“Hậu trường” những vụ án nổi tiếng trong lịch sử tố tụng Việt Nam – Vụ án thứ hai: Những bí mật chưa bao giờ biết về vụ án Tạ Đình Đề

(Pháp lý) – Tiếp theo loạt bài “Hậu trường” những vụ án nổi tiếng trong lịch sử tố tụng Việt Nam” mà Tạp chí Pháp lý đã khởi đăng ở các số Tạp chí trước, kỳ này chúng tôi tiếp tục giới thiệu đến bạn đọc vụ án thứ 2: Những bí mật chưa bao giờ được công bố về vụ án  huyền thoại Tạ Đình Đề.

Kỳ 1: Căng thẳng lệnh “tạm giam đặc biệt”

Tạ Đình Đề (còn có tên là Lâm Giang), ông sinh ngày 8/8/1917, mất 17/1/1998 tại Hà Nội, quê tại thôn Đại Định, xã Tam Hưng, Thanh Oai, thành phố Hà Nội. Cuộc đời của ông bắt đầu bằng những câu chuyện huyền thoại và kết thúc cũng bằng những câu chuyện huyền thoại. Ông cũng nổi danh với những hoạt động cách mạng được xem như huyền thoại. Sự ngang tàng, trượng nghĩa, chí khí của ông, khiến ông có rất nhiều bạn bè. Nhưng rồi chính điều đó làm hại ông, để cả cuộc đời là những chuỗi ngày dài bị oan khuất…

Tạ Đình Đề (bên phải) - Cuộc đời nhiều huyền thoại nhưng lắm đắng cay

Ông bị bắt 2 lần nhưng chỉ có 1 lần đưa ra xét xử. Đó là năm 1975. Sau 10 năm, ông tiếp tục bị bắt về một tội danh khác, nhưng sau một thời gian tạm giam, ông đã được thả tự do mà không phải đưa ra xét xử. Về vụ án thứ nhất thì hầu như ai cũng biết vì được xét xử công khai và thu hút dư luận quan tâm rất lớn thời đó. Nhưng ở vụ án thứ hai, rất ít người biết vì sao Tạ Đình Đề bị bắt, vì sao lại được tha bổng mà không đưa ra xét xử?. Những năm giữa thập kỷ 80, tình hình an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội của đất nước ta diễn biến khá phức tạp. Vụ Kiểm sát điều tra án an ninh (Vụ 2C) của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao phải thụ lý kiểm sát điều tra nhiều vụ án xâm phạm an ninh quốc gia.

Đáng chú ý là vào dịp này, Vụ 2C thụ lý kiểm sát điều tra vụ án Tạ Đình Đề phạm tội về an ninh. Trước đây, ngày 27/11/1974 Tạ Đình Đề đã từng bị bắt giam, tuy tố, xét xử về tội Cố ý làm trái chế độ, tham ô và Hối lộ. Tuy nhiên, khi xét xử, Chủ tọa phiên tòa lúc đó là bà Phùng Lệ Trân đã phân tích sâu sắc và lần lượt bác bỏ thẳng thừng các lập luận của cáo trạng của VKSNDTC đã quy kết cho bị cáo. Sau đó, ngày 4/7/1975, Hội đồng xét xử quyết định tuyên Tạ Đình Đề không phạm tội và tuyên bố tha bổng ông tại phiên tòa. Hơn 10 năm sau, ngày 15/09/1985, Tạ Đình Đề lại bị bắt giam về tội Phản tuyên truyền. Sau hơn một năm tạm giam, Cơ quan điều tra đề nghị VKSNDTC tiếp tục gia hạn giam đặc biệt 4 tháng.

Tuy nhiên, vì đây là một nhân vật quá nổi tiếng trong khi nhiều chứng cớ bắt ông chưa được thuyết phục nên để tiếp tục gia hạn, VKSNDTC phải đưa ra các lý lẽ thật thuyết phục.

Có một tình tiết quan trọng về lý lịch của Tạ Đình Đề là: theo bản tự khai của ông thì việc Tạ Đình Đề đi học trường đặc vụ ở Trung Quốc và làm gián điệp cho Mỹ và Tưởng là được tổ chức của ta phân công nhiệm vụ. Về việc Tạ Đình Đề có quan hệ với một số đối tượng xấu nhưng bị can khai rằng hoàn toàn không biết. Có trường hợp tuy biết nhưng trong quan hệ ấy cũng chỉ ở mức bình thường.

Về lai lịch của của Tạ Đình Đề, trong hồ sơ vụ án được ghi rõ ràng: Tạ Đình Đề sinh năm 1917 tại Tam Hưng, Thanh Oai, Hà Tây. Trú quán tại số 8 phố Hàng Ngang, Hà Nội. Vào Đảng tháng 6 năm 1946.

Tháng 3/1936, vì hoàn cảnh gia đình khó khăn, Tạ Đình Đề sang Vân Nam, Trung Quốc cùng với cha và anh trai làm việc tại Công ty Hỏa xa. Trong những năm công tác tại đây, Tạ Đình Đề đã tham gia Hội Ái hữu cứu quốc sau đổi thành Việt Nam Giải phóng cứu quốc do Mặt trận Việt Minh tổ chức. Năm 1941, Tạ Đình Đề được tổ chức cử đi học ở Liễu Châu, Trung Quốc. Tạ Đình Đề được đào tạo tại các Trường Hạ sĩ quan, Trường Đặc vụ của Quốc dân Đảng ở Tứ Xuyên, Trung Quốc, Trường Đào tạo gián điệp ở Dương Trung Hải, Trung Quốc. Đây là nơi đào tạo sử dụng các loại vũ khí, chất nổ, lái xe, lái máy bay… Tạ Đình Đề tốt nghiệp xuất sắc Trường quân sự Hoàng Phố và được tổ chức phân công hoạt động tình báo cùng phái bộ Mỹ trong phe Đồng minh chống phát xít Nhật.

Sau đó, Mỹ đã đưa Tạ Đình Đề đi đào tạo nhảy dù ở Ấn Độ và Mỹ. Năm 1944, Tạ Đình Đề được Mỹ và Tưởng Giới Thạch đưa về hoạt động tại Huế, Sài Gòn để điều tra tình hình vùng quân đội Nhật Bản kiểm soát. Tháng 8.1945, Tạ Đình Đề tham gia cách mạng và đã qua các công tác như cán bộ Ty Liêm phóng Hà Đông, Phó Ban tình báo Liên khu 2. Nhưng địa bàn hoạt động chủ yếu là nội thành Hà Nội. Ông đã giữ các chức Trưởng ban Tình báo Tây Tiến; Đội trưởng biệt động Liên khu 2; Giám đốc Trường Hoa văn Liên khu 3. 1953, Tạ Đình Đề  được cử đi học trường sĩ quan ở Trung Quốc.

Cũng lưu ý rằng, trong thời gian này, tình hình kinh tế- xã hội của đất nước ta vô cùng khó khăn. Nhất là chính sách giá-lương-tiền đưa đến việc đổi tiền vào tháng 9 năm 1985. Việc làm này đã đẩy giá hàng hóa tăng gấp 10 lần, trong khi lương của cán bộ nhân viên, công nhân thấp lẹt đẹt. Lương thực, thực phẩm, các nhu yếu phẩm thiếu thốn nghiêm trọng. Đói xảy ra nhiều nơi. Riêng tại Hà Nội, nhân dân phải thường xuyên xếp hàng dài để chờ mua gạo, dầu hỏa, vải, thực phẩm. Hàng tiêu dùng thiếu nghiêm trọng. Trong lúc đó, có những cửa hàng thực phẩm bán ưu tiên, bao cấp cho một số cán bộ có tiêu chuẩn. Chức vụ càng cao thì tiêu chuẩn càng lớn.

Kể chuyện này để bạn đọc thấy rằng thời ấy, cái ăn, cái mặc là nỗi lo đầu tiên, nỗi lo lớn nhất, nỗi lo thường nhật của đại đa số người dân. Đâu đâu cũng xuất hiện những câu ca dao hò vè châm biếm, trào phúng. Do vậy, nhiều người cho rằng, việc Tạ Đình Đề có thuộc một số câu ca dao, hò vè mang tính chất châm biếm cũng là chuyện bình thường.

Trong hồ sơ vụ án Tạ Đình Đề có một tình tiết đáng chú ý. Theo quy định của pháp luật hiện hành, một người được Tòa án tuyên bố không phạm tội thì họ phải được khôi phục quyền lợi. Nhưng sau khi bị bắt giam và được Tòa án Hà Nội tuyên tha bổng (ngày 4/7/1975), Tạ Đình Đề vẫn không được các cơ quan có liên quan khôi phục quyền lợi và danh dự. Thậm chí, nhiều người vẫn quan niệm rằng, Tạ Đình Đề vẫn là người phạm tội vì vụ án đó đã bị Viện Kiểm sát nhân dân tối cao kháng nghị phúc thẩm (nhưng không được xét xử).

Trong hồ sơ vụ án, có nhiều căn cứ chưa đủ để khẳng định Tạ Đình Đề có ý thức chống đối chế độ, chống Nhà nước XHCN. Bởi theo lời khai của Tạ Đình Đề thì sở dĩ bị can có hành vi như vậy, nếu có sai thì chỉ là hành vi phản tuyên truyên, xuất phát từ ý thức bất mãn mà thôi. Nhưng theo quy định của pháp luật hiện hành, hành vi phản tuyên truyền chưa phải là tội phạm.

Đây là nhận định của Kiểm sát viên Dương Thanh Biểu, cán bộ vụ 2C và là người được giao nghiên cứu hồ sơ vụ án Tạ Đình Đề để báo cáo lên lãnh đạo. Tuy nhiên, ông bảo vì đây là nhận định rất mới, khác với quan điểm của nhiều người nên ông cũng chưa dám báo cáo lãnh đạo Vụ. “Có lúc tôi nghĩ, mình chỉ là thằng cán bộ quèn, ăn nói không cẩn thận có khi bị chụp mũ thì gay go đấy. Thành thực mà nói, lúc bấy giờ, tôi rất phân vân không biết nên báo cáo thế nào”, ông Dương Thanh Biểu kể lại.

Vị kiểm sát viên trẻ tuổi Dương Thanh Biểu cảm thấy hơi lo lắng khi báo cáo quan điểm về vụ án này. Vì trong hồ sơ, có những vị chức sắc quyền cao chức trọng đã khẳng định như đinh đóng cột là phải xử Tạ Định Đề về tội chống đối chế độ! Do vậy, ông lại tiếp tục nghiền ngẫm nghiên cứu hồ sơ.

Khi kể lại vụ án này, TS Dương Thanh Biểu (sau này là Phó Viện trưởng VKSNDTC, giờ ông đã nghỉ hưu) cho biết, một chi tiết của hồ sơ vụ án khiến ông dần dần vững tâm với quan điểm của mình. Đó là, Tạ Đình Đề bị bắt giam hơn một năm rồi, mặc dù Cơ quan điều tra đã có nhiều biện pháp, xác minh nhiều nhân chứng ở nhiều địa bàn khác nhau nhưng kết quả điều tra không có gì mới. Trong trường hợp này nếu tiếp tục gia hạn tạm giam đặc biệt cũng không giải quyết được việc gì. Do vậy, ông thấy trong trường hợp này việc gia hạn tạm giam đặc biệt là không cần thiết.

Tuy nhiên, đây là trường hợp phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia nên phải hết sức cẩn trọng. “Tôi có hỏi một số anh là kiểm sát viên giàu kinh nghiệm để họ góp ý thêm. Khi nghe tôi trình bày về quan điểm của mình, có người góp ý: “Từ trước tới nay chưa có trường hợp nào đặc biệt như thế này. Đã phạm tội an ninh quốc gia thì không xử lý hình sự phải xử lý hành chính”. Sau đó họ còn đặt câu hỏi: “Nếu tạm tha người phạm tội an ninh quốc gia thì quản lý ra sao? Nhỡ ra họ trốn thì coi chừng mình bị tiêu luôn đấy. Cho nên cứ phải tạm giam, sau đó hẵng hay”. Tôi thấy quan điểm của mình không đồng thuận với mọi người rồi. Gay go quá! Từ đó, làm gì, đi đâu trong đầu tôi cũng nghĩ về Tạ Đình Đề với câu hỏi “Có cần tạm giam nữa hay không?”, TS Dương Thanh Biểu kể lại về những ngày “đấu tranh” tư tưởng về những trái chiều trong vụ án.

Khi báo cáo được hoàn thiện và gửi cho đồng chí Phó Vụ trưởng Phan Xuân Bá, có nhiều tình tiết gay cấn đã nổ ra giữa một bên bảo vệ Tạ Đình Đề không phạm tội và một ngược lại rất căng thẳng.
Sau khi nghe kiểm sát viên Dương Thanh Biểu trình bày quan điểm, ông Phan Xuân Bá đồng ý và cho rằng, đây chỉ là hành vi phản tuyên truyền mà theo Bộ Luật Hình sự thì đối với hành vi này không phải là tội phạm an ninh. Nếu phê chuẩn là không đúng pháp luật.

Tuy nhiên, những ý kiến này không được Vụ trưởng Lê Mai đồng ý. Với bản tính thẳng thắn, ông Bá phản ứng: Việc trước đây ta chưa nêu đúng bản chất sự việc là do ta chưa nhận thức đúng. Bây giờ nhận thức đúng hơn mà ta vẫn tiếp tục tạm giam Tạ Đình Đề thì tôi thấy không yên tâm lắm.

Sau ý kiến của đồng chí Vụ phó Phan Xuân Bá, Vụ trưởng Lê Mai hạ giọng: Nội dung mà báo cáo của đồng chí Biểu thì tôi đã báo cáo lãnh đạo Viện. Lãnh đạo Viện cho ý kiến: Vì nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia là trên hết nên chúng ta cũng cần tạo điều kiện cho cơ quan bạn hoàn thành nhiệm vụ. Vụ 2C cần phối hợp chặt chẽ với Cơ quan điều tra để tiếp tục làm rõ những nội dung còn tồn tại trong vụ án này. Tuy nhiên, nếu tiếp tục tạm giam thì Vụ 2C phải có yêu cầu cụ thể. Sau thời gian mà Cơ quan điều tra không làm rõ thì giải quyết dứt điểm, không kéo dài nữa.

Do mệnh lệnh của cấp trên và có thể do những vấn đề “nhạy cảm” khác nên lệnh tạm giam vẫn được phê chuẩn. Khi đưa các quyết định gia hạn tạm giam đặc biệt đã được ký cho đồng chí Dương Thanh Biểu, ông Phan Xuân Bá nói:

Xét về cả hai mặt lý và tình thì tớ thấy tiếp tục tạm giam Tạ Đình Đề là không cần thiết. Nhưng đây là mệnh lệnh cấp trên ta đành phải chấp hành. Tớ đã ký quyết định phê chuẩn gia hạn nhưng có ghi mấy chữ vào mảnh giấy này để sau đây nhỡ có vấn đề gì thì còn thanh minh. Cậu nhớ lưu hồ sơ vụ án này cẩn thận đấy nhé – Nói đến đây ông cười- Biết đâu, sau này chúng tớ nghỉ hưu, cậu lại là người thanh minh cho chúng tớ đấy!

Điều đặc biệt kèm theo 4 lệnh là trang giấy được ông ghi nắn nót: Bốn lệnh này tôi đã ký để hợp thức hóa. Việc làm thủ tục này tôi thấy rất băn khoăn. Là người cán bộ, đảng viên phải chấp hành mệnh lệnh của thủ trưởng. Tôi viết mấy dòng này để  bộc lộ tâm tư mình.

Sau đó, quyết định gia hạn tạm giam được tống đạt cho Tạ Đình Đề. Sau một thời gian gia hạn tạm giam đặc biệt, vụ án được kết thúc điều tra và chuyển sang truy tố.

Tư liệu bài viết có sự tham khảo trong cuốn hồi ký Theo dòng công lý. Tác giả: TS Vũ Thanh Biểu, nguyên Viện phó VKSNDTC

Kỳ 2: Gay cấn chuyện đấu tranh trả tự do cho Tạ Đình Đề (đón đọc trên Pháp lý kỳ phát hành đầu tháng 12/2012)