìn thấy, không thể cầm nắm nhưng giờ đây đồng tiền Bitcoin có giá vượt ngưỡng 1 ounce vàng. Chỉ trong một thời gian ngắn nhiều người sở hữu Bitcoin đột ngột trở thành triệu phú mà không hề hay biết. Thế nhưng nguy cơ trắng tay, “bong bóng tài chính” mà đồng tiền này đem lại là những rủi ro khó tránh khỏi. Bên cạnh đó, Bitcoin còn có thể trở thành phương tiện hữu dụng cho các tội phạm rửa tiền, mua bán ma túy và súng…Bitcoin – một loại tiền ảo gây rất nhiều tranh cãi đối với các nhà hoạch định chính sách cũng như cộng đồng mạng thời gian qua…

Bitcoin trên thế giới – nơi thừa nhận, nơi nghiêm cấm

Vài năm trước, Bitcoin được dùng làm phương tiện thanh toán chính cho trang web chợ đen lớn nhất thế giới là Silk Road (con đường tơ lụa), trang web cho phép các giao dịch phi pháp bằng những tài khoản giấu tên. Do đó, người mua dùng bitcoin để có thể ẩn danh mà mua ma túy cũng như súng. Năm vừa rồi trang web này đã bị đóng cửa kéo theo đó là giá trị đồng Bitcoin tăng vọt. Giá của nó càng tăng sau khi đầu năm 2014, thượng nghị viện Mỹ mô tả đồng tiền này là một công cụ tài chính hợp pháp. Mới năm ngoái thôi, 1 Bitcoin chỉ đổi được 13 đô la, nhưng giờ đây đồng tiền Bitcoin có giá vượt ngưỡng 1000 đô la.

Ngày càng  nhiều nhà hàng chấp nhận thanh toán bằng Bitcoin
Ngày càng nhiều nhà hàng chấp nhận thanh toán bằng Bitcoin

Tại nhiều nước trên thế giới, ngày càng nhiều nhà hàng chấp nhận tiền ảo, biến nó thành phương thức thanh toán khác cho bữa ăn. Một số trang mua bán online cũng đã chấp nhận thanh toán bằng tiền ảo. Đến tháng 11/2013 lượng tiền cơ sơ của Bitcoin được định giá khoảng 7 tỷ đôla Mỹ.

Rất nhiều nhà đầu tư quan tâm và muốn sử dụng đồng tiền Bitcont bởi theo đánh giá của họ, khác với những đồng tiền được ban hành bởi chính phủ, Bitcoin có những ưu điểm vượt trội như: Không có ngân hàng trung ương quản lý và giám sát, theo đó sẽ tránh được tình trạng lạm phát khi ngân hàng trung ương in tiền cho các tổ chức tài chính và các tập đoàn vay khi làm ăn thua lỗ; Không cần giao dịch qua kênh trung gian: Giảm thiểu chi phí ngân hàng và các kênh tài chính trung gian; Ít nguy hiểm cho các cửa hàng chấp nhận giao dịch Bitcoin hơn vì giao dịch không thể bị quay ngược; Bảo vệ môi trường khi không phải in giấy, polymer hay dùng hoá chất khai thác vàng; Ngoài ra hệ thống máy tính phục vụ cho việc xử lý giao dịch Bitcoin tốn ít điện hơn hệ thống tài chính hiện tại.

Thế nhưng Bitcoin vẫn được người ta nhìn nhận là một loại tài sản thiếu tính ổn định và biến động quá khó lường. Việc đầu tư Bitcoin, cũng như cách kênh vàng hay ngoại tệ, chứa đựng nguy cơ rủi ro và những lo ngại về một loại bong bóng tài chính trong lĩnh vực tiền tệ trên Internet.

Trước diễn biến bất thường về sự phổ biến của các loại tiền số được giao dịch trên mạng đặc biệt là sự kiện sập sàn MtGox, Chính phủ Mỹ mới đây đã có động thái siết chặt lệnh cấm sử dụng loại tiền này. Tiếp theo đó, ngày càng nhiều các nhà hoạch định chính sách trên thế giới đang thúc đẩy siết chặt luật cấm sử dụng tiền ảo, vì Chính phủ các nước không thể điều khiển giá trị của đồng tiền ảo.

Tuy nhiên, cho dù sự cố MtGox làm chao đảo một phần thế giới Bitcoin, thì ở những sàn giao dịch khác, đồng tiền internet này lại tăng giá trị. Điều này khiến phía ủng hộ Bitcoin đã lên tiếng mạnh mẽ. Nhiều chuyên gia cho rằng, một loại tiền tệ độc lập như Bitcoin là điều mà người dùng mong muốn vì sẽ không có ngân hàng trung ương nào có thể thao túng giá các loại tiền này cho những trò chơi chính trị. Và đó là lý do các nhà đầu tư ủng hộ tiền ảo và muốn nó trở thành loại tiền tệ được hợp pháp hóa và phổ biến rộng rãi.

Sự dễ dàng giao dịch của Bitcoin cũng là nguy cơ rủi ro của đồng tiền này khi nó có thể trở thành công cụ rửa tiền hay là mục tiêu kiếm lời của những kẻ lừa đảo. Thế nhưng, cho đến lúc này, mới chỉ có Nga tuyên bố “Sử dụng Bitcoin tại Nga là phạm pháp”. Trước đó, Trung Quốc, Ấn Độ, Na Uy, Hàn Quốc, Thái Lan và Đan Mạch và gần nhất là Indonesia cũng cho biết nói không với tiền ảo Bitcoin. Còn rất nhiều các chính phủ khác như Singapore và Nhật bản giữ thái độ không ủng hộ cũng không phản đối. Có lẽ họ còn chờ thời gian kiểm chứng đồng tiền này.

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam – không thừa nhận Bitcoin

Mặc dù mới xuất hiện trên thế giới từ 2009, nhưng từ 2010, đồng Bitcoin đã đến Việt Nam và đang có xu hướng phát triển trong cộng đồng những người trẻ với một số mặt hàng kinh doanh nhất định. Gần đây nhất tại một vài quán café trên địa bàn Hà Nội đã chấp nhận thanh toán bằng đồng Bitcoin.

Ngày càng  nhiều nhà hàng chấp nhận thanh toán bằng Bitcoin
Nhiều người xếp hàng để rút tiền từ một cây ATM Bitcoin

Trước sự phát triển và biến động khó lường của Bitcoin trên thế giới cũng như sự xuất hiện của đồng tiền ảo này trên thị trường Việt Nam, NHNN Việt Nam đã ra thông cáo không thừa nhận giá trị pháp lý của Bitcoin.

Đồng thời, NHNN đã đưa ra khuyến cáo về những rủi ro trong việc sở hữu và sử dụng đồng Bitcoin tại Việt Nam:

Thứ nhất, đồng Bitcoin do có đặc tính là đồng tiền có tính ẩn danh, nặc danh rất cao nên việc sử dụng Bitcoin rất dễ liên quan đến tội phạm như rửa tiền, trốn thuế hay là phương tiện thanh toán cho các hành vi bất hợp pháp.

Thứ hai, do Bitcoin là đồng tiền kỹ thuật số nên nguy cơ bị xâm nhập, bị đánh cắp hoặc thay đổi dữ liệu, ngừng giao dịch cũng là rất lớn.

Thứ ba, giá trị của đồng Bitcoin biến động rất phức tạp và rất nhanh trong một thời gian ngắn do vậy mà tiềm ẩn nguy cơ bong bóng về tài sản.

Thứ tư, do Bitcoin không được thừa nhận là đồng tiền và phương tiện thanh toán hợp pháp, vì vậy rủi ro lớn nhất ở đây là sẽ không có cơ chế bảo vệ khi xảy ra tranh chấp.

Tuy nhiên, cho đến nay, cộng đồng Bitcoin Việt Nam đã lên tới 400 người và có xu hướng ngày càng lan rộng, bất chấp những khuyến cáo mà NHNN đã đưa ra.

Bitcoin có phải là một loại tài sản về mặt pháp lý?

Mặc dù theo Pháp luật Ngân hàng, Bitcoin không được công nhận về giá trị tiền tệ và giá trị thanh toán, nhưng “đồng tiền ảo” này vẫn được cộng đồng Bitcoiner và Gamer sử dụng rất phổ biến. Một câu hỏi đặt ra là liệu Bitcoin và những tài sản ảo khác trên mạng có được coi là tài sản trong Pháp luật Dân sự và theo đó có thể là đối tượng của các tội “Xâm phạm về sở hữu” trong Pháp luật Hình sự, để có cơ sở pháp lý giải quyết khi có tranh chấp xảy ra hay không?

Ông Đoàn Thái Sơn, Phó Vụ trưởng phụ trách Vụ Pháp chế, NHNN Việt Nam khẳng định NHNN Việt Nam không thừa nhận giá trị tiền tệ và giá trị thanh toán của Bitcoin tại Việt Nam.
Ông Đoàn Thái Sơn, Phó Vụ trưởng phụ trách Vụ Pháp chế, NHNN Việt Nam khẳng định NHNN Việt Nam không thừa nhận giá trị tiền tệ và giá trị thanh toán của Bitcoin tại Việt Nam.

Xoay quanh vấn đề này, Phóng viên Pháp lý đã có cuộc trao đổi với Luật sư Bùi Đình Ứng, trưởng Văn phòng Luật sư Bùi Đình Ứng (Đoàn Luật sư Tp. Hà Nội).

Ông Ứng cho biết: Theo Điều 163 BLDS 2005: “Tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản”.

Vật được coi là tài sản phải là vật hữu hình, con người có thể tri giác được và chiếm giữ một phần trong không gian đồng thời phải đáp ứng được một nhu cầu nào đó về vật chất hoặc tinh thần của con người. Tiền bao gồm tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quí, đá quí. Giấy tờ có giá được xem là tài sản khi đáp ứng được các yêu cầu sau: do nhà nước phát hành, có mệnh giá ghi trên giấy và có thể thay thế tiền trong giao lưu dân sự. Quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền và có thể chuyển giao trong giao dịch dân sự, kể cả quyền sở hữu trí tuệ. Đối với đồng tiền ảo Bitcoin và các tài sản ảo khác trong Game, chúng ta không thể nhận biết được bằng giác quan cảm giác, chúng không tồn tại trong thế giới thực. Với những đặc điểm như vậy, có thể dễ dàng nhận thấy rằng Bitcoin và tài sản ảo trong online games không thể là tài sản theo nghĩa nó là vật, tiền hay giấy tờ có giá.

Bitcoin và tài sản ảo có những đặc điểm giống quyền tài sản. Chúng cũng trị giá được bằng tiền và có thể chuyển giao trong giao dịch dân sự. Tuy nhiên, nếu coi tài sản ảo là một quyền tài sản theo điều 181 BLDS thì người chơi lại không có quyền sở hữu hoàn chỉnh. Quyền sở hữu đối với một tài sản bao gồm: quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản. Trong đó, quyền chiếm hữu không thuộc về người chơi Bitcoin và chơi game vì những tài sản ảo đều nằm trên máy chủ của nhà cung cấp trên các sàn Bitcoin và các nhà cung cấp Game. Người chơi cũng không có quyền định đoạt vì tuổi thọ của phần mềm thuộc về nhà sản xuất và nhà cung cấp, dựa trên hợp đồng bản quyền cung cấp ký kết giữa hai bên. Trong ba quyền cấu thành nên quyền sở hữu, chỉ có quyền sử dụng thuộc về người chơi và do đó không thể coi Bitcoin và tài sản ảo thuộc sở hữu của họ. Mặc khác, chúng ta cần nhận thức rằng, không phải những gì trị giá được bằng tiền và có thể chuyển giao trong giao dịch dân sự đều là quyền tài sản.

Như vậy, xét theo góc độ pháp luật hiện hành Bitcoin cũng như các tài sản ảo khác không phải là tài sản.

Luật sư Bùi Đình Ứng khẳng định: “Do không có thuộc tính của tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, vì vậy đối với các vụ việc chiếm đoạt đồng Bitcoin như trộm cắp, lừa đảo…không được coi là tội phạm hình sự, kéo theo đó chủ của những đồng tiền ảo bị chiếm đoạt này sẽ không được bảo vệ theo pháp luật Hình sự mà phải tự mình gánh chịu. Nhưng một khía cạnh pháp luật khác nảy sinh là: Kể từ ngày NHNN Việt Nam truyên bố quan điểm về đồng Bitcoin, nhưng lợi dụng sự thiếu hiểu biết của các cá nhân, tổ chức về đồng Bitcoin, đối tượng đã có những hành vi gian dối làm cho họ tin là đồng Bitcoin vẫn có giá trị chuyển đổi thành tiền mặt tại các Tổ chức tín dụng tại Việt Nam rồi dùng đồng Bitcoin để trao đổi, thanh toán nhằm mục đích chiếm đoạt tài sản của họ thì đối tượng này sẽ bị xử lý về mặt hình sự với các tội danh tương ứng do hành vi gây ra. Trường hợp trong các giao dịch dân sự và trong hoạt động kinh doanh thương mại nếu cá nhân, tổ chức giao kết hợp đồng có quy định điều khoản thanh toán bằng đồng Bitcoin mà sau này lại xảy ra tranh chấp, nếu nhờ pháp luật giải quyết sẽ dẫn đến hậu quả hợp đồng bị tuyên bố vô hiệu”.

Tuy nhiên, Luật sư Bùi Đình Ứng cho rằng, với sự phát triển ngày càng mạnh của công nghệ thì việc đưa ra khái niệm tài sản theo hình thức liệt kê theo Bộ luật Dân sự hiện hành là chưa đáp ứng sự phát triển của thực tiễn cuộc sống và tất yếu gây ra sự tranh cãi về một số đối tượng như: tài sản ảo trong game online và mới đây nhất là đồng tiền ảo Bitcoin. Theo ông Ứng, việc công nhận Bitcoin và các tài sản ảo về mặt pháp lý chắc chắn còn rất lâu mới thành hiện thực. Và điều đó còn phụ thuộc nhiều vào chính sự phát triển của thương mại điện tử ở nước ta trong thời gian tới. Đây là những vấn đề phức tạp cần được nhiều nhà khoa học pháp lý nghiên cứu quan tâm để sớm đưa ra một cơ chế pháp lý phù hợp điều chỉnh loại “tài sản” đặc biệt trong thời đại công nghệ thông tin hiện nay.

Đàm Hương

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *