Hậu muaban24.vn: Lỗ hổng pháp lý hay cơ chế quản lý lỏng lẻo?

(Pháp lý) – Sự kiện 4 lãnh đạo của Công ty Cổ phần đào tạo mua bán trực tuyến và hàng loạt lãnh đạo các chi nhánh ở nhiều tỉnh thành bị bắt giam, khởi tố gây một sự chấn động lớn trong dư luận. Hàng trăm nghìn người đang tham gia trong hệ thống muaban24 và nhiều website tương tự hoang mang không biết mình sắp tới có bị “sờ gáy” hay không? Thậm chí, nhiều người đến giờ vẫn chưa tin, mình là nạn nhân bằng những chiêu lừa đảo tinh vi này. Để dẫn đến hậu quả như hôm nay, nhiều người đặt ra câu hỏi, vì sao nên nỗi?

Chết vì ham giàu!

Với hình thức kinh doanh kiểu đa cấp kiểu trá hình, muaban24 đã thu về hàng trăm tỉ đồng, hàng trăm nghìn người đã tham gia vào đây bởi những lời mời chào hấp dẫn có thể mang lại thu nhập hàng chục triệu đồng/ tháng.

Cách thức hoạt động của muaban24 không có gì mới bởi mô hình này đã được nhiều nước trên thế giới áp dụng thành công. Tuy nhiên, khi du nhập vào Việt Nam, “những kẻ cơ hội” đã biết cách lợi dụng vào “lòng tham” và sự kém hiểu biết của nhiều người để kiếm tiền một cách bất hợp pháp.

MB24 hoạt động, hội thảo với những biển hiệu rõ ràng và rầm rộ như thế này, vậy mà các cơ quan chức năng không hề hay biết???

Cách đây 9 tháng, Tạp chí Pháp lý từng có một bài viết điều tra về hoạt động của muaban24 và đưa ra cảnh báo, cũng như kiến nghị các cơ quan chức năng vào cuộc để làm rõ những ẩn khuất đằng sau hoạt động của muaban24. Ở thời điểm bài viết “Muaban24.vn: Mua bán, lừa đảo lòng tin để kiếm tiền?” lên trang, muaban24 mới được thành lập 6 tháng (25/5/2011) nhưng đã có sự bành trướng rất nhanh. Lúc đó muaban24 gần như là “mô hình” kiếm tiền lý tưởng cho nhiều cá nhân bởi chỉ cần chịu khó thuyết phục bạn bè, người quen vào tham gia sẽ được hưởng một khoản tiền hậu hĩnh.

Tạp chí Pháp lý là một trong những tờ báo đầu tiên phản ánh hoạt động có dấu hiệu lừa đảo của MB24. Nhưng rất tiếc, những cảnh báo mà Pháp lý đặt ra đã không được các cơ quan chức năng sớm vào cuộc làm rõ. Để lại hậu quả như hôm nay với hàng trăm nghìn người tham gia, khoản tiền lừa đảo lên đến gần nghìn tỉ đồng đã gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh cho nhiều cơ quan chức năng, cũng như người dân kém hiểu biết.

Đến nay, khi muaban24 bị sụp đổ, 4 lãnh đạp “chóp bu” và hàng chục giám đốc, phó giám đốc của hơn 50 chi nhánh trên khắp 32 tỉnh thành bị khởi tố vì hành vi “Chiếm đoạt tài sản” theo điều 226b – Bộ Luật hình sự, vụ án đã tạo nên một dư chấn mạnh mẽ, đánh trực diện vào hàng chục “mô hình” của nhiều công ty đang hoạt động theo cách tương tự.

Nhiều chuyên gia trong lĩnh vực pháp lý và các luật sư cho rằng, để lại hậu quả nặng nề như vụ muaban24 vừa qua không phải chúng ta thiếu chế tài xử lý mà do chúng ta còn chưa thực sự đưa ra được các công cụ giám sát hữu hiệu.

Các loại hình thức lừa đảo thông qua bán hàng đa cấp đã du nhập vào Việt Nam từ lâu, cũng có nhiều bài học cho cá nhân khi tham gia kinh doanh mô hình này ở Việt Nam. Hình thức “lách luật” kiểu cho thuê gian hàng ảo như muaban24.vn đang bùng phát, hàng trăm, hàng ngàn sinh viên, nông dân, công nhân và đồng bào dân tộc thiểu số thiếu hiểu biết đang bị rủ rê tham gia mà không hiểu nguy cơ tiềm ẩn.

Luật sư Đào Trung Kiên, cho rằng, câu hỏi chủ yếu được đặt ra là tính pháp lý của hoạt động kinh doanh kiểu mô hình công ty muaban24, hình thức kinh doanh của muaban24 là thương mại điện tử hay bán hàng đa cấp, cũng như khả năng thu hồi vốn của các thành viên. Theo định nghĩa tại Thông tư 46/2010 của Bộ Công Thương, thì sàn giao dịch thương mại điện tử là: “Mô hình có nhiều người mua, nhiều người bán tham gia trên một không gian chung – là website thuộc sở hữu và quản lý của một thương nhân hoặc tổ chức”. Về mặt pháp lý, khi kinh doanh các mặt hàng dưới dạng thương mại điện tử thì các sàn giao dịch này phải tiến hành đăng ký với Bộ Công Thương và được cơ quan chức năng xác nhận. Được biết hiện nay ở Việt Nam đang tồn tại hàng chục sàn giao dịch dưới dạng thương mại điện tử – mua bán đa cấp trá hình như muaban24 chưa được Bộ Công Thương thừa nhận cũng như cấp phép là sàn thương mại điện tử.

Theo Luật sư Phạm Hoan, Đoàn luật sư Thái Bình, thì hoạt động thương mại dù bất kỳ dưới hình thức nào đều phải có hàng hóa. Nhưng ở muaban24 và nhiều công ty tương tự lại không hề tồn tại điều đó, mà các cá nhân khi tham gia vào muaban24 đều được lôi kéo, mời chào sau đó tham gia vì những lời hứa sẽ được thu nhập cao. Luật sư Phạm Hoan cho biết thêm, khái niệm về kinh doanh hàng đa cấp cũng đã được nêu rõ tại Điều 3 – Luật Cạnh tranh 2005: Bán hàng đa cấp được xác định là việc bán lẻ hàng hóa thông qua mạng lưới người tham gia gồm nhiều cấp, nhiều nhánh khác nhau. Hàng hóa được tiếp thị trực tiếp cho người tiêu dùng nhưng không phải tại địa điểm bán lẻ thường xuyên của doanh nghiệp hoặc của người tham gia. Người tham gia bán hàng đa cấp sẽ được hưởng tiền hoa hồng, tiền thưởng hoặc lợi ích kinh tế khác từ kết quả tiếp thị bán hàng và của người tham gia cấp dưới trong mạng lưới do mình tổ chức.

Luật sư Nguyễn Quốc Việt – Giám đốc Công ty TNHH Luật Khánh Việt:

“Bài học đau xót nhất là sự vô cảm và tắc trách của các cơ quan quản lý”

Qua các phương tiện truyền thông đại chúng thời gian qua thì thấy muaban24 có các dấu hiệu vi phạm pháp luật sau:
– Kinh doanh nhưng không đăng ký kinh doanh (cho các chi nhánh) – Vi phạm luật doanh nghiệp; Không mở sổ sách kế toán thu chi và báo cáo thuế theo qui định. – Vi phạm Luật Doanh nghiệp và Luật Thuế thu nhập doanh ngiệp;  Không ký hợp đồng lao dộng đối với nhân viên và các cán bộ – Vi phạm Luật Lao động.

Đặc biệt MB24 có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản của nhiều người do tiền của người tham gia là đóng thật và họ không hề có hoạt động kinh doanh mà chỉ nhằm hưởng lợi từ tiền thưởng khi giới thiệu người tham gia (tức là họ bị lợi dụng để trở thành công cụ để lôi kéo tiếp những người khác bị chiếm đoạt tài sản để được lợi).

Lỗ hổng pháp lý trong quản lý thương mại điện tử qua vụ muaban24 là chưa có biện pháp hữu hiệu của cơ quan quản lý nhà nước để quản lý các hình thức kinh doanh qua mạng. Cơ quan chức năng gần như chưa có đủ năng lực để  kiểm tra giám sát các giao dịch kinh doanh qua mạng (không chỉ có các hình thức kinh doanh đa cấp).

Bài học đau xót nhất cho các cơ quan chức năng qua vụ việc này là sự vô cảm và tắc trách của các cơ quan quản lý nói chung đã khiến hàng nghìn người khốn đốn vì MB24.

Qua những thông tin mà báo chí đã nêu thời gian qua về trang muaban24.vn, tôi thấy đây là một loại hình kinh doanh đa cấp biến tướng, LS Phạm Hoan nhấn mạnh. Được hoạt động tinh vi dưới dạng sở hữu các gian hàng nhưng mục đích cuối cùng của hai loại hình kinh doanh này chủ yếu là lôi kéo được nhiều người tham gia vào mạng lưới để chia số tiền mà người tham gia phải nộp cho người môi giới. Giao dịch thương mại điện tử là một mô hình mới, nhưng tham gia vào muaban24 đều là những sinh viên, nông dân, thậm chí là đồng bào vùng sâu, vùng xa nhẹ dạ cả tin. Từ đó chúng ta có thể suy luận ra, mục tiêu và cái đích của những người tạo ra muaban24 không hề nhằm đến việc kinh doanh bằng thương mại điện tử, mà họ chỉ dựa vào đó để kiếm những khoản tiền bằng “lấy mỡ rán nó” mà thôi.

Lỗ hổng pháp lý hay cơ chế quản lý lỏng lẻo?

Đánh giá về hậu quả qua sự việc muaban24, nhiều người cho rằng, rõ ràng khách hàng của muaban24 cũng có phần lỗi của mình. Bởi đa số thành viên mua gian hàng đều biết mục đích chính không phải để trao đổi mua – bán hàng hóa (đa số thành viên không phải là nhà sản xuất, kinh doanh bất cứ một mặt hàng nào) trên đó, mà chủ yếu nhằm mở mã số thành viên để rồi đi vận động người khác mua gian hàng của muaban24 để hưởng “hoa hồng”.

Tiếp đến là sự quản lý quá lỏng lẻo của các cơ quan chức năng, chính quyền trên địa bàn có văn phòng của muaban24. Cho đến khi sự việc được cơ quan điều tra vào cuộc, chỉ có chính quyền huyện Than Uyên (Lai Châu) là có văn bản cấp các thành viên của muaban24 hoạt động trên địa bàn huyện. Đến nay, khi sự việc vỡ lở, nhiều người không thể tin nổi một huyện xa xôi so với các TP trực thuộc T.Ư mà chính quyền địa phương lại có một quyết định nhanh chóng và sáng suốt như thế. Vậy, tại sao ở hàng chục chi nhánh, văn phòng còn lại của muaban24, chính quyền và các cơ quan chức năng không làm được điều đó?

Theo quan sát của chúng tôi, hầu hết các văn phòng, trụ sở nơi đặt chi nhánh của muaban24 đều có biển hiệu rõ ràng, các tòa nhà được thuê làm trụ sở đều rất hoành tráng, đặt ở các vị trí khá VIP nhưng vì sao không một cơ quan chức năng hay chính quyền nào “để ý”? Thậm chí, ở một số nơi, lãnh đạo một số cơ quan còn được mời tham gia vào hoạt động của Công ty này. Đáng tiếc hơn nữa, đến khi cơ quan công an vào cuộc, nhiều cán bộ chức trách địa phương liên quan vẫn trả lời trên báo chí rằng, MB24 hoạt động không hề thông qua chính quyền địa phương, cho đến khi vụ việc vỡ lở thì chính quyền mới được biết.

Theo luật sư Phan Khánh, Công ty tư vấn Vạn Lộc Thành thì qua sự việc này, có thể thấy sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong việc quản lý hoạt động thương mại điện tử vẫn còn lỏng lẻo, chưa phù hợp với loại hình kinh doanh hiện đại này. Qua hoạt động của muaban24 bị phanh phui, tôi thấy rằng đây là một loại tội phạm mới ở Việt Nam, tất nhiên về hình thức kinh doanh vẫn khiến nhiều người mập mờ, chưa biết thật giả ra làm sao. Về lỗ hổng pháp lý, tôi thấy các văn bản pháp luật quy định về kinh doanh đa cấp, cũng như các dạng biến tượng như muaban24 vẫn còn lỗ hổng. Chính lỗ hổng này gây nên những khó khăn cho các cơ quan chức năng trong việc quản lý, cũng như giám sát các hoạt động như Công ty Cổ phần đào tạo mua bán trực tuyến – muaban24.

Trên báo Lao động, Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Công nghệ thông tin (Bộ Công Thương) ông Trần Hữu Linh cho biết: “Ngay từ tháng 8/2011, khi MB24 nộp hồ sơ đăng ký hoạt động sàn giao dịch thương mại điện tử, Cục đã nhận thấy hoạt động đó có nhiều tiềm ẩn rủi ro cho thị trường, đã yêu cầu Công ty bổ sung hồ sơ nhưng vẫn không đạt, nên không cấp phép. Ông Linh cho biết thêm: Tháng 4.2011, Cục đã có văn bản phân tích rủi ro, khuyến cáo người tiêu dùng thận trọng khi tham gia vào những web kiểu này, kêu gọi cá nhân, tổ chức phản ánh hoạt động kinh doanh không đúng pháp luật của các doanh nghiệp kinh doanh TMĐT với cơ quan chức năng. Bản khuyến cáo của Cục TMĐT-CNTT đăng trên web của Bộ Công Thương. Hiệp Hội thương mại điện tử VECOM cũng đã khuyến cáo trên web của mình và chỉ đến khi muaban24 “rầm rộ” trên báo chí thì VECOM “vội vã” ra quyết định khai trừ vì sợ ảnh hưởng đến uy tín của mình.

Trả lời như ông Cục trưởng Linh thì một câu hỏi đặt ra, liệu những đối tượng tham gia vào muaban24 có đủ trình độ, kiến thức để tìm hiểu cũng như biết rõ các “khuyến cáo” này của Cục hay không? Cục cũng kêu gọi cá nhân, tổ chức phản ánh tới cơ quan chức năng – nhưng không có địa chỉ cụ thể thì người dân biết đến đâu để phản ánh(?).

Nhiều nạn nhân đã mất hàng chục triệu đồng vì mua nhiều gian hàng của muaban24 tỏ ra lo lắng, không biết khi vụ án bị khởi tố, liệu họ có lấy lại được những khoản tiền đã “đầu tư”? Về vấn đề này, nhiều luật sư đều chung quan điểm: Vì muaban24 chưa đăng ký kinh doanh trong lĩnh vực thương mại điện tử nên người dân đóng tiền vào mua gian hàng là hoạt động vô hiệu. Xét về góc độ dân sự, người dân có thể khởi kiện để đòi lại tiền. Tuy nhiên, trên thực tế, ngay sau khi người dân đóng tiền mua gian hàng, số tiền này đã chia đều trong hệ thống nên người tham gia khó có thể lấy lại.

Luật sư Trương Anh Tú – Trưởng Văn phòng luật sư Trương Anh Tú cho rằng, để không còn một muaban24 tiếp theo và không để có thêm nhiều người dân rơi vào cảnh “vỡ nợ” khi nhẹ dạ cả tin tham gia vào mạng lưới mua bán gian hàng điện tử thì về phía cơ quan chức năng cần nhanh chóng việc cuộc điều tra về việc kinh doanh như trên. Trong trường hợp có dấu hiệu của tội phạm thì cần khẩn trương khởi tố các cá nhân có hành vi có dấu hiệu tội phạm.

Về phía chính quyền địa phương cần phát huy hơn nữa vai trò của mình nhằm tuyên truyền, phổ biến, làm rõ cho bà con về bản chất của loại hình kinh doanh không lành mạnh trên. Từ đó tránh bị lôi kéo, dụ dỗ.

Cơ quan chức năng cần rà soát xem trên thực tế hiện nay còn bao nhiêu công ty lừa kiểu như MB24 nữa thì phải sờ gáy, phải siết chặt quản lý, có chế tài xử phạt thật nặng đối với những Công ty cố tình phớt lờ những quy định của pháp luật về đăng ký kinh doanh, lợi dụng sự kém hiểu biết của người dân để trục lợi. Không để “bóng ma” MB24 bán hàng đa cấp một lần nữa tái diễn gây nhức nhối trong xã hội.

Lê Nhung